ShriRamcharitmans Part 62
दोहा—परसुरामु तब राम प्रति बोले उर अति क्रोधु ।
संभु सरासनु तोरि सठ करसि हमार प्रबोधु ॥ २८० ॥
मग परशुराम अत्यंत क्रोधाने श्रीरामांना
म्हणाले,’ अरे धूर्ता ! शिवांचे धनुष्य मोडून तू उलट मलाच ज्ञान पाजतोस ? ॥ २८० ॥
बंधु कहइ कटु संमत तोरें । तू छल बिनय करसि कर
जोरें ॥
करु परितोषु मोर संग्रामा । नाहिं त छाड़ कहाउब
रामा ॥
तुझा हा भाऊ तुझ्याच संमतीने कटू वचन बोलतोय
आणि कपटाने हात जोडून विनवणी करतो आहेस. एक तर युद्ध करुन माझे समाधान कर; नाही तर
स्वतःला ‘ राम ‘ म्हणवून घेणे सोडून दे. ॥ १ ॥
छलु तजि करहि समरु सिवद्रोही । बंधु सहित न त
मारउँ तोही ॥
भृगुपति बकहिं कुठार उठाएँ । मन मुसुकाहिं रामु
सिर नाएँ ॥
अरे शिवद्रोह्या ! कपट सोडून माझ्याशी युद्ध
कर, नाही तर भावासह तुलाही मारुन टाकतो.’ अशाप्रकारे परशुराम परशू उभारुन बडबड
करीत होते आणि श्रीराम मान खाली घालून मनात हसत होते. ॥ २ ॥
गुनह लखन कर हम पर रोषू । कतहुँ सुधाइहु ते बड़
दोषू ॥
टेढ़ जानि सब बंदइ काहू । बक्र चंद्रमहि ग्रसइ न
राहू ॥
श्रीराम मनातल्या मनात म्हणत होते, अपराध
लक्ष्मणाचा आणि राग माझ्यावर काढत आहेत. कधी कधी सरळपणामध्येही मोठा दोष असतो.
वाकडा असणार्या कुणालाही सर्वजण नमस्कार करतात. वाकड्या चंद्राला राहूसुद्धा
ग्रासत नाही. ॥ ३ ॥
राम कहेउ रिस तजिअ मुनीसा । कर कुठारु आगें यह
सीसा ॥
जेहिं रिस जाइ करिअ सोइ स्वामी । मोहि जानिअ आपन
अनुगामी ॥
श्रीरामांनी उघडपणे म्हटले, ‘ हे मुनीश्र्वर
! राग सोडून द्या. तुमच्या हाती कुर्हाड आहे आणि माझे शिर समोर आहे. हे स्वामी,
ज्यामुळे तुमचा राग शांत होईल, ते करा. मला आपला दास समजा. ॥ ४ ॥
दोहा—प्रभुहि सेवकहि समरु कस तजहु बिप्रबर रोसु ।
बेषु बिलोकें कहेसि कछु बालकहु नहिं दोसु ॥ २८१ ॥
स्वामी आणि सेवक यांच्यांत युद्ध कसले ? राग
सोडा. तुमचा वीरवेष पाहूनच हा मुलगा काही बोलला. खरे तर यात त्याचाही काही दोष
नाही. ॥ २८१ ॥
देखि कुठार बान धनु धारी । भै लरिकहि रिस बीरु
बिचारी ॥
नामु जान पै तुम्हहि न चीन्हा । बंस सुभायँ उतरु
तेहिं दीन्हा ॥
आपल्याकडे कुर्हाड व धनुष्यबाण पाहून आपण
वीर आहात, असे बाळ लक्ष्मणाला वाटले. त्यामुळे त्याला राग आला. तुमचे नाव त्याने
ऐकले होते, पण तुम्हांला त्याने ओळखले नाही. त्यामुळे आपल्या रघुवंशाच्या
स्वभावाप्रमाणे त्याने उत्तर दिले. ॥ १ ॥
जौं तुम्ह औतेहु मुनि की नाईं । पद रज सिर सिसु
धरत गोसाईं ॥
छमहु चूक अनजानत केरी । चहिअ बिप्र उर कृपा घनेरी
॥
जर तुम्ही मुनीसारखे आला असता, तर या मुलाने
तुमच्या चरणांची धूळ शिरोधार्य केली असती. नकळत झालेल्या चुकीबद्दल क्षमा करा.
ब्राह्मणांच्या मनांत मुख्यतः दया असायला हवी. ॥ २ ॥
हमहि तुम्हहि सरिबरि कसि नाथा । कहहु न कहॉं चरन
कहँ माथा ॥
राम मात्र लघु नाम हमारा । परसु सहित बड़ नाम
तोहारा ॥
हे नाथा, आमची-तुमची बरोबरी कसली ? कुठे चरण
व कुठे मस्तक, सांगा ना ? कुठे माझे फक्त ‘ राम ‘ असे छोटेसे नाव आणि कुठे तुमचे परशूसह मोठे नाव. ॥ ३ ॥
देव एकु गुनु धनुष हमारें । नव गुन परम पुनीत
तुम्हारें ॥
सब प्रकार हम तुम्ह सन हारे । छमहु बिप्र अपराध
हमारे ॥
हे देव, आमच्याजवळ एकच गुणयुक्त ( दोरी
असलेले ) धनुष्य आहे, आणि तुमचे तर परम पवित्र शम, दम, तप, शौच, क्षमा, सरलता ,
ज्ञान, विज्ञान आणि आस्तिकता हे नऊ गुण, आम्ही सर्व प्रकारेतुमच्यासमोर पराजित
आहोत. हे विप्र, आमच्या अपराधांना क्षमा करा. ॥ ४ ॥
दोहा—बार बार मुनि बिप्रबर कहा राम सन राम ।
बोले भृगुपति सरुष हसि तहूँ बंधु सम बाम ॥ २८२ ॥
श्रीरामांनी परशुरामांना वारंवार ‘ मुनि ‘ व
‘ विप्रवर ‘ असे म्हटले. तेव्हा भृगुपती परशुराम रागावून म्हणाले, ‘ तू सुद्धा
आपल्या भावासारखा वाकडाच आहेस. ॥ २८२ ॥
निपटहिं द्विज करि जानहि मोही । मैं जस बिप्र
सुनावउँ तोही ॥
चाप स्त्रुवा सर आहुति जानू । कोपु मोर अति घोर
कृसानू ॥
तू मला निव्वळ ब्राह्मणच समजतोस ? मी कसा
ब्राह्मण आहे, ते सांगतो. माझे धनुष्यही स्त्रुवा, बाण ही आहुती आणि माझा क्रोध हा
अत्यंत भयानक अग्नी आहे. असे समज. ॥ १ ॥
समिधि सेन चतुरंग सुहाई । महा महीप भए पसु आई ॥
मैं एहिं परसु काटि बलि दीन्हे । समर जग्य जप कोटिन्ह
कीन्हे ॥
चतुरंगिणी सेना या समिधा आहेत. मोठमोठे राजे
यज्ञातील पशू आहेत. परशूने कापून मी त्यांचा बळी दिला आहे. असे कोट्यावधी जपयुक्त
रणयज्ञ मी केलेले आहेत. ( अर्थात ज्याप्रमाणे मंत्रोच्चारपूर्वक ‘ स्वाहा ‘ म्हणून
आहुती दिली जाते, त्याप्रमाणे मी आवाहन करीत राजांचा बळी दिलेला आहे. ) ॥ २ ॥
मोर प्रभाउ बिदित नहिं तोरें । बोलसि निदरि बिप्र
के भोरें ॥
भंजेउ चापु दापु बड़ बाढ़ा । अहमिति मनहुँ जीति जगु
ठाढ़ा ॥
माझा प्रभाव तुला माहीत नाही. त्यामुळे तू
ब्राह्मण म्हणून माझा अनादर करीत आहेस. धनुष्य मोडलेस, त्यामुळे तुला मोठी घमेंड
आली आहे. जणू जग जिंकून उभा ठाकल्याप्रमाणे तुझा अहंकार वाढलेला आहे. ॥ ३ ॥
राम कहा मुनि कहहु बिचारी । रिस अति बड़ि लघु चूक
हमारी ॥
छुअतहिं टूट पिनाक पुराना । मैं केहि हेतु करौं
अभिमाना ॥
श्रीरामचंद्र म्हणाले, ‘ हे मुनी, विचार करुन
बोला. तुमचा क्रोध फार मोठा आहे आणि माझी चूक फार छोटी आहे. धनुष्य जीर्ण होते,
हात लावताच ते मोडले. त्यात मी कशाला अभिमान धरु ? ॥ ४ ॥
जौं हम निदरहिं बिप्र बदि सत्य सुनहु भृगुनाथ ।
तौ अस को जग सुभटु जेहि भय बस नावहिं माथ ॥ २८३ ॥
हे भृगुनाथ, जर आम्ही ब्राह्मण म्हणून (
तुमचा ) अपमान करीत असू, तर सत्य ऐका. जगात असा कोणता योद्धा आहे, ज्याच्या भयाने
आम्ही त्याच्यापुढे मस्तक नमवावे ? ॥ २८३ ॥
देव दनुज भूपति भट नाना । समबल अधिक होउ बलवाना ॥
जौं रन हमहि पचारै कोऊ । लरहिं सुखेन कालु किन
होऊ ॥
देव, दैत्य, राजा किंवा पुष्कळसे योद्धे हे
बळाने आमच्या बरोबरीचे असोत किंवा आमच्यापेक्षा जास्त बलवान असोत, जर कुणीही
आम्हांला युद्धासाठी ललकारले, तर आम्ही आनंदाने त्याच्याशी लढू. मग तो काळ का
असेना ? ॥ १ ॥
छत्रिय तनु धरि समर सकाना । कुल कलंकु तेहिं
पावँर आना ॥
कहउँ सुभाउ न कुलहि प्रसंसी । कालहु डरहिं न रन
रघुबंसी ॥
क्षत्रियशरीर धारण करुन युद्धाला जो घाबरला,
त्या नीच पुरुषाने आपल्या कुळाला कलंक लावला. मी हे स्वाभाविकपणे म्हणतो, कुळाची
प्रशंसा म्हणून नव्हे, रघुवंशी युद्धामध्ये मृत्यूलाही घाबरत नाहीत. ॥ २ ॥
बिप्रबंस कै असि प्रभुताई । अभय होइ जो तुम्हहि
डेराई ॥
सुनि मृदु गूढ़ बचन रघुपति के । उघरे पटल परसुधर
मति के ॥
ब्राह्मणवंशाचा असा महिमा आहे की, जो
तुम्हांला घाबरतो, तो निर्भय होतो.’ श्रीरघुनाथांचे कोमल व गूढ वचन ऐकून
परशुरामांच्या बुद्धीवरील अज्ञानाचा पडदा दूर झाला. ॥ ३ ॥
राम रमापति कर धनु लेहू । खैंचहु मिटै मोर संदेहू
॥
देत चापु आपुहिं चलि गयऊ । परसुराम मन बिसमय भयऊ
॥
परशुराम म्हणाले, ‘ हे राम, हे लक्ष्मीपतीचे धनुष्य हाती
धरा आणि ओढा, म्हणजे माझा संशय दूर होईल.’
परशुराम जेव्हा धनुष्य देऊ लागले, तेव्हा ते आपोआप
श्रीरामांच्या हाती गेले. परशुरामांना मनातून आश्र्चर्य
वाटले. ॥ ४ ॥
