Samas Dahava PadhataMoorkha Lakshan समास दहावा पढतमूर्ख लक्षण

Dashak Dusara Samas Dahava PadhataMoorkha Lakshan
Samas Dahava PadhataMoorkha Lakshan is in Marathi. In this Samas, Samarth Ramdas is telling us the bad qualities of a person who is knowledgeable, but behaves like Moorkha (Mad). Even if we are having such qualities, we need not be ashamed of, because these bad qualities can be removed from our nature with our efforts. He who is PadhataMoorkha is very proud of his knowledge and he disrespects others who are also knowledgeable. He is full of Rajogun and Tamogunas. He blames others for having bad virtues, but he forgets that he himself has these bad virtues in his nature. There are many such bad virtues of PadhataMoorkha are described in this Samas.

समास दहावा पढतमूर्ख लक्षण 

श्रीराम ॥

मागां सांगितलीं लक्षणें । मूर्खाआंगीं चातुर्य बाणे ।

आतां ऐका शाहाणे । असोनि मूर्ख ॥ १ ॥

अर्थ
१) मूर्ख माणूस चतुर व्हावा म्हणुन मागे (दशक दुसरा समास पहिला) मूर्खाची लक्षणे सांगितली. आतां कांहीं लोक शहाणे असूनही मूर्खासारखेच वागतात. त्यांची लक्षणे ऐका.

तया नाव पढतमूर्ख । श्रोतीं न मनावें दुःख । 

अवगुण त्यागितां सुख । प्राप्त होये ॥ २ ॥

२) शहाणा असून मूर्खासारखा वागणार्‍याला पढतमूर्ख असे म्हणतात. श्रोत्यांनी ह्यांतील काही लक्षणे त्यांच्या अंगी असली तरी वाईट वाटुन घेऊ नये. प्रयत्नाने त्या अवगुणांचा त्याग करुन सुखी व्हावे. 

बहुश्रुत आणी वित्पन्न । प्रांजळ बोले ब्रह्मज्ञान ।

दुराशा आणी अभिमान । धरी तो येक पढतमूर्ख ॥ ३ ॥

३) पुष्कळ वाचलेले आहे, ज्ञान पुष्कळ मिळवले असून विद्वान आहे. आत्मज्ञान, परमार्थ फार सुंदर सांगतो. परंतु ज्याच्याजवळ वाईट वासना आहे व जो अभिमानी आहे. तो पढतमूर्ख असतो. 

मुक्त क्रिया प्रतिपादी । सगुण भक्ति उछेदी ।

स्वधर्म आणी साधन निंदी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ४ ॥

४) आत्मज्ञान झाल्यावर वागणे, वर्तणुक यावर काहीही बंधने पाळण्याची आवशकता नसते, असे सांगतो. देवाच्या सगुण रुपाची भक्ति व्यर्थ आहे, असे सांगतो. स्वधर्म व साधन यांची निंदा करतो, तो पढत मूर्ख असतो. 

आपलेन ज्ञातेपणें । सकळांस शब्द ठेवणें ।

प्राणीमात्रांचें पाहे उणें । तो येक पढतमूर्ख ॥ ५ ॥  

५) आपल्या ज्ञानाचे अभिमानाने दुसर्‍यांना कमी लेखून त्यांचे दोष दाखवतो. तो पढत मूर्ख असतो. 

शिष्यास अवज्ञा घडे । कां तो संकटीं पडे ।

जयाचेनि शब्दें मन मोडे । तो येक पढतमूर्ख ॥ ६ ॥

६) आपले शिष्य पुरी करु शकणार नाहीत अशी गोष्ट, त्यांना करावयास सांगतो. किंवा ते करत असतांना त्यांना त्रास होईल, त्यांच्यावर संकट येईल अशी त्यांना आज्ञा देतो. ज्याच्या बोलण्याने लोकांची मने दुखावली जातात. तो पढत मूर्ख असतो.    

रजोगुणी तमोगुणी । कपटी कुटिळ अंतःकर्णी ।

वैभव देखोन वाखाणी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ७ ॥

७) जो रजोगुणी व तमोगुणी असतो. कपटी असून दुष्ट अंतःकरणाचा असतो. लोकांचा बडेजाव, पैसाअडका बघुन स्तुती करतो. तो पढत मूर्ख असतो.  

समूळ ग्रंथ पाहिल्याविण । उगाच ठेवी दूषण । 

गुण सांगतां अवगुण । पाहे तो येक पढतमूर्ख ॥ ८ ॥

८) सर्व ग्रंथ वाचल्याशिवाय, बघितल्याशिवाय त्या ग्रंथाला वाईट म्हणतो, दुषणें देतो. ग्रंथांतील गुण सांगितले, चांगल्या गोष्टी सांगितल्या तरी त्यातले अवगुणच शोधतो. तो पढत मूर्ख असतो.  

लक्षणें ऐकोन मानी वीट । मत्सरें करी खटपट । 

नीतिन्याय उद्धट । तो येक पढतमूर्ख ॥ ९ ॥ 

९) चांगले गुण, लक्षणें सांगायला गेलो तर त्याचा त्याला कंटाळा येतो. मत्सरामुळे नाना खटाटोपी, उद्योग, कारभार करतो. नीति न्याय काही पाळत नाही. उद्धटपणाने वागतो. तो पढत मूर्ख असतो.   

जाणपणें भरीं भरे । आला क्रोध नावरे । 

क्रिया शब्दास अंतरे । तो येक पढतमूर्ख ॥ १० ॥

१०) मी मोठा ज्ञानी अशा अभिमानाने फुगलेला असतो. ज्याला राग आवरत नाही. ज्याचे बोलणे व वागणे याचा मेळ नसतो. बोलणे एक व करणे दुसरेच असा जो वागतो. तो पढत मूर्ख असतो.  

वक्ता अधिकारेंवीण । वगत्रृत्वाचा करी सीण ।

वचन जयाचें कठीण । तो येक पढतमूर्ख ॥ ११ ॥ 

११) पात्रता नसतांना वक्ता बनतो, कोणीही त्याच्या बोलण्यास किंमत देत नसतांना उगाचच बोलण्याचे कष्ट घेतो. जो कठोर वचनी असतो. तो पढत मूर्ख असतो.  

श्रोता बहुश्रुतपणें । वक्तयास आणी उणें ।

वाचाळपणाचेनि गुणें । तो येक पढतमूर्ख ॥ १२ ॥

१२) पुष्कळ माहिती असलेला श्रोता असून तोंडाळपणाने वक्त्यास कमी लेखतो, तो पढत मूर्ख असतो. 

दोष ठेवी पुढिलांसी । तेंचि स्वयें आपणापासीं ।

ऐसें कळेना जयासी । तो येक पढतमूर्ख ॥ १३ ॥

१३) लोकांचे दोष काढतो पण तेच दोष त्याच्या अंगी आहेत याकडे दुर्लक्ष करतो. स्वतःचे तेच दोष त्याला समजत नाहीत, तो पढत मूर्ख असतो. 

अभ्यासाचेनि गुणें । सकळ विद्या जाणे । 

जनास निवऊं नेणें । तो येक पढतमूर्ख ॥ १४ ॥ 

१४) जो अभ्यास करुन बर्‍याच विद्या मिळवितो. परंतु लोकांना मात्र त्याच्या जवळच्या ज्ञानाचा उपयोग करुन समाधानी, सुखी करु शकत नाही, तो पढत मूर्ख असतो. 

हस्त बांधीजे ऊर्णतंतें । लोभें मृत्य भ्रमरातें । 

ऐसा जो प्रपंचीं गुंते । तो येक पढतमूर्ख ॥ १५ ॥  

१५) एखादा हत्ती कोळ्याच्या जाळ्यांत बांधला जातो. किंवा भुंगा मधाच्या लोभाने कमळांत अडकून पडतो व मरतो. तसाच पुष्कळ विद्यांचे ज्ञान असलेला प्रपंचांत गुंतुन आपले ज्ञान फुकट दवडतो, तो पढत मूर्ख असतो.  

स्त्रियांचा संग धरी । स्त्रियांसी निरुपण करी ।

निंद्य वस्तु आंगिकारी । तो येक पढतमूर्ख ॥ १६ ॥

१६) सतत स्त्रीयांच्या संगतींत रमतो, त्यांना उपदेश करतो. निंदनीय वस्तूंचे उपभोगांत राहतो, तो पढत मूर्ख असतो. 

जेणे उणीव ये आंगासी । तेंचि दृढ धरी मानसीं ।

देहबुद्धी जयापासीं । तो येक पढतमूर्ख ॥ १७ ॥  

१७) ज्यामुळे कमीपणा पत्करावा लागतो, तेच मनांत घट्ट धरुन ठेवतो. कमीपणा आला तरी परतपरत तसेच वागतो. जो ज्ञानी असूनही देहबुद्धी सोडत नाही. तो पढत मूर्ख असतो.   

सांडूनियां श्रीपती । जो करी नरस्तुती ।

कां दृष्टी पडिल्यांची कीर्ती । वर्णी तो येक पढतमूर्ख ॥ १८ ॥

१८) श्रीहरीची स्तुती स्तवन न करता माणसाची स्तुती करतो. जो भेटतो त्याची स्तुती करतो, तो पढत मूर्ख असतो. 

वर्णी स्त्रियांचे आवेव । नाना नाटकें हावभाव ।

देखा विसरे जो मानव । तो येक पढतमूर्ख ॥ १९ ॥ 

१९) स्त्रीयांचे वर्णन जो करतो, त्यांच्यासारखे वेश करु नाना हावभाव करतो व जो माणुस देवाला विसरतो, तो पढत मूर्ख असतो.  

भरोन वैभवाचे भरीं । जीवमात्रास तुछ्य करी ।

पाषांड मत थावरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ २० ॥

२०) अति वैभवसंपन्नतेमुळे इतर जनांस तुच्छ मानतो. त्यांना तुच्छतेने वागवितो. शास्त्राविरुद्ध मतांना उचलून धरतो, तो पढत मूर्ख असतो.   

वित्पन्न आणी वीतरागी । ब्रह्मज्ञानी माहायोगी ।

भविष्य सांगों लागे जगीं । तो येक पढतमूर्ख ॥ २१ ॥

२१) विद्वान, विरक्त, ब्रह्मज्ञानी, महायोगी असूनही लोकांना भविष्य सांगण्याच्या मागे लागतो, तो पढत मूर्ख असतो.  

श्रवण होतां अभ्यांतरीं । गुणदोषाची चाळणा करी ।

परभूषणें मत्सरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ २२ ॥  

२२) कांही चांगले ऐकले की, त्यांतील गुणदोषाची छाननी करुन दोषच काढतो. दुसर्‍याच्या उत्कर्षाने मत्सराने फुलतो, तो पढत मूर्ख असतो. 

नाहीं भक्तीचें साधन । नाहीं वैराग्य ना भजन ।

क्रियेविण ब्रह्मज्ञान । बोले तो येक पढतमूर्ख ॥ २३ ॥ 

२३) भक्ती नाही, वैराग्य नाही, भजन नाही,  कोठचेही साधन करीत नाही. क्रियेविण वाचाळता अश्या प्रकारे लोकांना ब्रह्मज्ञान सांगतो, तो पढत मूर्ख असतो.  न मनी तीर्थ न मनी क्षेत्र । न मनी वेद न मनी शास्त्र ।

पवित्र कुळीं जो अपवित्र । तो येक पढतमूर्ख ॥ २४ ॥

२४) पवित्र कुळांत जन्म घेऊनही ज्याच्याजवळ तीर्थ, क्षेत्र, वेद, शास्त्र यांबद्दल मनांत आदर नसतो व अशा प्रकारे अपवित्रपणे वागतो, तो पढत मूर्ख असतो. 

आदर देखोनि मन धरी । कीर्तीविण स्तुती करी ।

सवेंचि निंदी अनादरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ २५ ॥

२५) जो कोणी ह्याला मोठा म्हणतो, त्याची मनधरणी करतो. स्तुतीस पात्र नसलेल्याची स्तुती करतो, व त्याची निंदा व अनादरसुद्धा करतो, तो पढत मूर्ख असतो.   

मागें येक पुढें येक । ऐसा जयाचा दंडक ।

बोले येक करी येक । तो येक पढतमूर्ख ॥ २६ ॥ 

२६) जो तोंडावर एक बोलतो व मागे दुसरेंच बोलतो, अशी ज्याची वागण्याची पद्धत असते, जो बोलतो एक व करतो दुसरेच, तो पढत मूर्ख असतो.   

प्रपंवविशीं सादर । परमार्थीं ज्याचा अनादर ।

जाणपणें घे अधार । तो येक पढतमूर्ख ॥ २७ ॥ 

२७) प्रपंचाबद्दल कामास सदा तयार, परंतु परमार्थाविषयी जो अनादर करतो, समजून व ज्ञानवान असूनही असा जो वागतो, तो पढत मूर्ख असतो.    

येथार्थ सांडून वचन । जो रक्षून बोले मन ।

ज्याचें जिणें पराधेन । तो येक पढतमूर्ख ॥ २८ ॥

२८) जे नीतिस, धर्मास, ज्ञानास धरुन असते ते न बोलता दुसर्‍यांना आवडेल असे बोलतो, ज्याचे जीवन दुसर्‍यावर अवलंबून असते, तो पढत मूर्ख असतो.    

सोंग संपाधी वरीवरी । करुं नये तेंचि करी ।

मार्ग चुकोन भरे भरीं । तो येक पढतमूर्ख ॥ २९ ॥

२९ ) जो चांगले वागण्याचे ढोंग व सोंग करतो, वरवरचे त्याचे वर्तन बरोबर सोंगाप्रमाणे वठवितो, जे कर्म करु नये तेच करतो व मार्ग चुकला तरी त्याच मार्गावरुन हट्टाने चालतो, तो पढत मूर्ख असतो. 

रात्रंदिवस करी श्रवण । न संडी आपले अवगुण । 

स्वहित आपलें आपण । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३० ॥

३०) रात्रंदिवस चांगले ऐकतो तरीही स्वतःचे वाईट गुण सोडत नाही, आपले स्वहित होईल असे वागणे तो करत नाही,  तो पढत मूर्ख असतो. 

निरुपणीं भले भले । श्रोते येऊन बैसले । 

क्षुद्रें लक्षुनी बोले । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३१ ॥ 

३१) निरुपणाच्यावेळी मोठमोठे ज्ञानी श्रोते येऊन बसले त्यांना क्षुद्र लेखून त्यांचे उणेदुणे काढतो, तो पढत मूर्ख असतो. 

शिष्य जाला अनाधिकारी । आपली अवज्ञा करी ।

पुन्हा त्याची आशा धरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३२ ॥   

३२) ज्याचा शिष्य अयोग्य वर्तनाने अनाधिकारी झाला, त्या शिष्याने अपमान केला तरी जो त्याची अपेक्षा धरतो, तो पढत मूर्ख असतो.  

होत असतां श्रवण । देहास आलें उणेपण ।

क्रोधें करी चिणचिण । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३३ ॥  

३३) श्रवण करीत असतांना याच्या देहास कांही त्रास झाला तर चिडचिडेपणा करतो, तो पढत मूर्ख असतो. 

भरोन वैभवाचे भरीं । सद्गुरुची उपेक्षा करी ।

गुरुपरंपरा चोरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३४ ॥  

३४) आपल्या श्रीमंतीने, वैभवाने फुगुन जाऊन सद्गुरुची मानमर्यादा ठेवत नाही, आपली गुरुपरंपरा लपवून ठेवतो, तो पढत मूर्ख असतो. 

ज्ञान बोलोन करी स्वार्थ । कृपणा ऐसा सांची अर्थ ।

अर्थासाठीं लावी परमार्थ । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३५ ॥ 

३५) मोठ्यामोठ्या ज्ञानाच्या गोष्टी बोलून जो आपला स्वार्थ साधतो, कंजुषपणाने पैसा जमवून ठेवतो, पैशासाठी परमार्थ ज्ञानाचा उपयोग करतो, तो पढत मूर्ख असतो. 

वर्तल्यावीण सिकवी । ब्रह्मज्ञान लावणी लावी ।

पराधेन गोसावी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३६ ॥

३६) आपण योग्यप्रकार न वागता, लोकांना मात्र तसे वागण्यास सांगतो, ब्रह्मज्ञानी स्वतः नसतांना ब्रह्मज्ञानाचा उपदेश करतो, दुसर्‍याच्यावर अवलंबुन असतो, तो पढत मूर्ख असतो.    

भक्तिमार्ग अवघा मोडे । आपणामध्यें उपंढर पडे ।

ऐसिये कर्मीं पवाडे । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३७ ॥ 

३७) जी कर्में केली तर भक्तिमार्गाचे नुकसान होते, स्वतःचे जीवनसुद्धा बिघडते, तरीही तसाच वागतो, तो पढत मूर्ख असतो.   

प्रपंच गेला हातीचा । लेश नाहीं परमार्थाचा । 

द्वेषी देवां ब्राह्मणाचा । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३८ ॥ 

३८) प्रपंच कायमचा कामाचा नाही म्हणून तो सोडला, परमार्थ करता येत नाही, आतां मात्र देवाचा, ब्राह्मणांचा द्वेष करु लागला. तो पढत मूर्ख असतो. 

त्यागावया अवगुण । बोलिलें पढतमूर्खाचें लक्षण ।

विचक्षणें नीउन पूर्ण । क्ष्मा केलें पाहिजे ॥ ३९ ॥

३९) अवगुणांचा त्याग करावा म्हणून पढतमूर्खाची लक्षणे सांगितली, शहाण्यांनी ती राहीली असतील ती पुरी करुन घ्यावी, व मला क्षमा करावी. 

परम मूर्खांमाजी मूर्ख । जो संसारी मानी सुख ।

या संसारदुःखा ऐसें दुःख । आणीक नाहीं ॥ ४० ॥

४०) सर्व मूर्खांमध्ये मूर्ख म्हणजे संसार सुख हे नित्य मानणारा होय. या प्रपंच्याएवढे दुःख कोठेच नाही.    

तेंचि पुढें निरुपण । जन्मदुःखाचें लक्षण ।

गर्भवास हा दारुण । पुढें निरोपिला ॥ ४१ ॥  

४१) त्याचेच निरुपण पुढीले जन्मदुःखाचे लक्षण या समासी गर्भवासाचे दारुण दुःखाद्वारे केले आहे.  

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे पढतमूर्खलक्षणनाम समास दहावा ॥ 

Samas Dahava PadhataMoorkha Lakshan

समास दहावा पढतमूर्ख लक्षण 

Custom Search

Samas Navava Virakta Lakshan समास नववा विरक्त लक्षण

Dashak Dusara Samas Navava Virakta Lakshan
 Samas Navava Virakta Lakshan is in Marathi. Samarth Ramdas is telling us the qualities of Virakta. Virakta means a person who is having spiritual mind and wants to be on spiritual path for attaining Moksha. He is a satisfied person in material life; he has nothing to gain in material life. He is beyond all desires and only goal in his life is to have Moksha. He knows that the birth of a person on this earth is to become the God and not to live a life like animals which is to eat, drink and enjoy. There is something beyond that. He is on the search of it. However to accomplish the goal he requires to develop certain qualities in his nature. Samarth is telling us these qualities in this Ninth Samas.

समास नववा विरक्त लक्षण

श्रीराम ॥

ऐका विरक्तांचीं लक्षणें । विरक्तें असावें कोण्या गुणें ।

जेणें आंगीं सामर्थ्यें बाणे । योगियाचें ॥ १ ॥

अर्थ
१) आता विरक्तांची लक्षणें ऐका. विरक्ताजवळ कोणते गुण असावेत, ज्यामुळे योग्याचे सामर्थ्य त्याच्या अंगी येते.  

जेणें सदकीर्ति वाढे । जेणें सार्थकता घडे ।

जेणें करितां महिमा चढे । विरक्तांसी ॥ २ ॥

२) ज्या गुणांमुळे सद्कीर्ति वाढते व जन्माची सार्थकता होते आनि विरक्ताचा मोठेपणा वाढतो. 

जेणें परमार्थ फावे । जेणें आनंद हेलावे । 

जेणें विरक्ती दुणावे । विवेकेंसहित ॥ ३ ॥

३) ज्यामुळे परमार्थ साधतो, आनंद वाढतो आणि विरक्तीही विवेकाने अधिक होते. 

जेणें सुख उचंबळे । जेणें सद्विद्या वोळे ।

जेणें भाग्यश्री प्रबळे । मोक्षेंसहित ॥ ४ ॥

४) विरक्ताच्या गुणांनी सुख उचंळून येते. सद्विद्या वश होते. मोक्षाबरोबरच भाग्य फळफळून येते.

मनोरथ पूर्ण होती । सकळ कामना पुरती ।

मुखीं राहे सरस्वती । मधुर बोलावया ॥ ५ ॥

५) सर्व मनोरथ पूर्ण होतात. सर्व इच्छांची पूर्ति होते. वाणी मधुर होते कारण जीभेवर, मुखांत सरस्वतीचा वास होतो. 

हे लक्षणें श्रवण कीजे । आणि सदृढ जीवीं धरिजे ।

तरी मग विख्यात होईजे । भूमंडळीं ॥ ६ ॥

६) ही विरक्त पुरुषाची लक्षणें ऐका व मनांत घट्ट धरुन ठेवा म्हणजे मग या भूमंडळावर प्रसिद्धि, मोठेपणा मिळतो.   

विरक्तें विवेकें असावें । विरक्तें अध्यात्म वाढवावें ।

विरक्तें धारिष्ट धरावें । दमनविषंई ॥ ७ ॥

७) विरक्ताने नेहमी विवेक जागृत ठेवावा. जनांमध्ये अध्यात्म, परमार्थ वाढवावा. इंद्रियांची वासना ताब्यांत ठेवण्यासाठी मोठ्या धैर्याने वागावे.

विरक्तें राखावें साधन । विरक्तें लावावे भजन ।

विरक्तें विशेष ब्रह्मज्ञान । प्रगटावावें ॥ ८ ॥

८) विरक्ताने आपले साधन व्यवस्थित व नियमीत करावे. लोकांना व भाविकांना भगवंताच्या भजनाविषयीं गोडी निर्माण करावी. विरक्ताने जनांना ब्रह्मज्ञानाबद्दल अधिक माहिती आपल्या अनुभवाने व निरुपणाने द्यावी.    

विरक्तें भक्ती वाढवावी । विरक्तें शांती दाखवावी ।

विरक्तें येत्नें करावी । विरक्ती आपुली ॥ ९ ॥

९) भगवंताची भाविकांमध्ये भक्ती वाढवावी. शांतीचे दर्शन लोकांना आपल्या अढळ शांतीने दाखवावे. हे सर्व करतांना प्रयत्नपूर्वक स्वतःची विरक्ती सांभाळावी.  विरक्तें सदक्रिया प्रतिष्ठावी । विरक्तें निवृत्ति विस्तारावी ।

विरक्तें नैराशता धरावी । सदृढ जिवेंसी ॥ १० ॥

१०) विरक्ताने सद्क्रिया, सद्कर्मे यांचे महत्व वाढवावे. विरक्ताने विरक्ती, संसारिक नैमित्तीक कार्यांतून लोकांमध्ये  निवृत्ती वाढवावी. विरक्ताने कर्मफलाविषयीं उदासिनता, नैराशता आपल्या मनांत घट्ट धरुन ठेवावी.  

विरक्तें धर्मस्थापना करावी । विरक्तें नीति आवलंबावी ।

विरक्तें क्ष्मा सांभाळावी । अत्यादरेंसी ॥ ११ ॥

११) विरक्ताने धर्माचे रक्षण करावे, त्याचे पुनरुज्जीवन करावे. त्याने नीतिमान व अत्यंत क्षमाशील असावे.

विरक्तें परमार्थ उजळावा । विरक्तें विचार शोधावा ।

विरक्तें सन्निध ठेवावा । सन्मार्ग सत्वगुण ॥ १२ ॥

१२) विरक्ताने परमार्थाचा मार्ग लोकांना स्वच्छ दाखवावा. सतत चिंतनशीलता जोपासावी. त्याने सत्वगुणी राहून नेहमी सन्मार्गाने चालावे. 

विरक्तें भाविकें सांभाळावीं । विरक्तें प्रेमळें निववावीं ।

विरक्तें साबडीं नुपेक्षावीं । शरणागतें ॥ १३ ॥

१३) विरक्ताने श्रद्धावान भाविकांचा सांभाळ करावा. भगवंतावर मनापासून प्रेम करणार्‍या भक्तांचा संशय, मनस्ताप दूर करावा. भोळ्याभाबड्या लोकांना दूर लोटू नये.

विरक्तें असावें परम दक्ष । विरक्तें असावें अंतरसाक्ष ।

विरक्तें वोढावा कैपक्ष । परमार्थाचा ॥ १४ ॥

१४) विरक्ताने नेहमी अति दक्ष असावे. त्याने दुसर्‍यांचे अंतरंग ओळखून वर्तन करावे, त्याने नेहमी परमार्थाचीच बाजू घ्यावी.  

विरक्तें अभ्यास करावा । विरक्तें साक्षेप धरावा ।

विरक्तें वगत्रुत्वें उभारावा । मोडला परमार्थ ॥ १५ ॥

१५) विरक्ताने नेहमी अध्यात्माचा अभ्यास करावा. त्याने नेहमी कांहीतरी करत राहावे, ऐकत राहावे. आपल्या निरुपणाने, प्रवचनांनी परमार्थ जनांमध्ये वाढवावा. लोकांचे शंका, संशय निरसुन परमार्थ परत मार्गी लावावा.  

विरक्तें विमळ ज्ञान बोलावें । विरक्तें वैराग्य स्तवीत जावें ।

विरक्तें निश्र्चयाचें करावें । समाधान ॥ १६ ॥

१६) विरक्ताने शुद्ध आत्मज्ञानाचा प्रसार करावा. नेहमी वैराग्य वृत्तीनेच राहावे व त्याचा लोकांनाही निश्र्चयात्मक उपदेश त्यांचे शंका समाधानकरुन करावा. 

पर्वें करावीं अचाटें । चालवावीं भक्तांची थाटे ।

नाना वैभवें कचाटें । उपासनामार्ग ॥ १७ ॥

१७) मोठ्या प्रमाणावर पर्व, जयन्त्या वगैरे उत्सव करावे. भजने, निरुपणे, किर्तने, प्रवचने वगैरे करुन भक्तीमार्गाचा प्रसार करावा. त्यानिमित्य भक्तांना एकत्र आणावे. 

हरिकीर्तनें करावीं । निरुपणें माजवावी ।

भक्तिमार्गें लाजवावीं । निंदक दुर्जनें ॥ १८ ॥

१८) भगवंताची कीर्तनें, भजनें करावी, करवावी. निरुपणे करावी. पुष्कळ भक्त एकत्र आणून भक्तीमार्गाचा दणका उडवून द्यावा. यायोगे दुर्जन निंदक यांना भक्तीमार्गाच्या या वैभवाने दिपवून टाकावे. 

बहुतांस करावे परोपकार । भलेपणाचा जीर्णोद्धार ।

पुण्यमार्गाचा विस्तार । बळेंचि करावा ॥ १९ ॥

१९) रंजले, गांजले, भक्त या सर्वांवर त्याचे भले होईल असे कांही उपकार करावा. सज्जनपणाने वागणार्‍यांचा सत्कार, गौरव करावा. पुण्य मार्गांत जास्तीत जास्त लोक येतील असे जोरदार प्रयत्न करावे.     

स्नान संध्या जप ध्यान । तीर्थयात्रा भगवद्भजन । 

नित्यनेम पवित्रपण । अंतरशुद्ध असावें ॥ २० ॥

२०) आपण स्वतः नित्य नेमाने स्नानसंध्या, जप, ध्यान, तीर्थयात्रा करणे असा नित्य नेम नेहमी काळजीपूर्वक करुन पवित्रपण जपून अंतरंग शुद्ध ठेवावे.

दृढ निश्र्चयो धरावा । संसार सुखाचा करावा ।

विश्र्वजन उद्धरावा । संसर्गमात्रें ॥ २१ ॥

२१) दृढ निश्र्चयाने वागून संसार सुखाचा करावा. लोकांना आपल्या संसर्गाने, संगतींत ठेवून भक्तीमार्गांत त्यांना आणुन त्यांचा उद्धार करावा. 

विरक्तें असावें धीर । विरक्तें असावें उदार ।

विरक्तें असावें तत्पर । निरुपणाविषंई ॥ २२ ॥

२२) विरक्ताने नेहमी धीराने, धैर्याने सावध असावे. त्याने उदार असावे. तत्परतेने निरुपणे करुन भक्तीभाव लोकांत वाढवावा. 

विरक्तें सावध असावें । विरक्तें शुद्धमार्गे जावें ।

विरक्तें झिजोन उरवावें । सदकीर्तिसी ॥ २३ ॥

२३) त्याने सावध असावे. नेहमी शुद्ध मार्गाचाच अवलंब करावा. प्रसंगी आपले धन खर्च करुन, मन भक्तीमार्गाला वाहून, देह झिजवून सद्कीर्तीस आपल्यानंतरही टिकवावे.     

विरक्तें विरक्त धुंडावें । विरक्तें साधु वोळखावें ।

विरक्तें मित्र करावें । संत योगी सज्जन ॥ २४ ॥

२४) विरक्ताने इतर विरक्तांचा शोध घ्यावा. साधु, सज्जन यांना ओळखून त्यांचा आदर करावा. त्याने संत, योगी व सज्जन अश्या योग्य लोकांशी मित्रत्व करावे.  

विरक्तें करावीं पुरश्र्चरणें । विरक्तें फिरावीं तीर्थाटणें ।

विरक्तें करावीं नाना स्थानें । परम रमणीय ॥ २५ ॥

२५) विरक्ताने पुरश्र्चरणे करावीत. तीर्थयात्रा कराव्यात. निरनिराळी रमणीय व पवित्र स्थाने करावीत.

विरक्तें उपाधी करावी । आणी उदास वृत्ति न संडावी ।

दुराशा जडों नेदावी । कोणयेकविषंई ॥ २६ ॥

२६) विरक्ताने निरनिराळ्या कामाद्वारे लोकांना मदत करावी, परोपकार करावा, पण त्यांतही आपली विरक्त वृत्ती कायम ठेवावी. कशाबद्दलही दुराशा जडवून घेउ नये.  

विरक्तें असावें अंतरनिष्ठ । विरक्तें नसावें क्रियाभ्रष्ट ।

विरक्तें न व्हावें कनिष्ठ । पराधेनपणें ॥ २७ ॥

२७) विरक्ताने अंतरमुख वृत्तीने असावे. त्याने वाईट काम करुन क्रियाभ्रष्ट होऊ नये, आचरण शुद्ध ठेवावे. दुसर्‍यांच्या आधिन होऊन कनिष्ठपण स्वीकारु नये.     विरक्तें समय जाणावा । विरक्तें प्रसंग वोळखावा ।

विरक्त चतुर असावा । सर्व प्रकारें ॥ २८ ॥   

२८) विरक्ताने वेळप्रसंग ओळखून वागावे. सर्वप्रकारे चातुर्य विरक्ताजवळ असावे.  

विरक्तें येकदेसी नसावें । विरक्तें सर्व अभ्यासावें ।

विरक्तें अवघें जाणावें । ज्याचें त्यापरी ॥ २९ ॥  

२९) विरक्तानें फक्त एकाच गोष्टीचे ज्ञान घेऊन थांबू नये, त्याला पुष्कळ गोष्टींचे ज्ञान असावे. सर्व ज्ञानाच्या शाखांचा त्याने अभ्यास करावा. जे जसे असेल तसे तसे ते समजून घ्यावे.

हरिकथा निरुपण । सगुणभजन ब्रह्मज्ञान ।

पिंडज्ञान तत्वज्ञान । सर्व जाणावें ॥ ३० ॥

३०) भगवंताच्या कथा ,निरुपण, भगवंताच्या सगुणरुपाचे भजन व उपासना, आत्मज्ञान, परमात्मस्वरुप ज्ञान, शरीराचे ज्ञान, तत्वज्ञान ह्या सर्वाचे ज्ञान त्याला असावे.  

कर्ममार्ग उपासनामार्ग । ज्ञानमार्ग सिद्धांतमार्ग ।

प्रवृत्तिमार्ग निवृत्तिमार्ग । सकळ जाणावें ॥ ३१ ॥

३१) परमार्थाची साधने म्हणजे कर्ममार्ग, कोणत्या उपासना केल्यावर, कोणचे ज्ञान मिळवणे परमार्थासाठी योग्य, सिद्धांतमार्ग, प्रवृत्तीमार्ग, निवृत्ती कशाची व कशापासून परमार्थासाठी आवशक या सर्व मार्गांची माहिती व ज्ञान विरक्ताला असावे.  

प्रेमळ स्थिती उदास स्थिती । योगस्थिती ध्यानस्थिती ।

विदेह स्थिती सहज स्थिती । सकळ जाणावें ॥ ३२ ॥

३२) भगवंताचे प्रेम वाढू लागल्यावर होणारी अवस्था, इच्छा, वासनांचे पूर्ण निरसन होऊन येणारी उदासीन अवस्था, योग समाधी साधल्यावर, ध्यान साधल्यावर, विदेही अवस्थेचे ज्ञान झाल्यावर, सहज स्थिती हे अभ्यासाद्वारे विरक्ताने जाणावे.    

ध्वनी लक्ष मुद्रा आसनें । मंत्र यंत्र विधी विधानें ।

नाना मतांचें देखणें । पाहोन सांडावें ॥ ३३ ॥

३३) निरनिराळ्या प्रकारचे नाद, मुद्रा, आसनें, मंत्र, यंत्र यांचे विधी व विधानें, निरनिराळी मतें व दर्शने, या सर्वाचे ज्ञान घेऊन मग ते सोडून द्यावे. कारण परमार्थास ते उपयोगी नाही.  

विरक्तें असावें जगमित्र । विरक्तें असावें स्वतंत्र ।

विरक्तें असावें विचित्र । बहुगुणी ॥ ३४ ॥  

३४) विरक्ताने जगमित्र असावे. त्याने स्वतंत्र असावे. त्याने विचित्र अशा बहुविध गुणांनी युक्त असावे.

विरक्तें असावें विरक्त । विरक्तें असावें हरिभक्त ।

विरक्तें असावें नित्यमुक्त । अलिप्तपणें ॥ ३५ ॥

३५) विरक्ताने कमालीचे विरक्त असावे. कोठल्याही आशा, अपेक्षा, इच्छा, नाती, भावना अशा गोष्टींना आपल्याजवळ थारा देऊ नये.  

विरक्तें शास्त्रें धांडोळावी । विरक्तें मतें विभांडावी ।

विरक्तें मुमुक्षें लावावीं । शुद्धमार्गें ॥ ३६ ॥

३६) विरक्ताने शास्त्रांचे शुद्ध व सखोल ज्ञान मिळवावे. निरनिराळी परमार्थाला मारक मते खोडून काढावीत. भगवंतच्या प्रेमाची व प्राप्तीची इच्छा असणार्‍यांना शुद्धमार्गास लावावे.  

विरक्तें शुद्धमार्ग सांगावा । विरक्तें संशय छेदावा ।

विरक्तें आपला म्हणावा । विश्र्वजन ॥ ३७ ॥

३७) विरक्ताने परमार्थाचा शुद्धमार्ग सांगावा. निरुपणाद्वारे संशय, शंकांचे निरसन करावे. सर्व विश्र्वजनांस आपले म्हणावे. 

विरक्तें निंदक वंदावें । विरक्तें साधक बोधावे ।

विरक्तें बद्ध चेववावे । मुमुक्षुनिरुपणें ॥ ३८ ॥

३८) विरक्ताने निंदकांना (वाद न घालता) वंदन करावे. साधकांना शुद्ध ज्ञानाद्वारे भक्तीमार्गाचे ज्ञान द्यावे. संसारांत अजुनही आसक्त असलेल्यांना प्रवचनाद्वारे भगवंताच्या भक्तीविषयी, परमार्थाविषयीं जागरुक करावे.   

विरक्तें उत्तम गुण घ्यावे । विरक्तें अवगुण त्यागावे ।

नाना अपाय भंगावे । विवेकबळें ॥ ३९ ॥     

३९) विरक्ताने उत्तम गुण अंगी वाढवावे. अवगुणांचा त्याग करावा. परमार्थाच्या आड येणार्‍या सर्व संकटे, अडचणी यावर विवेकाने मात करावी. 

ऐसीं हें उत्तम लक्षणें । ऐकावीं येकाग्र मनें ।

याचा अव्हेर न करणें । विरक्त पुरुषें ॥ ४० ॥

४०) अशीही चांगली लक्षणे, मन एकाग्र करुन ऐकावीत. यांच्याकडे विरक्ताने दुर्लक्ष करु नये. 

इतुकें बोलिलें स्वभावें । त्यांत मानेल तितुकें घ्यावें ।

श्रोतीं उदास न करावें । बहु बोलिलें म्हणौनी ॥ ४१ ॥

४१) माझ्या स्वभावास अनुसरुन मी हे विरक्ताचे गुण सांगितले. त्यांतील मानवतील तेवढे स्वीकारावे. श्रोत्यांनी मी फार बोललो म्हणून उदास करु नये व होऊ पण नये.

परंतु लक्षणें ने घेतां । अवलक्षणें बाष्कळता ।

तेणें त्यास पढतमूर्खता । येवों पाहे ॥ ४२ ॥

४२) परंतु ही चांगली लक्षणे अंगी बाणविली नाहीत व अवगुण अंगीकारले तर पढतमूर्खपणा येऊ लागतो. 

त्या पढतमूर्खाचें लक्षण । पुढिले समासीं निरुपण ।

बोलिलें असे सावधान । होऊन ऐका ॥ ४३ ॥

४३) पढतमूर्खाचे (अव)गुणवर्णन पुढले समासी (त्यागास्तव) सावधपणें ऐका.  

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे विरक्तलक्षणनाम समास नववा ॥

Samas Navava Virakta Lakshan

समास नववा विरक्त लक्षण

Custom Search

Samas Aathava Sadvidya Nirupan समास आठवा सद्विद्या निरुपण

Dashak Dusara Samas Aathava Sadvidya Nirupan
Samas Aathava Sadvidya Nirupan is in Marathi. In this Samas Samarth Ramdas is telling us about Sadvidya. He is describing the person who is having Sadvidya. The qualities of Sadvidya are very good and pure. If we just go on thinking deeply about these qualities then Sadvidya qualities becomes part of our nature. Everybody should have these qualities however the person who wants progress in spirituality then he must have Sadvidya qualities in his nature. The person, who is having Sadvidya qualities, is Satvaguni. He is very kind hearted, knowledgeable but calm and quiet. There are many described.

समास आठवा सद्विद्या निरुपण

श्रीराम ॥

ऐका सद्विद्येचीं लक्षणें । परम शुद्ध सुलक्षणें ।

विचार घेतां बळेंचि बाणे । सद्विद्या आंगी ॥ १ ॥

१) आता सद्विद्येची लक्षणें ऐका. ती अतिशय शुद्ध असून त्यांचा ठाम विचार केला की, सद्विद्या आपल्या अंगी बाणते. 

सद्विद्येचा जो पुरुष । तो उत्तम लक्षणी विशेष ।

त्याचे गुण ऐकतां संतोष । परम वाटे ॥ २ ॥  

२) सद्विद्या अंगी असलेला पुरुष अति उत्तम गुणांनी युक्त असतो. त्याचे गुण ऐकल्यावर मनाला परम संतोष वाटतो.

भाविक सात्विक प्रेमळ । शांति क्ष्मा दयासीळ ।

लीन तत्पर केवळ । अमृतवचनी ॥ ३ ॥ 

३) असा तो भाविक असतो, प्रेमळ व सात्विक असतो. जणु दया, क्षमा व शांती यांचा पुतळाच असतो. कितीही ज्ञानसंपन्न, थोर, उच्चपदस्थ असला तरी नम्र असतो व कोठच्याही चांगल्या कामास सदैव तयार असतो. त्याचे बोलणे आर्जवी, मधुर असते.  

परम सुंदर आणी चतुर । परम सबळ आणी धीर ।

परम संपन्न आणी उदार । आतिशयेंसीं ॥ ४ ॥ 

४) तो अति सुंदर व चतुर असतो. तो बलवान, धैर्यवान असतो. तो संपत्ती, ज्ञान ह्यांनी श्रीमंत असतो व धन अणि ज्ञान दात्यास देण्यासाठी उदार असतो. 

परम ज्ञाता आणी भक्त । माहा पंडित आणी उदार । 

माहा तपस्वी आणी शांत । आतिशयेंसीं ॥ ५ ॥ 

५) तो ज्ञानवान आणि देवाचा भक्त असतो. अंगी मोठे पांडित्य असून उदार असतो.  महा तपस्वी व शांत असतो. 

वक्ता आणी नैराशता । सर्वज्ञ आणी सादरता ।

श्रेष्ठ आणी नम्रता । सर्वत्रांसीं ॥ ६ ॥

६) तो मोठा वक्ता असून त्याला लोभ नसतो. सर्वज्ञ असुन दुसर्‍यांशी आदराने वागतो. श्रेष्ठ असुनही नम्र असतो. 

राजा आणी धार्मिक । शूर आणी विवेक । 

तारुण्य आणी नेमक । आतिशयेंसीं ॥ ७ ॥  

७) तो राजा असुन धार्मिक; शूर असून विवेकी; तरुण असुन नियमाने वागतो.

वृधाचारी कुळाचारी । युक्ताहारी निर्विकारी ।

धन्वंतरी परोपकारी । पद्महस्ती ॥ ८ ॥ 

८) वाडवडिलांच्या मार्गावरुन चालतो, कुळाचार पाळतो, परोपकारी व धन्वतरी, हातावर यश देणारे चिन्ह असते.  

कार्यकर्ता निराभिमानी । गायक आणी वैष्णव जनी ।

वैभव आणी भगवद्भजनी । अत्तादरें ॥ ९ ॥

९) चांगले काम करण्यास तयार, अभिमान नसतो, गायक असतो, भगवंताची भजने म्हणुन भक्ति करणारा, वैभवी असला तरी देवाची भक्ती आादराने करतो. 

तत्वज्ञ आणी उदासीन । बहुश्रुत आणी सज्जन ।

मंत्री आणी सगुण । नीतिवंत ॥ १० ॥

१०) तत्वज्ञानी असुन आसक्ति विरहीतअसतो, मोठा पंडित असुन सज्जन असतो, राज्यकारभारांत सल्ला मसलती करणारा, सद्गुणी व नीतिने आचरण करणारा असतो. 

साधु पवित्र पुण्यसीळ । अंतरशुद्ध धर्मात्मा कृपाळ ।

कर्मनिष्ठ स्वधर्में निर्मळ । निर्लोप अनुतापी ॥ ११ ॥

११) साधु वृत्तीचा, पवित्र, पुण्यवंत, अंतःकरणाने शुद्ध, निर्मळ मनाचा, मोठा कर्मनिष्ठ, स्वधर्मी, निर्लोभी व स्वतःच्या चुकीचा खेद करणारा असतो.

गोडी आवडी परमार्थप्रीती । सन्मार्ग सत्क्रिया धारणा धृती ।

श्रुति स्मृती लीळा युक्ति । स्तुती मती परीक्षा ॥ १२ ॥

१२) परमार्थाची आवड, प्रेम व गोडी असते. सन्मार्गाने चालणारा, चांगल्या कर्मांचे आचरण करतो,  भगवंताचे कायम अनिसंधान ठेवतो, मन स्थिर ठेवतो, श्रुति,स्मृतिचे ज्ञान असते, खेळ म्हणून युक्तीने कार्य करतो, देवाची स्तुति करण्याची कला त्याला येते, निरनिराळ्या गोष्टींची माहिती किंवा ज्ञान त्याला असते.  दक्ष धूर्त योग्य तार्किक । सत्य साहित्य नेमक भेदक ।

कुशळ चपळ चमत्कारिक । नाना प्रकारें ॥ १३ ॥

१३) नेहमी सावध असतो, लबाडीने वागणार्‍याची लबाडी हुशारीने ओळखणारा असतो, योग्य प्रकारे विचार व तर्क करणारा असतो, सत्याच्या मार्गाने चालतो, साहित्याचे ज्ञान असते, नियमाने व नेमाने वागणारा, प्रत्येक गोष्टीचे अगर प्रसंगाचे मूळापर्यंत जाऊन ज्ञान करुन घेण्याची हातोटी त्याच्याजवळ असते, कुशलतेने काम करणारा, चपळाईने काम उरकणारा, असे निरनिराळे प्रसंगी चमत्कारिक वाटणारे गुण त्याच्याजवळ असतात.    

आदर सन्मान तार्तम्य जाणे । प्रयोग समयो प्रसंग जाणे ।

कार्याकारण चिन्हें जाणे । विचक्षण बोलिका ॥ १४ ॥

१४) लोकांचा आदर व सन्मान करतांना तो किती व कसा हे तो बरोबर जाणतो, कोणत्यावेळी कसे वागावे हे त्याला बरोबर माहित असते. कामे करतांना ती कां कराची ह्याचे ज्ञान त्याला असते. हुषारीने बोलणारा असतो.  

सावध साक्षेपी साधक । आगमनिगमशोधक ।

ज्ञानविज्ञानबोधक । निश्र्चयात्मक ॥ १५ ॥

१५) सावधगीरीने वागतो, नेहमी कार्यरत असतो, वेद व शास्त्रे यांचा अभ्यास करणारा, ज्ञान व विज्ञान यांची योग्य सांगड घालून पक्का बोध करुन घेणारा व देणारा असतो.

पुरश्र्चरणी तीर्थवासी । दृढव्रती कायाक्लेसी ।

उपासक निग्रहासी । करुं जाणे ॥ १६ ॥

१६) पुरश्र्चरणे करणारा, तीर्यात्रा करणारा, कठिण व्रते करतो, त्यासाठी देह कष्टवितो, निग्रहाने-निश्र्चयाने भगवंताची उपासना करतो. 

सत्यवचनी शुभवचनी । कोमळवचनी येकवचनी व सुखकार। 

निश्र्चयवचनी सौख्यवचनी । सर्वकाळ ॥ १७ ॥

१७) नेहमी खरे बोलणारा, शुभ बोलणारा, मृदु बोलणारा, एकवचनी, निश्र्चयात्मक बोलणारा व सुखकारक बोलणारा असतो. 

वासनातृप्त सखोल योगी । भव्य सुप्रसन्न वीतरागी ।

सौम्य सात्विक शुद्धमार्गी । निःकपट निर्वेसनी ॥ १८ ॥

१८) त्याच्या सर्व वासना तृप्त असतात, मूलापर्यंत जाऊन अभ्यास करणारा योगी असतो, भव्य व सुप्रसन्न व्यक्तिमत्वाचा, विरक्त असुन सौम्य व सात्विक वर्तुणुकीचा शुद्ध मार्गीअसतो, त्याच्याजवळ कपट नसते. तो व्यसनी नसतो. 

सुगड संगीत गुणग्राही । अनापेक्षी लोकसंग्रही ।

आर्जव सख्य सर्वहि । प्राणीमात्रासी ॥ १९ ॥

१९) कोणतेही काम उत्तम करतो, संगीतज्ञ असतो, दुसर्‍याच्या गुणांची प्रशंसा करतो, अपेक्षा न ठेवता अनेक लोकांशी मैत्री करतो, सर्व प्राण्यांशी आर्जवाने, सख्याने, गोडीने वागतो.

द्रव्यसुची दारासुची । न्यायसुची अंतरसुची ।

प्रवृत्तिसुची निवृत्तिसुची । सर्वसुची निःसंगपणें ॥ २० ॥

२०) धन व स्त्रिया यांच्या बाबतींत शीलवंत, वागणुक न्यायाला, नीतिमर्यादा धरुन व सांभाळुन असते. शुद्ध अंतःकरणी, संसारांत व परमार्थांतही वागणे चोख, पवित्र असते, सर्व जीवन पवित्र व निर्मळ असते.  

मित्रपणें परहितकारी । वाग्माधुर्य परशोकहारी ।

सामर्थ्यपणें वेत्रधारी । पुरुषार्थें जगमित्र ॥ २१ ॥

२१) दुसर्‍यांशी मित्रत्वाने वागणे, दुसर्‍यांचे हित करणे, भले चिंतणे, मधुर वाणीचा व इतरांचा शोक, दुःख कमी करणाराअसतो. आपल्या अधिकारांत गरिबांचे, अनाथांचे व सज्जनांचे भले करतो. आपल्या चांगल्या वागण्याने सर्वांचा मित्र बनतो.

संशयछेदक विशाळ वक्ता । सकळ क्लृप्त असोनि श्रोता ।

कथानिरुपणीं शब्दार्था । जाऊंच नेदी ॥ २२ ॥

२२) उत्कृष्ट ज्ञानी वक्ता असल्याने लोकांचे संशय निरसन करतो. सर्वज्ञान असले तरी उत्तम श्रोता होऊन दुसर्‍यांचे बोलणे व्यवस्थित ऐकून घेणारा असतो. कथा, प्रवचन यांचे निरुपण मनापासून ऐकतो व भावार्थाकडेही लक्ष देतो.

वेवादरहित संवादी । संगरहित निरोपाधी ।

दुराशारहित अक्रोधी । निर्दोष निर्मत्सरी ॥ २३ ॥

२३) वादविवादाशिवाय उत्तम संवाद साधतो, कोणतीही उपाधी लावून न घेता अलिप्त राहतो. अयोग्य आशा, अपेक्षा बाळगत नाही. क्रोध करत नाही. कोठचेही दोष त्याच्याजवळ नसतात, कोणाचाही मत्सर करत नाही.

विमळज्ञानी निश्र्चयात्मक। समाधानी आणी भजक ।

सिद्ध असोनी साधक । साधन रक्षी ॥ २४ ॥

२४) शुद्ध ज्ञानी असल्याने निश्र्चयी असतो, समाधानी व भगवंतास भजणारा असतो. सिद्धि प्राप्त झाल्या तरी साधकाच्याच वृत्तींत असतो. साधनाचे रक्षण करणारा असतो.

सुखरुप संतोषरुप । आनंदरुप हास्यरुप । 

ऐक्यरुप आत्मरुप । सर्वत्रांसी ॥ २५ ॥

२५) सद्विद्येनेयुक्त पुरुष सुखी, संतोषी, आनंदी, हसरा, आत्मरुपी होऊन सर्वांशी एकरुप झालेला असतो.  

भाग्यवंत जयवंत । रुपवंत गुणवंत ।

आचारवंत क्रियावंत । विचारवंत स्थिती ॥ २६ ॥

२६) तो भग्यवंत, जयवंत, रुपवंत, गुणवंत, आचारधर्म पाळणारा आचारवंत, क्रियावंत, उत्तम विचारी विचारवंत असतो.   

येशवंत कीर्तिवंत । शक्तिवंत सामर्थ्यवंत ।

वीर्यवंत वरदवंत । सत्यवंत सुकृती ॥ २७ ॥

२७) तो यशवंत, कीर्तिवंत, शक्तिवंत, सामर्थ्यवंत, वीर्यवंत, त्याचा आशिर्वाद शुभफलदायी असतो, सत्यवंत व चांगली कामे, कृती करणारा असतो.  

विद्यावंत कळावंत । लक्ष्मीवंत लक्ष्णवंत ।

कुळवंत सुचिष्मंत । बळवंत दयाळु ॥ २८ ॥

२८) हे विद्याविभूषित, कलावंत, लक्ष्मीवंत, उत्तम लक्षणांनी युक्त असतो,  कुलीन, पवित्र, बळवंत व दयाळु असतो. 

युक्तिवंत गुणवंत वरिष्ठ । बुद्धिवंत बहुधारिष्ट । 

दीक्षावंत सदा संतुष्ट । निस्पृह वीतरागी ॥ २९ ॥ 

२९) तो युक्तिने कार्य करणारा, गुणी, श्रेष्ठ, बुद्धिमान, धैर्यवान, परमार्थ दीक्षा संपन्न, संतुष्ट, इच्छा विरहीत म्हणजे कसलीही इच्छा न करणारा असतो, वैराग्यशील असतो.

असो ऐसे उत्तम गुण । हें सद्विद्येचें लक्षण ।

अभ्यासाया निरुपण । अल्पमात्र बोलिलें ॥ ३० ॥

३०) असो आतापर्यंत हे सद्विद्येचे गुण, त्यांचा अभ्यास करुन अंगांत बाणवावे म्हणुन थोडेसे सांगितले. 

रुप लावण्य अभ्यासितां नये । सहज गुणास न चले उपाये । 

कांहीं तरी धरावी सोये । अगांतुक गुणाची ॥ ३१ ॥

३१) रुप व लावण्य हे गुण उपजत असतात मात्र इतर उत्तम गुण अभ्यास करुन, प्रयत्नाने अंगी बाणवता येतात.

ऐसी हे सद्विद्या बरवी । सर्वत्रांपासी असावी ।

परी विरक्त पुरुषें अभ्यासावी । अगत्यरुप ॥ ३२ ॥ 

३२) अशी सद्विद्या सर्वांजवळ असावी. विरक्त पुरुषाने मात्र ती आपल्या अंगी प्रयत्नपूर्वक वाढवावी. 

॥ इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे सद्विद्यानिरुपणनाम समास आठवा ॥

Samas Aathava Sadvidya Nirupan

समास आठवा सद्विद्या निरुपण

Custom Search

Samas Satava Satvagun Lakshan समास सातवा सत्वगुण लक्षण

Dashak Dusara Samas Satava Satvagun Lakshan 
Samas Satava Satvagun Lakshan is in Marathi. Samarth Ramdas is telling us Satvagun Lakshan in this samas. Satvaguna means the best qualities in a person. These qualities are required for the spiritual development of the person. The inborn qualities are such that the person is always good to others. He is harmful, ever ready to help others, unselfish, nor greedy, not after fame or name, or money. He always found soft spoken never use harsh words while talking with others. He is found kind, donor, ready to do any good work irrespective of his position, richness, knowledge, fame, and name. There are many more qualities described by Samarth Ramdas, in this samas.

समास सातवा सत्वगुण लक्षण 

श्रीराम ॥

मागां बोलिला तमोगुण । जो दुःखदायक दारुण ।

आतां ऐका सत्वगुण । परम दुल्लभ ॥ १ ॥

अर्थ 
१) मागिल समासी तमोगुण सांगितला. जो दारुण दुःखदायक आहे. आता अत्यंत दुर्लभ असलेला सत्वगुण ऐका. 

जो भजनाचा आधार । जो योगियांची थार ।

जो निरसी संसार । दुःखमूळ जो ॥ २ ॥

२) भजनाचा आधार हा सत्वगुणच, योग्यांना योगसिद्धि मिळते ती या सत्वगुणानेच आणि संसारांतील दुःखाचे मूळ दूर करणारा हा सत्वगुणच होय.  

जेणें होये उत्तम गती । मार्ग फुटे भगवंती ।

जेणें पाविजे मुक्ती । सायोज्यता ते ॥ ३ ॥

३) सत्वगुणाने उत्तम गति मिळते, भगवंताची भक्ति साधते व मुक्ति मिळुन सायोज्यता लाभते. 

जो भक्तांचा कोंवसा । जो भवार्णवींचा भर्वसा ।

मोक्षलक्ष्मीची दशा । तो सत्वगुण ॥ ४ ॥

४) भक्तजनांचा आधार, भवसागर तरुन नेणारा आणि मोक्षलक्ष्मीचे वैभव मिळवून देणारा तो सत्वगुण आहे. 

जो परमार्थाचें मंडण । जो महंतांचें भूषण ।

रजतमाचें निर्शन । जयाचेनी ॥ ५ ॥

५) तो परमार्थाची शोभा आहे. मोठ्या लोकांचे, महंतांचे भूषण आहे. रजोगुण व तमोगुण यांचे उच्चाटन या सत्वगुणाने होते.  

जो परम सुखकारी । जो आनंदाची लहरी ।

देऊनियां निवारी । जन्ममृत्य ॥ ६ ॥

६) हा सत्वगुण सुखकर व आनंददायक आहे कारण जन्म-मृत्युचे निवारण करतो. म्हणजे सत्वगुणी साधकास जन्म-मृत्युच्या दुःखांतुन मुक्त करतो.    

जो अज्ञानाचा सेवट । जो पुण्याचें मूळ पीठ ।

जयाचेनि सांपडे वाट । परलोकाची ॥ ७ ॥

७) अज्ञान नाहीसे करणारा, पुण्याचा गाभा, पुण्य देणारा, ज्याच्यामुळे परलोकाची (मोक्षाची) वाट सापडते, असा हा सत्वगुण आहे. 

ऐसा हा सत्वगुण । देहीं उमटतां आपण ।

तये क्रियेचें लक्षण । ऐसें असे ॥ ८ ॥

८) असा हा सत्वगुण अंगांत असता (प्रगट होता), त्याच्यामुळे मनुष्याच्या क्रिया कशा होतात व त्याची लक्षणे ही अशी असतात. (खालील ओव्यांमध्ये दिल्याप्रमाणे) 

ईश्र्वरीं प्रेमा अधिक । प्रपंच संपादणें लोकिक ।

सदा सन्निध विवेक । तो सत्वगुण ॥ ९ ॥     

९) ईश्र्वरावर इतरांपेक्षा अधिक प्रेम, प्रपंच व्यवस्थित सांभाळणे, नेहमी विवेकाने वागणे हे सत्वगुण विशेष होय.

संसारदुःख विसरवी । भक्तिमार्ग विमळ दावी । 

भजनक्रिया उपजवी । तो सत्वगुण ॥ १० ॥

१०) संसारदुःख विसरवितो, निर्मळ भक्तिमार्ग दर्शवितो, भगवंताची भजनद्वारे भक्ति करणे; तो सत्वगुण होय.   

परमार्थाची आवडी । उठे भावार्थाची गोडी ।

परोपकारीं तांतडी । तो सत्वगुण ॥ ११ ॥

११) परमार्थाची आवड उत्पन्न होणे, आत्मज्ञानाची गोडी निर्माण होणे, परोपकार करण्याची तत्परता; तो सत्वगुण होय. 

स्नानसंध्या पुण्यसीळ । अभ्यांतरींचा निर्मळ ।

शरीर वस्त्रें सोज्जळ । तो सत्वगुण ॥ १२ ॥

१२) स्नान-संध्या व पुण्याची कामे करणे, निर्मळ अंतःकरण, शरीर व वस्त्रे स्वच्छ हे सत्वगुण दर्शवितो.

येजन आणि याजन । आधेन आणि अध्यापन । 

स्वयें करी दानपुण्य । तो सत्वगुण ॥ १३ ॥  

१३) यज्ञ करणे व यज्ञ करवून घेणे, अभ्यास स्वतः करणे व दुसर्‍यास शिकवणे, स्वतः दान देणे, हा सत्वगुण होय.    

निरुपणाची आवडी । जया हरिकथेची गोडी ।

क्रिया पालटे रोकडी । तो सत्वगुण ॥ १४ ॥

१४) प्रवचन, परमार्थ, आत्मज्ञान ऐकण्याची आवड, भगवंताच्या लिला ऐकण्यात गोडी, हे सर्व करुन चांगले ऐकल्याप्रमाणे आपल्या वर्तनांत बदल करणे, हा सत्वगुण होय.  

अश्र्वदानें गजदानें । गोदानें भूमिदानें ।

नाना रत्नांचीं दानें । करी तो सत्वगुण ॥ १५ ॥

१५) जो घोडे, हत्ती, गायी, जमीन व नाना रत्नांची दाने करतो, तो सत्वगुण होय. (ही दाने काळानुसार मौल्यवान गोष्टींची व आपापल्या योग्यतेनुसार)  

धनदान वस्त्रदान । अन्नदान उदकदान ।

करी ब्राह्मणसंतर्पण । तो सत्वगुण ॥ १६ ॥ 

१६) धन-दौलतीचे दान, अन्नदान, पेयदान, ब्राह्मण भोजन जो करतो; तो सत्वगुण होय.

कार्तिकस्नानें माघस्नानें । व्रते उद्यापनें दानें ।

निःकाम तीर्थे उपोषणें । तो सत्वगुण ॥ १७ ॥   

१७) जो कार्तिक-माघ महिन्यांतील पुण्यक्षेत्री स्नानें करतो, व्रते करतो व त्यांची उद्यापने करतो, अपेक्षा न ठेवता तीर्थयात्रा व उपवास करतो; तो सत्वगुण होय.   सहस्त्र भोजनें लक्ष भोजनें । विविध प्रकारींचीं दानें ।

निःकाम करी सत्वगुणें । कामना रजोगुण ॥ १८ ॥

१८) सहस्त्र, लक्ष भोजने घालतो, नाना प्रकारची दानें देतो, सत्वगुणी कामना न ठेवता करतो पण यांत कामना ठेवून करणारा तो रजोगुण होय.

तीर्थी अर्पी जो अग्रारें । बांधे वापी सरोवरें ।

बांधे देवाळयें सिखरे । तो सत्वगुण ॥ १९ ॥

१९) तीर्थक्षेत्री गरीबांना इनाम जमीनी देतो, विहीरी व तळी बांधतो. देवाळयांची शिखरे बांधतो; तो सत्वगुण होय.

देवाद्वारीं पडशाळा । पाईरीया दीपमाळा ।

वृंदावनें पार पिंपळा । बांधे तो सत्वगुण ॥ २० ॥

२०) देवालयांच्या जवळ भक्तांसाठी धर्मशाळा बांधतो, पायर्‍या, दीपमाळा, वृंदावने, पिंपळाचे पार लावतो; तो सत्वगुण होय. 

लावी वनें उपवनें । पुष्पवाटिका जीवनें ।

निववी तापस्यांचीं मनें । तो सत्वगुण ॥ २१ ॥  

२१) बाग-बगीच्या देवालया शेजारी किंवा तीर्थक्षेत्रीं बनवितो, पाणपोयांची सोय करतो, तपस्वी लोकांच्या मनांत व जीवनांत शांतता टिकावी म्हणुन प्रयत्न करतो; तो सत्वगुण होय.  

संध्यामठ आणी भुयेरीं । पाईरीया नदीतीरीं ।

भांडारगृहें देवद्वारीं । बांधे तो सत्वगुण ॥ २२ ॥  

२२) जो संध्येसाठी मठ व भुयारे, नदीतीरी घाट व पायर्‍या व देवालयांच्या जवळ धान्यासाठी, अन्नासाठी कोठारे बांधतो; तो सत्वगुण होय.  

नाना देवांचीं जें स्थाने । तेथे नंदादीप घालणें ।

वाहे आळंकार भूषणें । तो सत्वगुण ॥ २३ ॥     

२३) निरनिराळ्या देवांची जी देवळे तेथे नंदादीप लावतो, तेथे अलंकार, दागिने वाहतो, तो सत्वगुण होय. 

जेंगट मृदांग टाळ । दमामे नगारे काहळ ।

नाना वाद्यांचे कल्लोळ । सुस्वरादिक ॥ २४ ॥

२४) झेंगट, मृदंग, टाळ, मोठे नगारे व लहान नगारे, ढोल, डफ आदि वाद्ये सुस्वरे वाजवितो किंवा वाजवून घेतो तो सत्वगुण होय. 

नाना सामग्री सुंदर । देवाळई घाली नर ।

हरिभजनीं जो तत्पर । तो सत्वगुण ॥ २५ ॥  

२५) निरनिराळ्या प्रकारची सुंदर सामुग्री देवळास अर्पण करतो, हरिभजनासाठी जो सदैव तयार असतो; तो सत्वगुण होय.

छेत्रें आणी सुखासनें । दिंड्या पताका निशाणें ।

वाहे चामरें सूर्यापानें । तो सत्वगुण ॥ २६ ॥   

२६) छत्रें, पालख्या, दिंड्या, पताका, निशाणे, चवर्‍या आदी देवाला वाहतो, तो सत्वगुण होय.

वृंदावनें तुळसीवनें । रंगमाळा समार्जनें ।

ऐसी प्रीति घेतली मनें । तो सत्वगुण ॥ २७ ॥  

२७) वृंदावनें, तुळसीवनें, रांगोळ्या, देवालयाची आवारे साफ करण्याची साधने, देवाला प्रेमाने देतो; तो सत्वगुण होय.

सुंदरें नाना उपकर्णें । मंडप चांदवे आसनें ।

देवाळईं समर्पणें । हा सत्वगुण ॥ २८ ॥  

२८) देवालयांत नाना सुंदर उपकरणे, भांडी, चांदवे, मंडप,आसने, अर्पण करतो; तो सत्वगुण होय. 

देवाकारणें खाद्य । नाना प्रकारीं नैवेद्य ।

अपूर्व फळें अर्पी सद्य । तो सत्वगुण ॥ २९ ॥  

२९) देवासाठीं निरनिराळे खाद्य पदार्थ देतो, उत्तमोत्तम नैवेद्य, फळे, देवाला अर्पण करतो; तो सत्वगुण होय.

ऐसी भक्तीची आवडी । नीच दास्यत्वाची गोडी ।

स्वयें देवद्वार झाडी । तो सत्वगुण ॥ ३० ॥  

३०) अशा भक्तिची आवड, देवाचे हलक्यांतील हलके काम करणे, देऊळ झाडणे, आवार झाडणे; तो सत्वगुण होय.

तिथी पर्व मोहोत्साव । तेथें ज्याचा अंतर्भाव ।

काया वाचा मनें सर्व । अर्पी तो सत्वगुण ॥ ३१ ॥   

३१) भगवंताच्या क्षेत्री पुण्यतिथि, पर्वणी, मोठ मोठे उत्सव यांमध्ये सेवा करण्यासाठी तनमनधनाने अशा संधिची वाट पाहात असतो. सर्व लहान मोठ्या कामांत सहभागी होतो. तो सत्वगुण होय. 

हरिकथेसी तत्पर । गंधें माळा आणी घुशर ।

घेऊन उभीं निरंतर । तो सत्वगुण ॥ ३२ ॥ 

३२) हरिकथा ऐकण्यासाठी जो नेहमी तयार असतो, देवाच्या द्वारी गंध, माळा व बुक्का घेऊन नेहमी उभा असतो; तो सत्वगुण होय. 

नर अथवा नारी । येथानशक्ति सामग्री ।

घेऊन उभीं देवद्वारीं । तो सत्वगुण ॥ ३३ ॥  

३३) स्त्री किंवा पुरुष देवळांत पूजेची सर्व तयारी आपापल्या शक्यतेनुसार घेऊन उभा असतो; तो सत्वगुण होय.

महत्कृत्य सांडून मागें । देवास ये लागवेगें ।

भक्ति निकट आतंरंगें । तो सत्वगुण ॥ ३४ ॥   

३४) देवाची भक्ति अमतरंगी भिनल्यामुळे आपले मोठे काम बाजूस ठेऊन जो त्वरेने देवाच्या कामासाठी येतो; तो सत्वगुण होय.  

थोरपण सांडून दुरी । नीच कृत्य आंगीकारी ।

तिष्ठत उभी देवाद्वारीं । तो सत्वगुण ॥ ३५ ॥   

३५) स्वतःचे मोठेपण, श्रीमंती, मान बाजूला ठेवून देवाच्या द्वारीचे कनिष्ठ काम करतो व त्यासाठी देवाच्या द्वारी उभा असतो; तो सत्वगुण होय.

देवालागीं उपोषण । वर्जी तांबोल भोजन ।

नित्य नेम जप ध्यान । करी तो सत्वगुण ॥ ३६ ॥  

३६) जो देवासाठी उपवास करतो, विडा,तंबाखु, भोजन आदी सोडतो, नित्य नेमाने जप, ध्यान करतो; तो सत्वगुण होय.

शब्द कठीण न बोले । अतिनेमेसी चाले ।

योगी जेणें तोषविले । तो सत्वगुण ॥ ३७ ॥  

३७) जो कठीण, कठोर शब्द बोलत नाही, नेहमी नेमाने, नियमाने वागतो, योगीजनांची सेवा करुन त्यांना खूष करतो; तो सत्वगुण होय. 

सांडूनियां अभिमान । निःकाम करी कीर्तन ।

श्र्वेद रोमांच स्फुराण ।  तो सत्वगुण ॥ ३८ ॥

३८) जो मोठेपणाचा, नावाचा, श्रीमंतीचा, ज्ञानाचा अभिमान सोडतो, भगवंताचे किर्तन धनाची अगर कसलीही अपेक्षा न ठेवता करतो, किर्तन करतांना भगवंतावरील प्रेमाने अष्टसात्विक भाव व्यक्त करतो; तो सत्वगुण होय. 

अंतरीं देवाचें ध्यान । तेणें निडारले नयन ।

पडे देहाचें विस्मरण ।  तो सत्वगुण ॥ ३९ ॥ 

३९) जो अंतरी देवाचे ध्यान करत असतो त्यामुळे देवावरील प्रेमाने अश्रुधारा वाहु लागुन स्वतःच्या देहाचेही विस्मरण होते; तो सत्वगुण होय.

हरिकथेची अति प्रीति । सर्वथा नये विकृती ।

आदिक प्रेमा आदिअंती । तो सत्वगुण ॥ ४० ॥ 

४०) ज्याला भगवंताच्या कथांची, चरित्राची, गोष्टींची फार आवड असते, त्यांचा कधिही वीट, कंटाळा येत नाही, ईश्र्वराचे प्रेम आदि अंती वाढतच असते; तो सत्वगुण होय. 

मुखीं नाम हातीं टाळी । नाचत बोले ब्रीदावळी ।

घेऊन लावी पायधुळी । तो सत्वगुण ॥ ४१ ॥ 

४१) ज्याच्या तोंडी नेहमी भगवंताचेच नांव असते, जो नाचतनाचत भगवमताचीच ब्रीदावळी गात असतो, भक्तजनांची पायधुळ कपाळी लावतो; तो सत्वगुण होय. 

देहाभिमान गळे । विषईं वैराग्य प्रबळे ।

मिथ्या माया ऐसें कळे । तो सत्वगुण ॥ ४२ ॥  

४२) ज्याचा देह व इतर सर्व गोष्टींवरचा अभिमान गळून पडतो, देह उपभोगाच्या सर्व विषयांचा वीट येतो, त्यांचा कंटाळा येतो, मायेच्या मिथ्यापणाचे ज्ञान होते ; तो सत्वगुण होय.

कांहीं करावा उपाये । संसारीं गुंतोन काये ।

उकलवी ऐसें हृदये । तो सत्वगुण ॥ ४३ ॥ 

४३) संसारांत गुंतुन राहण्याचा कंटाळा येऊन त्यांतुन सुटण्याचा काहीं उपाय करावा असे वाटते व मनापासून तसा मार्ग शोधावा असे ज्ञान होते; तो सत्वगुण होय.

संसारासी त्रासे मन । कांहीं करावें भजन ।

ऐसें मनीं उठे ज्ञान । तो सत्वगुण ॥ ४४ ॥  

४४) मन संसारांतील कटकटींनी त्रस्त होते, काहीं भजन, चिंतन, मनन करावे असे ज्ञान होऊ लागते; तो सत्वगुण होय. 

असतां आपुलेआश्रमीं । अत्यादरें नित्यनेमी ।

सदा प्रीती लागे रामीं । तो सत्वगुण ॥ ४५ ॥ 

चतुर्थाश्रमापैकी कोठल्याही आश्रमी असला, म्हणजे ब्रह्मचारी किंवा गृहस्थाश्रमी असला तरी ही आपल्या नित्य नेमांचे पालन करतो, नेहमी भगवंताच्या प्रेमांत मग्न असतो; तो सत्वगुण होय. 

सकळांचा आला वीट । परमार्थी जो निकट ।

आघातीं उपजे धारिष्ट । तो सत्वगुण ॥ ४६ ॥ 

४६) संसाररुपी मायेच्या पसार्‍याचा ज्याला वीट येतो, भगवंताच्याजवळ, परमार्थाच्याजवळ, अध्यात्म्याजवळ जो असतो, प्रसंगी जो धैर्याने वागतो; तो सत्वगुण होय. 

सर्वकाळ उदासीन । नाना भोगीं विटे मन ।

आठवे भगवद्भजग । तो सत्वगुण ॥ ४७ ॥ 

४७) जो संसारिक गोष्टी विषयी अनासक्त, उदासीन असतो, जो सर्वप्रकारच्या देहभोगांपासून मन विटल्यामुळे मुक्त असतो, ज्याला आता भगवद् भजन अधिक आवडते व आठवते; तो सत्वगुण होय.

पदार्थीं न बैसे चित्त । मनीं आठवे भगवंत ।

ऐसा दृढ भावार्थ । तो सत्वगुण ॥ ४८ ॥ 

४८) कोणत्याही दृश्य वस्तुचा लोभ नसतो, मनांत सतत भगवंताविषयीं प्रेम,आवड व भाव असतो, तो सत्वगुण होय.

लोक बोलती विकारी । तरी आदिक प्रेमा धरी ।

निश्र्चय बाणे अंतरी । तो सत्वगुण ॥ ४९ ॥  

४९) लोक म्हणतात हा वेडा झाला आहे, तरीही भगवंतावरील प्रेम वाढतच जाते, परमार्थाचा व भगवंतावरील प्रेमाचा पूर्ण निश्र्चय झालेला असतो; तो सत्वगुण होय. 

अंतरीं स्फुर्ती स्फुरे । सस्वरुपीं तर्क भरे ।

नष्ट संदेह निवारे । तो सत्वगुण ॥ ५० ॥ 

५०) परमार्थविषयक ज्ञान झाल्याने नाना प्रकारच्या स्फूर्ति, संवेदना, प्रतिभा जागृत होतात, स्वस्वरुपाचे ज्ञान होऊ लागते, सर्व प्रकारचे संशय, संदेह नाहीसे होतात; तो सत्वगुण होय.

शरीर लावावें कारणीं । साक्षेप उठे अंतःकर्णीं ।

सत्वगुणाची करणी । ऐसी असे ॥ ५१ ॥

५१) शरीर भगवंताच्या कार्यांत पर्यायाने उत्तम उपयोगी लावावे असे अंतःकरणापासून वाटू लागते, अशीही सत्वगुणाची करणी असते.  

शांति क्ष्मा आणि दया । निश्र्चय उपजे जया ।

सत्वगुण जाणावा तया । अंतरीं आला ॥ ५२ ॥

५२) ज्याच्या वागण्यांत दया, क्षमा आणि शांती जाणवू लागते, भक्तीचा निश्र्चय दिसुन येतो, त्याच्या अंतरी सत्वगुण उदय झाला असे समजावे. 

आले अतीत अभ्यागत । जाऊं नेदी जो भुकिस्त । 

येथानशक्ती दान देत । तो सत्वगुण ॥ ५३ ॥ 

५३) अथिती, अभ्यागत आले असता त्यांना भुकलेले जाऊ देत नाही म्हणजेच त्यांचेआदरातिथ्य करुन जेऊखाऊ घालून व त्यांना दान दक्षिणा देऊन बोळवितो; तो सत्वगुण होय.

तडितापडी दैन्यवाणें । आलें आश्रमाचेनि गुणें । 

तयालागीं स्थळ देणें । तो सत्वगुण ॥ ५४ ॥ 

५४) संन्यासी, तीर्थकरी, दुःखी, दीन लोक आश्रयासाठी आले तर त्यांना विन्मुख न पाठवता आसरा देतो; तो सत्वगुण होय.

आश्रमीं अन्नाची आपदा । परी विमुख नव्हे कदा ।

शक्तिनसार दे सर्वदा । तो सत्वगुण ॥ ५५ ॥  

५५) स्वतःकडे अन्नाची कमतरता असुनही अभ्यागताला, अतिथिला विमुख न होता खाऊ घालतो, आपल्याशक्तिनुसार नेहमी देत राहतो; तो सत्वगुण होय. 

जेणें जिंकिली रसना । तृप्त जयाची वासना ।

जयास नाहीं कामना । तो सत्वगुण ॥ ५६ ॥ 

५६) ज्याने खाण्यापिण्याची आवड जिंकली म्हणजे जीभेवर जय मिळविला, वासनेवर ती तृप्त करुन जय मिळविला म्हणजे वासना उदासिन होऊन वासनाहीन झाला, कोठच्याही प्रकारच्या इच्छा ठेवल्या नाहीत; तो सत्वगुण होय. 

होणार तैसे होत जात । प्रपंची जाला आघात ।

डळमळिना ज्याचें चित्त । तो सत्वगुण ॥ ५७ ॥ 

५७) प्रपंची कोठचेही संकट आले किंवा आघात झाला तरी जसे व्हवायाचे तसे होणारच अशी वृत्ती ठेवून जो शांत राहतो, ज्याचे मन डळमळत नाही; तो सत्वगुण होय. 

येका भगवंताकारणें । सर्व सुख सोडिलें जेणें ।

केलें देहाचें सांडणें । तो सत्वगुण ॥ ५८ ॥  

५८) भगवंतावरील प्रेमाने सर्व प्रकारचे प्रापंचिक सुख सोडून दिले, स्वदेहाचेही सुख सोडले; तो सत्वगुण होय. 

विषईं धावें वासना । परी तो कदा डळमळिना ।

ज्याचें धारिष्ट चळेना । तो सत्वगुण ॥ ५९ ॥ 

५९) वासना अधुनमधुन विषयांची ओढ घेत असली तरी तो चळत नाही, आपला परमार्थ मार्ग सोडत नाही, आपले धैर्य, धारिष्ट टिकवून ठेवतो; तो सत्वगुण होय.

देह अपदेने पीडला । क्षुधे तृषेनें वोसावला ।

तरी निश्र्चयो राहिला । तो सत्वगुण ॥ ६० ॥ 

६०) स्वतःला व देहाला आपदा, संकटें भोगावी लागली, तहान, भूक यांनी व्याकुळ व्हावे लागले तरी जो आपल्या निश्र्चयाला खंबीरपणे धरुन राहतो; तो सत्वगुण होय.

श्रवण आणी मनन । निजध्यासें समाधान । 

शुद्धजालें आत्मज्ञान । तो सत्वगुण ॥ ६१ ॥   

६१) श्रवण, मनन, चिंतन करुन जो समाधानी होतो, व शुद्ध आत्मज्ञान मिळवतो; तो सत्वगुण होय. 

जयास अहंकार नसे । नैराशता विलसे ।

जयापासीं कृपा वसे । तो सत्वगुण ॥ ६२ ॥ 

६२) ज्याच्यापाशी अहंकार नाही, नैराश्य नाही, आणि नेहमी जो लोकांवर कृपाच करतो; तो सत्वगुण होय.  

सकळांसीं नम्र बोले । मर्यादा धरुन चाले ।

सर्व जन तोषविलें । तो सत्वगुण ॥ ६३ ॥  

६३) सर्वजणांशी नम्रतेने बोलणे व वागणे, स्वताःची मर्यादा ओळखून जो वागतो, अश्या वर्तणुकीने सर्व लोकांना आनंदी करतो; तो सत्वगुण होय.

सकळ जनासी आर्जव । नाहीं विरोधास ठाव ।

परोपकारीं वेची जीव । तो सत्वगुण ॥ ६४ ॥ 

६४) सर्व लोकांसी आर्जवी बोलणे व वागणे, कोणाला विरोध न करता दुसर्‍याच्या मताचा आदर करणे, परोपकाराचे व्रत जीव ओतून करत राहणे; तो सत्वगुण होय. 

आपकार्याहून जीवीं । परकार्यसिद्धी करावी । 

मरोन कीर्ती उरवावी । तो सत्वगुण ॥ ६५ ॥ 

६५) आपल्या स्वतःच्या कामापेक्षां दुसर्‍याचे काम आधी करावे, मेल्यानंतरही लोकांनी नांव काढावे; तो सत्वगुण होय.

पराव्याचे दोषगुण । दृष्टीस देखे आपण ।

समुद्रा ऐसी सांठवण । तो सत्वगुण ॥ ६६ ॥ 

६६) दुसर्‍याचे दोष बघुनही ते समुद्रासारखे जवळच साठवुन ठेवतो, इतरांजवळ किंवा त्याच्याजवळही ते बोलत किंवा उघड करत नाही. तो सत्वगुण होय. 

नीच उत्तर साहाणें । प्रत्योत्तर न देणें ।

आला क्रोध सावरणें । तो सत्वगुण ॥ ६७ ॥   

६७) कोणी अपमान केला, दुरुत्तरे दिली तरी ती सहन करतो, त्याला उलट उत्तर देत नाही, आलेला राग आवरुन धरतो; तो सत्वगुण होय.

अन्यायेंवीण गांजिती । नानापरी पीडा करिती ।

तितुकेंहि साठवी चित्तीं । तो सत्वगुण ॥ ६८ ॥  

६८) आपण दुसर्‍यांस त्रास दिला नसतांनासुद्धा दुसरे आपल्यास त्रास देत असतील तरी ते मनांत साठवून ठेवतो, थोडक्यांत त्यांच्याशी जशास तसे न्यायाने वागत नाही; तो सत्वगुण होय.

शरीरें घीस साहाणें । दुर्जनासीं मिळोन जाणें ।

निंदकास उपकार करणें । हा सत्वगुण ॥ ६९ ॥ 

६९) जो दुसर्‍यांच्या सुखासाठी आपले शरीर झिजवितो, दुर्जनांशीही आपलेपणाने वागतो, निंदकानी निंदा केली तरी त्यांच्यावरही उपकारच करतो; तो सत्वगुण होय.

मन भलतीकडे धावें । तें विवेकें आवरावें ।

इंद्रियें दमन करावें । तो सत्वगुण ॥ ७० ॥ 

७०) विवेकाने, विचाराने ओढाळ मनाचे इकडे-तिकडे धावणे जो आवरतो, जो इंद्रियांचे दमन करतो, म्हणजेच इंद्रिय वासना आवरतो; तो सत्वगुण होय.  

सत्क्रिया आचरावी । असत्क्रिया त्यागावी ।

वाट भक्तीची धरावी । तो सत्वगुण ॥ ७१ ॥ 

७१) चांगली लोकहिताची कामे करावीत. वाईट कर्मांचा त्याग करावा, ती करु नयेत. भक्तिमार्गाचे आचरण करावे. तो सत्वगुण होय.

जया आवडे प्रातःस्नान । आवडे पुराणश्रवण ।

नाना मंत्रीं देवतार्चन । करी तो सत्वगुण ॥ ७२ ॥ 

७२) जो सकाळी लवकर उठून नित्य कर्मे करतो, ज्याला पुराणे, भक्तीविषयक प्रवचने ऐकायला आवडतात, जो निरनिराळ्या देवतांची पूजा, अर्चना करतो; तो सत्वगुण होय. 

पर्वकाळीं अतिसादर । वसंतपूजेस तत्पर ।

जयंत्याची प्रीती थोर । तो सत्वगुण ॥ ७३ ॥  

७३) ज्याला पर्वकाळाची आवड असते व त्यावेळी सेवेस हजर असतो, वसंतपूजेची विशेष आवड असते, देवदेवतांच्या जयंत्यांची फार प्रीती असून त्याप्रसंगी सेवेस तत्पर असतो; तो सत्वगुण होय.

विदेसिं मेलें मरणें । तयास संस्कार देणें ।

अथवा सादर होणें । तो सत्वगुण ॥ ७४ ॥ 

७४) कोणी बेवारस परदेशी मरण पावला तर त्याला संस्कार देतो किंवा त्याप्रसंगी हजर राहतो; तो सत्वगुण होय.

कोणी येकास मारी । तयास जाऊन वारी ।

जीव बंधनमुक्त करी । तो सत्वगुण ॥ ७५ ॥ 

७५) कोणी एखादा दुसर्‍यास मारतअसेल तर मधे हस्तक्षेप करुन त्यास सोडवितो, अडकून पडलेल्या लोकांना सोडवितो; तो सत्वगुण होय.

लिंगें लाखोलीं अभिशेष । नामस्मरणीं विस्वास ।

देवदर्शनीं अवकाश । तो सत्वगुण ॥ ७६ ॥ 

७६) शिवलिंगाला लाख बेलाची पाने वाहून अभिषेक करणे, भगवंताच्या नामस्मरणी विश्र्वास ठेवणे म्हणजेच भगवंताचे नामस्मरण करणे व त्यामुळे  चांगलेच होईल असा विश्र्वास मनांत ठेवणे, देवदर्शन नियमित घेण्यासाठी वेळ ठेवणे; तो सत्वगुण होय.

संत देखोनि धावें । परम सुख हेलावे ।

नमस्कारी सर्वभावें । तो सत्वगुण ॥ ७७ ॥ 

७७) संत, साधु, सज्जन मंडळींचा आदरसत्कार उत्साहाने, धावून धावून करणे, व त्याने आनंदित होणे, त्यांना मनापासून नमस्कार करणे; तो सत्वगुण होय. 

संतकृपा होय जयास । तेणें उद्धरिला वंश ।

तो ईश्र्वराचा अंश । सत्वगुणें ॥ ७८ ॥

७८) ज्यावर संतकृपा झाली, त्याने आपला वंशाचाच उद्धार केला, तो प्रत्यक्ष ईश्र्वराचाच अंश होय; तो सत्वगुण होय.

सन्मार्ग दाखवी जना । जो लावी हरिभजना ।

ज्ञान सिकवी अज्ञाना । तो सत्वगुण ॥ ७९ ॥  

७९) जो लोकांना चांगला, हिताचा मार्ग दाखवितो, जो त्यांना भगवंताच्या भजनास, नामस्मरणांत लावतो, अज्ञानी लोकांना नश्र्वर जीवनांतून दिव्य जीवनांत कसे जावे ह्याचे ज्ञान देतो; तो सत्वगुण होय. 

आवडे पुण्यसंस्कार । प्रदक्षणा नमस्कार ।

जया राहे पाठांतर । तो सत्वगुण ॥ ८० ॥  

८०) ज्याला पुण्यसंस्काराची आवड असते, देवाला प्रदक्षिणा व नमस्कार करण्याची आवड असते, ज्याचे (अध्यात्मविषयक) ज्ञान, पाठांतर चांगले असते; तो सत्वगुण होय.

भक्तीचा हव्यास भारी । ग्रंथसामग्री जो करी ।

धातुमूर्ति नानापरी । पूजी तो सत्वगुण ॥ ८१ ॥  

८१) ज्याला देव भक्तीची फार आवड असते, जो निरनिराळे ग्रंथ जवळ बाळगतो व त्यांचा अभ्यास करतो, देवाच्या वेगवेगळ्या धातुंच्या मूर्तिंची पूजा करणे ज्याला आवडते; तो सत्वगुण होय.

झळफळित उपकर्णें । माळा गवाळी आसनें ।

पवित्रें सोज्वळें वसनें । तो सत्वगुण ॥ ८२ ॥   

८२) देवाची पूजेची भांडी झळाळणारी, चकचकीत, कोरी असतात, निरनिराळ्या माळा, आसनें, गोमुखी, पवित्र, स्वच्छा वस्त्रे असतात; तो सत्वगुण होय.  

परपीडेचें वाहे दुःख । परसंतोषाचें सुख ।

वैराग्य देखोन हरिख । मानी तो सत्वगुण ॥ ८३ ॥  

८३) ज्याला दुसर्‍याच्या दुःखाने वाईट वाटते व दुसर्‍याच्या सुखाने आनंद होतो, वैराग्य दिसल्यावर आनंद वाटतो; तो सत्वगुण होय.

परभूषणें भूषण । परदूषणें दूषण ।

परदुःखें सिणे जाण । तो सत्वगुण ॥ ८४ ॥

८४) दुसर्‍याचे भूषण ते आपले, दुसर्‍याचे दूषण ते आपले वाटते, दुसर्‍याचे दुःख ऐकून, बघून जो दुःखी होतो; तो सत्वगुण होय.  

आतां असों हें बहुत । देवीं धर्मीं ज्याचें चित्त ।

भजे कामनारहित । तो सत्वगुण ॥ ८५ ॥  

८५) आता हे सत्गुण वर्णन बरेच झाले. देवा धर्माकडे ज्याचे चित्त लागलेले असते, देवाची भक्ति निरहेतुकपणे करतो, तो सत्वगुण होय.

ऐसा हा सत्वगण सात्त्विक । संसारसागरीं तारक । 

येणें उपजे विवेक । ज्ञानमार्गाचा ॥ ८६ ॥

८६) असा हा सत्वगुण अत्यंत सात्विक असून संसारांतुन, दुःखांतुन तारुन नेणारा आहे. त्यामुळे चांगले विचार सुचतात व उत्तम ज्ञान प्राप्ती होते. 

सत्वगुणे भगवद्भक्ती । सत्वगुणें ज्ञानप्राप्ती ।

सत्वगुणें सायोज्यमुक्ती । पाविजेते ॥ ८७ ॥

८७) सत्वगुणामुळे भगवंताची भक्ति होते, ज्ञान मिळते आणि सायोज्यमुक्तीही मिळते. 

ऐसी सत्वगुणाची स्थिती । स्वल्प बोलिलें येथामती ।

सावध होऊन श्रोतीं । पुढें अवधान द्यावें ॥ ८८ ॥

८८) अशीही सत्वगुणाची महती माझ्या बुद्धिला सुचल्याप्रमाणे थोडक्यांत सांगितली. श्रोत्यांनी सावधपणे पुढेले समासीही लक्ष,अवधान द्यावे. 

॥ इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे सत्वगुणनाम समास सातवा ॥

Samas Satava Satvagun Lakshan

समास सातवा सत्वगुण लक्षण 

Custom Search