There are many Stotras in this blog of many Gods. Stotra is a blog for the people who have faith in God. If your are reading a devi stotra then for having more devi storas please click on Title.It's a link. If you recite any of the stotras you like, then results will be good and make your life happy and prosperous.I myself have experienced it and there are many people like me.The stotra is to be recited with full concentration daily.
Showing posts with label : Lingashtaka Stotram. Show all posts
Showing posts with label : Lingashtaka Stotram. Show all posts
Dashak Dahava Samas Navava Purusha Prakruti Samas Navava Purusha Prakruti, It is in Marathi. Swami Samarth Ramdas is telling us about Purusha and Prakruti in this Samas. Their relation with MoolMaya and much more is described in here.
समास नववा पुरुषप्रकृती
श्रीराम ॥
आकाशीं वायो जाला निर्माण । तैसी ब्रह्मीं मूळमाया जाण ।
त्या वायोमधें त्रिगुण । आणी पंचभूतें ॥ १ ॥
१) आकाशामधें जसा वायु निर्माण होतो, तशी परब्रह्मामधें मूळमाया झाली. त्या वायुमधें तीन गुण व पांच भूतें असतात.
वटबीजी असे वाड । फोडून पाहातां न दिसे झाड ।
नाना वृक्षांचे जुंबाड । बीजापासून होती ॥ २ ॥
२) वडाचे बी लहान असतें. पण त्यांत वडाचा मोठा वृक्ष असतो. तें बीज फोडून पाहिलें तर त्यांत तो वृक्ष दिसत नाहीं. अनेक वृक्षांचे समूह त्या बीजापासून होतात.
तैसी बीजरुप मूळमाया । विस्तार जाला तेथुनियां ।
तिचें स्वरुप शोधुनियां । बरें पाहावें ॥ ३ ॥
३) मूळमाया त्या बीजासारखींच आहे. तिच्यामध्यें या विश्र्वरुप प्रचंड वृक्षाचा विस्तार होतो. त्या मूळमायेचे स्वरुप कसें आहें तें खोल सूक्ष्म विचारानें शोधून पहावें.
तेथें दोनी भेद दिसती । विवेकें पाहावी प्रचिती ।
निश्र्चळीं जे चंचळ स्थिती । तोचि वायो ॥ ४ ॥
४) मूळमायेचा शोध घेतांना दोन तत्वें आढळतात. सूक्ष्म विचारानें त्यांचा प्रत्यक्ष अनुभव घ्यावा. निश्चळ स्वरुपामध्यें जी हालचाल होतें तोच वायु होय.
तयामधें जाणीवकळा । जगज्जोतीचा जिव्हाळा ।
वायो जाणीव मिळोन मेळा । मूळमाया बोलिजे ॥ ५ ॥
५) त्या वायुमध्यें शुद्ध जाणीव वास करते. ती जाणीव म्हणजेच जगत् ज्योतीचा मूळ झरा आहे. म्हणून वायु आणी त्यामधील शुद्ध जाणीव दोन्ही मिळून मूळमाया असते.
सरिता म्हणतां बायको भासे । तेथें पाहातां पाणीच असे ।
विवेकी हो समजा तैसें । मूळमायेसी ॥ ६ ॥
६) सरिता म्हणजे नदी, पण तो शब्द उच्चारताच बाईची कल्पना मनांत येते. पण ते प्रत्यक्ष पाणीच असते. तसेंच मूळमायेच्या बाबतींत होते. परंतु तें तसें नाहीं हें ध्यानांत ठेवून मूळमायेचा शोध घ्यावा.
वायो जाणीव जगज्जोती । तयास मूळमाया म्हणती ।
पुरुष आणी प्रकृती । याचेंच नांव ॥ ७ ॥
७) वायु, जाणीव आणि जगत्ज्योती यांच्या मेळ्याला मूळमाया म्हणतात. पुरुष व प्रकृति हें मूळमायेचेंच नांव आहे.
वायोस म्हणती प्रकृती । आणि पुरुष म्हणती जगज्जोती ।
पुरुषप्रकृती शिवशक्ती । याचेंच नांव ॥ ८ ॥
८) वायुला म्हणतात प्रकृति व जगत्ज्योतीला म्हणतात पुरुष. पुरुषप्रकृति यांनाच शिवशक्ति हें दुसरें नांव आहे.
वायोमधें जाणीव विशेष । तोचि प्रकृतीमधें पुरुष ।
ये गोष्टीचा विश्र्वास । धरिला पाहिजे ॥ ९ ॥
९) वायुमधें जी विशेष जाणीव आढळते तोच प्रकृतिमधील पुरुष होय. या गोष्टीचा विश्र्वास धरणें जरुर आहे.
वायो शक्ति जाणावी ईश्र्वर । अर्धनारी नटेश्र्वर ।
लोक म्हणती निरंतर । येणें प्रकारें ॥ १० ॥
१०) वायु, शक्ति आणि जाणीव ईश्र्वर होय. अशा रीतीनें लोक अर्धनारी नटेश्र्वर असा नेहमीं उल्लेख करतात.
वायोमध्यें जाणीव गुण । तेंचि ईश्र्वराचें लक्षण ।
तयापासून त्रिगुण । पुढें जाले ॥ ११ ॥
११) वायूमधें जाणीवेचा जो गुण आहे तें ईश्र्वराचें लक्षण समजावें. त्याच्यापासून नंतर सत्व, रज व तम हें तीन गुण निर्माण होतात.
तया गुणांमधें सत्वगुण । निखळ जाणीवलक्षण ।
त्याचा देहधारी आपण । विष्णु जाला ॥ १२ ॥
१२) त्यापैंकीं सत्वगुण शुद्ध जाणीव आहे. त्या गुणाचा देह धारण केला तो विष्णू होय.
त्याच्या अंशें जग चाले । ऐसें भगवद्गीता बोले ।
गुंतले तेचि उगवले । विचार पाहातां ॥ १३ ॥
१३) त्याच्या अंशानें जग चालते असें भगवत्गीता म्हणते. दृश्यामधें गुंतल्यानें शुद्ध जाणीवेचा हा अंश लोपून जातो. जे सूक्ष्म विचार करुन पाहातात त्यांना तो प्रचितीला येतो.
येक जाणीव वांटली । प्राणीमात्रास विभागली ।
जाणजाणों वांचविली । सर्वत्र काया ॥ १४ ॥
१४) ज्या जाणीवेचा विष्णु झाला ती जाणीव सर्व प्राण्यामध्यें विभागली गेली. तिच्या प्रेरणेनें प्रत्येक प्राणी समजून आपल्या देहाचे रक्षण करतो.
तयेचे नांव जगज्जोती । प्राणीमात्र तिचेन जिती ।
याची रोकडी प्रचिती । प्रत्यक्ष पाहावी ॥ १५ ॥
१५) तिला जगत्ज्योति म्हणतात. प्रत्येक प्राणी तिच्यामुळें जिवंत राहतो. हा अगदी रोकडा प्रत्यक्ष अनुभव आहे.
पक्षी श्र्वापद किडा मुंगी । कोणीयेक प्राणी जगीं ।
जाणीव खेळे त्याचा आंगीं । निरंतर ॥ १६ ॥
१६) पक्षी, जनावरें, किडे, मुंग्या वगैरे जे प्राणी जगांत आढळतात, त्यांच्या अंगांत जाणीव निरंतर खेळत असते.
जाणोनि काया पळविती । तेणें गुणें वांचती ।
दडती आणि लपती । जाणजाणों ॥ १७ ॥
१७) एखादा कठिण प्रसंग आला कीं, प्राणी तो जाणीवेनेंच ओळखतात व ते तेथून पळून जातात व आपला जीव वाचवतात. या जाणिवेमुळेंच तें कधीं दडून किंवा लपून बसतात.
आवघ्या जगास वांचविती । म्हणोनि नामें जगज्ज्योती ।
ते गेलियां प्राणी मरती । जेथील तेथें ॥ १८ ॥
१८) अशा रीतीनें ही जाणीव सर्व जगाला सांभाळते म्हणून तिला जगत्ज्योति म्हणतात. ती शरीरांतून बाहेर पडली कीं, माणूस जेथल्या तेथें मरुन पडतो.
मुळींचे जाणीवेचा विकार । पुढें जाला विस्तार ।
जैसे उदकाचे तुषार । अनंत रेणु ॥ १९ ॥
१९) मूळ मायेमध्यें असणारी जाणीव अनंत व अपार असते. तिच्यामध्यें बदल झाला व पुढें हा सगळा पसारा झाला. पाणी मूळ एकच असते परंतु त्यामधून अनंत तुषार बाहेर पडतात. तें अत्यंत सूक्ष्म व लहान असतात. त्याच प्रमाणें मूळमायेमधील एकाच विशाल जाणीवेंतून अनंत छोटे अंश निर्माण झाले. तेच जगांत प्राण्यांच्या रुपानें पसरले.
तैसे देव देवता देवतें भूतें । मिथ्या म्हणों नये त्यांतें ।
आपलल्या सामर्थ्ये ते । सृष्टीमधें फिरती ॥ २० ॥
२०) म्हणून देव, देवता, दैवतें आणि भूतें यांना खोटें मानूं नये. ते जाणिवेचे भिन्न प्रकार आहेत. ज्याला ज्या प्रमाणांत जाणीव त्या प्रमाणांत त्याला सामर्थ्य असते. म्हणून या योनी विश्वामधें आपापल्या सामर्थ्याप्रमाणें वावरतात.
सदा विचरती वायोस्वरुपें । स्वइच्छा पालटिती रुपें ।
अज्ञान प्राणी भ्रमें संकल्पें । त्यास बाधिती ॥ २१ ॥
२१) ते सदैव वायुरुपानें संचार करतात. मनास येईल तसा देह धारण करतात. अज्ञानी माणसांना त्यांच्या भ्रमामुळें किंवा संकल्पामुळें बाधा करतात.
२२) ज्ञानी माणसाला मुळीं संकल्पच नसतो. म्हणून त्यांना ही बाधा होऊ शकत नाहीं. या कारणासाठीं आत्मज्ञानाचा अभ्यास करावा.
अभ्यासिलीयां आत्मज्ञान । सर्व कर्मास होये खंडण ।
हे रोकडी प्रचित प्रमाण । संदेह नाहीं ॥ २३ ॥
२३) आत्मज्ञानाचा अभ्यास केला असतां सर्व कर्मांचा नाश होतो. माझा असा साक्षात अनुभव आहे. यामध्यें मुळींचसुद्धा संशय नाहीं.
ज्ञानेविण कर्म विघडे । हें तों कदापि न घडे ।
सद्गुरुवीण ज्ञान जोडे । हेंहि अघटीत ॥ २४ ॥
२४) ज्ञानावाचून कर्माचें बंधन नाहींसें होते असें कधीही घडत नाहीं. त्याचप्रमाणें सद्गुरुवाचून ज्ञान झाले असें देखील कधीं घडलें नाही.
म्हणोन सद्गुरु करावा । सत्संग शोधून धरावा ।
तत्वविचार विवरावा । अंतर्यामीं ॥ २५ ॥
२५) म्हणून ज्याला आत्मज्ञान हवे असेल त्यानें सद्गुरु करावा. नीट चौकशी करुन संतसंगत करावी. आणि आपल्या अंतरंगांतच तत्वांचा विचार करावा.
तत्वें तत्व निरसोन जातां । आपला आपणचि तत्वता ।
अनन्यभावें सार्थकता । सहजचि जाली ॥ २६ ॥
२६) तत्त्वांचा सूक्ष्म विचार करतां करतां एकानें दुसर्या तत्वाचा, दुसर्यानें तिसर्या तत्वाचा असा तत्वांचा निरास होतो. तत्त्वांचे निरसन झालें म्हणजे जें शिल्लक उरतें तें आपलें खरें शुद्ध स्वरुप होय. त्या शुद्ध स्वरुपाशीं आपण तदाकार झालो कीं आत्मसाक्षात्कार होतो. त्यामुळें आपोआप सार्थकता होते.
विचार न करितां जें जें केलें । तें तें वाउगें वेर्थ गेलें ।
म्हणोनि विचारीं प्रवर्तलें । पाहिजे आधीं ॥ २७ ॥
२७) नीट विचार न करितां केलेल साधन वायां जातें म्हणून साधकानें प्रथम नीट विचार करायला सुरवात करावी.
विचार पाहेल तो पुरुष । विचार न पाहे तो पशु ।
ऐसी वचनें सर्वेशु । ठाईं ठाईं बोलिला ॥ २८ ॥
२८) जो नीट विचार करेल तोच खरा मनुष्य आहे. जो विचार करीत नाहीं तो पशु समजावा. अशा अर्थांची वचनें भगवंत ठिकठिकाणी बोलला आहे.
सिद्धांत साधायाकारणें । पूर्वपक्ष लागे उडवणें ।
परंतु साधकां निरुपणें । साक्षात्कार ॥ २९ ॥
२९) सिद्धान्त काय आहे हें लक्षांत येण्यास प्रथम पूर्वपक्षाचे खंडण करावें लागतें. परंतु साधकाला या भनगडीची जरुर नसतें. त्याला नुसत्या स्वानुभवसंपन्न निरुपणानेच साक्षात्कार होतो.
३०) प्रथम श्रवण करावें, त्याचें उत्तम मनन करावें, नंतर निदिध्यास लागावा. रात्रंदिवस मनांमध्यें तेंच घोळत राहातें. मग हळुहळु परमार्थमार्गांतील अनुभव येऊं लागतात. त्यानें साधकाची श्रद्धा अधिक दृढ बनत जाते. अखेर त्यास प्रत्यक्ष आत्मसाक्षात्कार होतो. त्यासाठीं काहीं निराळा प्रयत्न करावा लागत नाहीं.
Dashak Pachava Samas Pachava BahudhaDnyana Nirupan Samas Pachava BahudhaDnyana Nirupan. It is in Marathi. In this Samas Samarth Ramdas is telling us about Dnyana. However having Dnyana of different arts, skills, or any other Vidya is not true Dnyana or Knowledge. Atmadnyana is different from all these.
समास पांचवा बहुधाज्ञान निरुपण
श्रीराम ॥
जव तें ज्ञान नाहीं प्रांजळ । तव सर्व कांहीं निर्फळ ।
ज्ञानरहित तळमळ । जाणार नाहीं ॥ १ ॥
१) जोपर्यंत सरळ, स्वच्छ ज्ञान होत नाही, तोपर्यंत इतर सर्व निरर्थक होते. आत्मज्ञान झाल्यावाचून मनाची तळमळ शांत होत नाही.
ज्ञान म्हणती वाटे भरम । काये रे बा असेल वर्म ।
म्हणोनि हा अनुक्रम । सांगिजेल आतां ॥ २ ॥
२) ज्ञान शब्द सामान्य माणसाला गोंधळांत टाकतो. ज्ञानाचे रहस्य काय असेल असा प्रश्र्ण त्याला पडतो. म्हणून आतां क्रमाक्रमाने ज्ञान काय ते सांगतो.
भूत भविष्य वर्तमान । ठाउकें आहे परिछिन्न ।
यासी हि म्हणिजेत ज्ञान । परी तें ज्ञान नव्हे ॥ ३ ॥
३) भूत, भविष्य, वर्तमान हे सगळे माहीत असले तर त्याला ज्ञान म्हणतात. पण ते आत्मज्ञान नव्हे.
बहुत केलें विद्यापठण । संगीतशास्त्र रागज्ञान ।
वैदिक शास्त्र वेदाधेन । हें हि ज्ञान नव्हे ॥ ४ ॥
४) पुष्कळ विद्यांचा अभ्यास, संगीतशास्त्राचे व रागांचे ज्ञान, वैदिक शास्त्रांचे व वेदांचा अभ्यास केला तरी तेही आत्मज्ञान नाही.
नाना वेवसायाचें ज्ञान । नाना दीक्षेचें ज्ञान ।
नाना परीक्षेचें ज्ञान । हें ज्ञान नव्हे ॥ ५ ॥
५) नाना व्यवसायांचे, दीक्षांचे आणि परीक्षांचे ज्ञान हें आत्मज्ञान नव्हे.
नाना वनितांची परीक्षा । नाना मनुष्यांची परीक्षा ।
नाना नरांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ ६ ॥
६) स्त्रियांची, पुरुषांची, माणसांची परीक्षा करता येणे हेही आत्मज्ञान नव्हे.
नाना अश्र्वांची परीक्षा । नाना गजांची परीक्षा ।
नाना स्वापदांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ ७ ॥
७) निरनिराळे घोडे, हत्ती, जनावरें यांचे ज्ञान हे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना पशूंची परीक्षा । नाना पक्ष्यांची परीक्षा ।
नाना भूतांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ ८ ॥
८) नाना पशूंचे ज्ञान, पक्ष्यांचे ज्ञान, नाना भूतांचे ज्ञान हेही आत्मज्ञान नव्हे.
नाना यानांची परीक्षा । नाना वस्त्रांची परीक्षा ।
नाना शस्त्रांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ ९ ॥
९) नाना वाहनें, वस्त्रें, शस्त्र यांचे ज्ञान हे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना धातूंची परीक्षा । नाना नाण्यांची परीक्षा ।
नाना रत्नांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ १० ॥
१०) नाना धातुंची परीक्षा, नाना नाण्यांची परीक्षा, नाना रत्नांची परीक्षा हेही आत्मज्ञान नव्हे.
नाना पाषाणपरीक्षा । नाना काष्ठांची परीक्षा ।
नाना वाद्यांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ ११ ॥
११) दगड, लाकूड, वाद्यें यांचे ज्ञान हे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना भूमींची परीक्षा । नाना जळांची परीक्षा ।
नाना सतेज परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ १२ ॥
१२) नाना जमिनींचे ज्ञान, नाना पाण्याचे आणि नाना तेजांचे ज्ञान हेही आत्मज्ञान नव्हे.
नाना रसांची परीक्षा । नाना बीजांची परीक्षा ।
नाना अंकुरपरीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ १३ ॥
१३) नाना रस, नाना बीजें, नाना अंकुर यांचे ज्ञान हेही आत्मज्ञान नव्हे.
नाना पुष्पांची परीक्षा । नाना फळांची परीक्षा ।
नाना वल्लींची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ १४ ॥
१४) नाना फुलांची माहीती, नाना फळांची परीक्षा, नाना वेलींची परीक्षा हेही आत्मज्ञान नव्हे.
नाना दुःखांची परीक्षा । नाना रोगांची परीक्षा ।
नाना चिन्हांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ १५ ॥
१५) नाना दुःख, नाना रोग, नाना चिन्हें यांचे ज्ञान हेही आत्मज्ञान नव्हे.
नाना मंत्रांची परीक्षा । नाना यंत्रांची परीक्षा ।
नाना मूर्तींची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ १६ ॥
१६) मंत्र, यंत्र, मूर्ति यांचे ज्ञान हेही आत्मज्ञान नव्हे.
नाना क्षत्रांची परीक्षा । नाना गृहांची परीक्षा ।
नाना पात्रांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ १७ ॥
१७) नाना लढवय्ये, नाना घरें, नाना भांडी यांची माहीती हेही आत्मज्ञान नव्हे.
नाना होणार परीक्षा । नाना समयांची परीक्षा ।
नाना तर्कांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ १८ ॥
१८) भवितव्याच्या, काळवेळ, तर्क यांचे ज्ञान हेही आत्मज्ञान नव्हे.
नाना अनुमानपरीक्षा । नाना नेमस्त परीक्षा ।
नाना प्रकार परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ १९ ॥
१९) अनुमान व नियम अशा अनेक गोष्टींची परीक्षा करतां येणे हे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना विद्येची परीक्षा । नाना कळेची परीक्षा ।
नाना चातुर्यपरीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ २० ॥
२०) नाना विद्या, कला, चातुर्य यांची परीक्षा म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना शब्दांची परीक्षा । नाना अर्थांची परीक्षा ।
नाना भाषांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ २१ ॥
२१) त्याचप्रमाणे शब्द, अर्थ, भाषा यांचे ज्ञान आत्मज्ञान नव्हे.
नाना स्वरांची परीक्षा । नाना वर्णांची परीक्षा ।
नाना लेखनपरीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ २२ ॥
२२) नाना स्वर, नाना वर्ण, नाना लेखनांची परीक्षाकरता येणे म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना मतांची परीक्षा । नाना ज्ञानांची परीक्षा ।
नाना वृत्तींची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ २३ ॥
२३) नाना, मतें, नाना ज्ञानें, नाना वृत्तींची परीक्षा म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना रुपांची परीक्षा । नाना रसनेची परीक्षा ।
नाना सुगंधपरीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ २४ ॥
२४) नाना रुपें, नाना चवी, नाना सुगंध यांची परीक्षा हे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना सृष्टींची परीक्षा । नाना विस्तारपरीक्षा ।
नाना पदार्थपरीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ २५ ॥
२५) सृष्टी, तीचा विस्तार, आणि पदार्थ यांची परीक्षा करतां येणें हे आत्मज्ञान नव्हे.
नेमकचि बोलणें । तत्काळचि प्रतिवचन देणें ।
सीघ्रचि कवित्व करणें । हें ज्ञान नव्हे ॥ २६ ॥
२६) मोजकें बोलणें, चटकन उत्तर देणे, शीघ्र कवित्व करणे हे आत्मज्ञान नव्हे.
नेत्रपालवी नादकळा । करपालवी भेदकळा ।
स्वरपालवी संकेतकळा । हें ज्ञान नव्हे ॥ २७ ॥
२७) नेत्रपल्लवी, नादकला, करपल्लवी भेदकला स्वरपल्लवी, संकेतकला हे आत्मज्ञान नव्हे.
काव्यकुशळ संगीतकळा । गीतप्रबंध नृत्यकळा ।
सभाच्यातुर्य शब्दकळा । हें ज्ञान नव्हे ॥ २८ ॥
२८) सुरेख काव्य असलेली संगीतकला, गीत, प्रबंध. नृत्यकला, सभाचातुर्य, शब्दकला, हे आत्मज्ञान नव्हे.
वाग्विळास मोहनकळा । रम्य रसाळ गायनकळा ।
हास्य विनोद कामकळा । हें ज्ञान नव्हे ॥ २९ ॥
२९) वकृत्वाने मोहून टाकण्याची कला, रम्य व रसाळ गायनकला, हास्यविनोद व कामकला हें आत्मज्ञान नव्हे.
नाना लाघवें चित्रकळा । नाना वाद्यें संगीतकळा ।
नाना प्रकारें विचित्र कळा । हें ज्ञान नव्हे ॥ ३० ॥
३०) नाना प्रकारचें कसब असलेली चित्रकला, नाना वाद्यांवर संगीत वाजविण्याची कला, अशा अनेक कला येत असणे म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
आदिकरुनि चौसष्टि कळा । याहि वेगळ्या नाना कळा ।
चौदा विद्या सिद्धि सकळा । हें ज्ञान नव्हे ॥ ३१ ॥
३१) एकंदर चौसष्ट कला त्याहून आणखी पुष्कळ वेगवेगळ्या कला आहेत. या सर्व कला, चौदा विद्या आणि सगळ्या सिद्धि वश असणें म्हणजे ब्रह्मज्ञान नव्हे.
असो सकळ कळाप्रवीण । विद्यामात्र परिपूर्ण ।
तरी ते कौशल्यता परी ज्ञान । म्हणों चि नये ॥ ३२ ॥
३२) असो. एखादा माणूस सगळ्या कलांत पारंगत असेल, तसाच सर्व विद्यांमध्येही पारंगत असेल त्याच्या अंगी मोठे चातुर्य असेल हे जरी ज्ञान असले तरी तें आत्मज्ञान नव्हे.
हें ज्ञान होयेसें भासे । परंतु मुख्य ज्ञान तें अनारिसें ।
जेथें प्रकृतीचें पिसें । समूळ वाव ॥ ३३ ॥
३३) कलेमध्ये व विद्येमध्ये ज्ञान आहे असें भासते. परंतु खरें ज्ञान हें वेगळेच असते. खर्या ज्ञानामध्ये मायेने निर्माण केलेला भ्रम संपून जातो.
जाणावें दुसर्याचें जीवीचें । हें ज्ञान वाटे साचे ।
परंतु हें आत्मज्ञानाचें । लक्षण नव्हे ॥ ३४ ॥
३४) दुसर्याच्या मनांतील कळणें हें ज्ञान आहे असे वाटते. पण तें कांहीं आत्मज्ञानाचे लक्षण नव्हे.
माहानुभाव माहाभला । मानसपूजा करितां चुकला ।
कोणी येकें पाचारिला । ऐसें नव्हे म्हणोनी ॥ ३५ ॥
३५) एक मोठा साधक भगवंताची मानसपूजा करतांना चुकला, तेव्हां जवळच असलेल्या माणसानें त्याला हांक मारुन सांगितलें की, हे असे करावयाचे नसते.
ऐसी जाणे अंतरस्थिती । तयासि परम ज्ञाता म्हणती ।
परंतु जेणें मोक्षप्राप्ती । तें हें ज्ञान नव्हे ॥ ३६ ॥
३६) अशा रीतीने दुसर्याच्या मनांतील जो जाणतो त्याला फार मोठा ज्ञानी समजतात. पण हें मोक्ष मिळवून देणारे ज्ञान नव्हें.
बहुत प्रकारीचीं ज्ञानें । सांगो जातां असाधारणें ।
सायोज्यप्राप्ति होये जेणें । तें ज्ञान वेगळें ॥ ३७ ॥
३७) आतांपर्यंत वर्णन केल्यानुसार ज्ञानाचे वेगवेगळे प्रकार आहेत. तें सगळे सांगणे शक्य नाही. ज्या ज्ञानाने सायुज्यमुक्ति मिळते, तें ज्ञान मात्र वेगळेच आहे.
तरी तें कैसें आहे ज्ञान । समाधानाचें लक्षण ।
ऐसें हें विशद करुन । मज निरोपावें ॥ ३८ ॥
३८) यावर शिष्य विचारतो, की, समाधान हेंच ज्या ज्ञानाचे , तें मुख्य लक्षण आहे, ते मला सोपे करुन सांगा.
ऐसें शुद्ध ज्ञान पुसिलें । तें पुढिलें समासीं निरोपिलें ।
श्रोतां अवधान दिधलें । पाहिजे पुढें ॥ ३९ ॥
३९) याप्रमाणें शुद्ध ज्ञानाचे लक्षण विचारले. तें पुढील समासांत सांगतो. श्रोत्यांनी लक्ष देऊन ऐकावे.
Dashak Pachava Samas Tisara ShishyaLakshan Samas Tisara ShishyaLakshan. It is in Marathi. In this Samas Samarth Ramdas is telling us about SatShishya. Every SadGuru requires a Shishya. but he must be a SatShishya. SadGuru teaches him about spirituality. He makes him understand the true knowledge. He can take him to path of Moksha. Swami Samarth is telling us about SatShishya in this Samas. What qualities SatShishya must have and how he can attain Moksha. By knowing these qualities of SatShishya is very important as we can know what qualities are to be developed and what bad qualities we have to avoid to be on the path of Mukti or Moksha.
समास तिसरा शिष्यलक्षण
श्रीराम ॥
मागां सद्गुरुचें लक्षण । विशद केलें निरुपण ।
आतां सच्छिष्याची वोळखण । सावध ऐका ॥ १ ॥
१) मागील समासांत सद्गुरुचे लक्षण सांगितले. आतां सत्शिष्याची ओळख सांगतो.
सद्गुरुविण सच्छिष्य । तो वायां जाय निशेष ।
कां सच्छिष्येंविण विशेष । सद्गुरु सिणे ॥ २ ॥
२) सद्गुरु जर मिळाला नाही तर सत्शिष्य वाया जातो. सत्शिष्य मिळाला नाही तर सद्गुरुला शिष्याला सत्शिष्य बनविण्यास बरेच श्रम घ्यावे लागतात.
उत्तम भूमि शोधिली शुद्ध । तेथें बीज पेरिलें किडखाद ।
कां ते उत्तम बीज परी समंध । खडकेंसी पडिला ॥ ३ ॥
३) समजा, उत्तम जमीन आहे. तिच्यांतील खडे गोटे तण काढून ती चांगली साफ केली. पण तिच्यांत किडके बीज पेरले. किंवा उत्तम बीज खडकाळ जमीनींत पेरले.
तैसा सच्छिष्य तें सत्पात्र । परंतु गुरु सांगे मंत्र तंत्र ।
तेथें अरत्र ना परत्र । कांहींच नाहीं ॥ ४ ॥
४) या दोन्ही ठिकाणी चांगले पीक येत नाही. तसेच सत्शिष्य आहे पण त्याला मंत्र-तंत्र सांगणारा गुरु भेटला तर ना प्रपंच ना परमार्थ अशी अवस्था होऊन हाती कांहींच लागत नाही.
अथवा गुरु पूर्ण कृपा करी । परी शिष्य अनाधिकारी ।
भाग्यपुरुषाचा भिकारी । पुत्र जैसा ॥ ५ ॥
५) किंवा सद्गुरु ब्रह्मज्ञानी, पूर्ण कृपा करणारा व कृपाळू असला परंतु त्याचा शिष्य जर अनधिकारी, अपात्र, परमार्थाला अयोग्य भेटला तर एखाद्या भाग्यवान बापाचा मुलगा दरिद्री निघावा अशी अवस्था होते.
तैसें येकाविण येक । होत असे निरार्थक ।
परलोकींचे सार्थक । तें दुर्हावे ॥ ६ ॥
६) या कारणाने सद्गुरु आणि सत्शिष्य यापैकी एक असून दुसरा नसेल तर सगळे फुकट जाते. परमार्थ साधल्याने होणारे सामर्थ्य दूरच राहते.
म्हणौनि सद्गुरु आणी सच्छिष्य । तेथें न लगती सायास ।
त्यां उभयतांचा हव्यास । पुरे येकसरा ॥ ७ ॥
७) म्हणून सद्गुरु व सत्शिष्य अशी जोडी जेथे असते तेथे सद्गुरुला कष्ट न होता सत्शिष्य तयार होतो. दोघांची हौस एकदम पुरविली जाते. आपलें ज्ञान दान योग्य ठिकाणी होते म्हणून सद्गुरु समाधानी तर आपल्याला उत्तम ज्ञानी सद्गुरु भेटला म्हणून सत्शिष्य पण समाधानी होतो.
सुभूमि आणी उत्तम कण । उगवेना प्रजन्येंविण ।
तैसें अध्यात्मनिरुपण । नस्तां होये ॥ ८ ॥
८) जमीन उत्तम आहे. उत्तम बीज पेरले आहे पण पाऊस नसेल तर पीक येणार नाही. तसेंच सद्गुरु आहे त्याला सत्शिष्य भेटला आहे. पण दोघांमध्ये आत्मज्ञानाबद्दल सुसंवाद नसेल तर शिष्याला स्वानुभव येणार नाही.
सेत पेरिलें आणी उगवलें । परंतु निगेविण गेलें ।
साधनेंविण तैसे जालें । साधकांसी ॥ ९ ॥
९) शेतांत उत्तम बी पेरले आणी ते उगवले परंतु त्याची निगा न राखल्याने ते वाया गेले. तसेच सद्गुरुने आत्मज्ञान दिले परंतु सत्शिष्याने साधना केली नाही तर सर्व फुकटच जाते.
जंवरी पीक आपणास भोगे । तंवरी अवघेंचि करणें लागे ।
पीक आलियां हि उगें । राहोंचि नये ॥ १० ॥
१०) जोपर्यंत शेतांतील पीक घरी येऊन पडत नाही, तोपर्यंत सर्व गोष्टी करुन निगा राखावी लागते. पीक घरी आल्यावरही त्याची काळजी घ्यावी. थंडपणे बसून राहू नये.
तैसें आत्मज्ञान जालें । परी साधन पाहिजे केलें ।
येक वेळ उदंड जेविलें । तर्हीं सामग्री पाहिजे ॥ ११ ॥
११) आत्मज्ञान झाल्यानंतरसुद्धासाधकाने सद्गुरुने सांगितलेले साधन चालू ठेवले पाहीजे. अविद्येच्या अमंमलाने ते ज्ञान मंद होता कामा नये. जसे एकदा पोटभर जेवले तरी परत जेवण बनविण्यासाठी सामुग्रीजवळ ठेवावीच लागते.
म्हणौन साधन अभ्यास आणी सद्गुरु । सच्छिष्य आणी सच्छास्त्रविचारु ।
सत्कर्म सद्वासना पारु । पाववी भवाचा ॥ १२ ॥
१२) म्हणून साधना, अभ्यास, सद्गुरु, सत्शिष्य, सत्शास्त्र विचार, सत्कर्माचार, सद्वासना
सदुपासना सत्कर्म । सत्क्रिया आणी स्वधर्म ।
सत्संग आणी नित्य नेम । निरंतर ॥ १३ ॥
१३) सद्उपासना, सत्क्रिया, स्वधर्माचरण, सत्संग आणि नित्य नेम
ऐसें हें अवघें चि मिळे । तरी च विमळ ज्ञान निवळे ।
नाहीं तरी पाषांड संचरें बळें । समुदांई ॥ १४ ॥
१४) या सगळ्या गोष्टी सातत्याने एकत्र राहील्या तरच निर्मळ आत्मज्ञान उदय पावते. आणि सत्शिष्य संसारांतून पार पडतो. नाहींतर लोकंमधे पाखंडाचा प्रचार होतो.
येथें शब्द नाहीं शिष्यासी । हें अवघे सद्गुरुपासीं ।
सद्गुरु पालटी अवगुणासी । नाना येत्नेंकरुनी ॥ १५ ॥
१५) या बाबतींत शिष्याला दोष देता येत नाही. कारण सत्शिष्याचे अवगुण निरनिराळ्या प्रयत्नांनी घालविणे ही सद्गुरुची जबाबदारी असते.
सद्गुरुचेनि असच्छिष्य पालटे । परंतु सच्छिष्यें असद्गुरु न पालटे ।
कां जें थोरपण तुटे । म्हणौनिया ॥ १६ ॥
१६) एखादा शिष्य चांगला नसेल तर सद्गुरु त्याचे अवगुण घालवून सत्शिष्यांत रुपांतर करु शकतो. परंतु सत्शिष्य वाईट गुरुस बदलू शकत नाही. कारण गुरुला मोठेपणाचा वृथा अभिमान असतो.
याकारणे सद्गुरु पाहिजे । तरीच सन्मार्ग लाहिजे ।
नाहीं तरी होईजे । पापांडा वरपडे ॥ १७ ॥
१७) यासाठी सद्गुरु असला पाहिजे तरच शिष्याला उत्तम मार्गदर्शन मिळते. सद्गुरु नसेल तर शिष्य पाखंड मताचा होतो.
येथें सद्गुरुचि कारण । येर सर्व निःकारण ।
तथापि सांगो वोळखण । सच्छिष्याची ॥ १८ ॥
१८) येथें गुरुशिष्यसंबंधामध्ये सद्गुरुच मुख्य कारण आहे. तोच शिष्याला परमार्थांत पुढे नेतो किंवा मागे खेचतो. बाकीचे महत्वाचे नाही. तरीही सत्शिष्याची लक्षणें सांगतो.
मुख्य सच्छिष्याचें लक्षण । सद्गुरुवचनीं विश्र्वास पूर्ण ।
अनन्यभावें शरण । त्या नांव सच्छिष्य ॥ १९ ॥
१९) सत्शिष्याचे मुख्य लक्षण म्हणजे सद्गुरुच्या वचनावर उपदेशावर त्याचा पूर्ण विश्र्वास हवा. सद्गुरुला तो अनन्यभावाने शरण असला पाहीजे. तोच खरा उत्तम शिष्य होय.
शिष्य पाहिजे निर्मळ । शिष्य पाहिजे आचारसीळ ।
शिष्य पाहिजे केवळ । विरक्त अनुतापी ॥ २० ॥
२० ) शिष्य निर्मळ, आचारशीळ, अगदी विरक्त व चुकीबद्दल वाईट वाटणारा असावा.
शिष्य पाहिजे निष्ठावंत । शिष्य पाहिजे सुचिष्मंत ।
शिष्य पाहिजे नेमस्त । सर्वप्रकारीं ॥ २१ ॥
२१) शिष्य निष्ठावंत, शुचिमंत आणि सर्व बाबतींत नियमाने वागणारा असावा.
शिष्य पाहिजे साक्षपी विशेष । शिष्य पाहिजे परम दक्ष ।
शिष्य पाहिजे अलक्ष । लक्षी ऐसा ॥ २२ ॥
२२) शिष्य मोठा उद्योगी तत्पर व अतींद्रिय लक्ष्यावर लक्ष केंद्रित करणारा असाना. अशा सामर्थ्यानेच आत्म्याचे अनुसंधान साधते.
शिष्य पाहिजे अति धीर । शिष्य पाहिजे अतिउदार ।
शिष्य पाहिजे अति तत्पर । परमार्थविषईं ॥ २३ ॥
२३) शिष्य मोठा धीराचा व उदार व परमार्थाविषयीं अति तत्पर असावा.
शिष्य पाहिजे परोपकारी । शिष्य पाहिजे निर्मत्सरी ।
शिष्य पाहिजे अर्थांतरीं । प्रवेशकर्ता ॥ २४ ॥
२४) शिष्य परोपकारी असावा. तो निर्मत्सरी हवा. ग्रंथाचा अभ्यास करताना शब्दार्थाच्या अंतरगांत शिरणारा असावा. ग्रंथकर्त्याचा आशय आकलन होणारा असावा.
शिष्य पाहिजे परम शुद्ध । शिष्य पाहिजे परम सावध ।
शिष्य पाहिजे अगाध । उत्तम गुणाचा ॥ २५ ॥
२५) शिष्य अति शुद्ध, अति सावध आणि उत्तम गुणांचा असावा.
शिष्य पाहिजे प्रज्ञावंत । शिष्य पाहिजे प्रेमळ भक्त ।
शिष्य पाहिजे नीतिवंत । मर्यादेचा ॥ २६ ॥
२६) शिष्य स्वतंत्र विचारशक्ति असलेला, तो प्रमेळ भक्त असावा. तो नीतीवंत व नीति मर्यादा सांभळणारा असावा.
शिष्य पाहिजे युक्तिवंत । शिष्य पाहिजे बुद्धिवंत ।
शिष्य पाहिजे संतासंत । विचारघेता ॥ २७ ॥
२७) शिष्य मोठ्या युक्तीचा असावा. शिष्य मोठा बुद्धिवंत हवा. चांगल्या वाईटाचा विचार करणारा असावा.
शिष्य पाहिजे धारिष्टाचा । शिष्य पाहिजे दृढ व्रताचा ।
शिष्य पाहिजे उत्तम कुळीचा । पुण्यसीळ ॥ २८ ॥
२८) शिष्य धाडसी, निश्र्चयानें व्रत सांभाळणारा असावाा. तो उत्तम कुळांतील व पुण्यशील असावा.
शिष्य असावा सात्विक । शिष्य असावा भजक ।
शिष्य असावा साधक । साधनकर्ता ॥ २९ ॥
२९) शिष्य सात्विक, भगवंताला भजणारा आणि मनापासून साधन करणारा साधक असावा.
शिष्य असावा विश्र्वासी । शिष्य असावा कायाक्लेशी ।
शिष्य असावा परमार्थासी । वाढऊं जाणे ॥ ३० ॥
३०) शिष्य विश्र्वास ठेवणारा असावा. शरीराचे कष्ट सोसणारा असावा. परमार्थ कसा वाढेल याचे ज्ञान असणारा असावा.
शिष्य असावा स्वतंत्र । शिष्य असावा जगमित्र ।
शिष्य असावा सत्पात्र । सर्व गुणें ॥ ३१ ॥
३१) शिष्य स्वतंत्र, जगाचा मित्र असावा. तो सर्व गुणांनी संपन्न असलेला सत्पात्र असावा.
शिष्य असावा सद्विद्येचा । शिष्य असावा सद्भावाचा ।
शिष्य असावा अंतरींचा । परम शुद्ध ॥ ३२ ॥
३२) शिष्य ब्रह्मविद्येचा अभ्यास करणारा असावा. भगवंतावर खरा भाव असलेला असावा. तो शुद्ध अंतःकरणाचा असावा.
शिष्य नसावा अविवेकी । शिष्य नसावा गर्भसुखी ।
शिष्य असावा संसारदुःखी । संतप्त देही ॥ ३३ ॥
३३) शिष्य अविवेकी नसावा. तो गर्भश्रीमंत नसावा. तो संसारांतील दुःखाने दुःखी झालेला, पोळलेला असावा.
जो संसारदुःखें दुःखवला । जो त्रिविधतापें पोळला ।
तोचि अधिकारी जाला । परमार्थविषीं ॥ ३४ ॥
३४) संसारांतील दुःखाने जो पोळलेला आहे, जो शारिरीक व मानसिक आधिव्याधींनी पोळलेला आहे, तोच परमार्थ साधण्याच्या दृष्टीने योग्य ठरतो.
बहु दुःख भोगिलें जेणें । तयासीच परमार्थ बाणे ।
संसारदुःखाचेनि गुणें । वैराग्य उपजे ॥ ३५ ॥
३५) ज्यानें संसारांत पुष्कळ दुःख भोगलेले असते, त्याच्या अंगी परमार्थ बाणतो. अति दुःख भोगल्याने त्याच्या मनांत वैराग्य येते.
जया संसाराचा त्रास । तयासीच उपजे विस्वास ।
विस्वासबळें दृढ कास । धरिली सद्गुरुची ॥ ३६ ॥
३६) ज्याला संसाराचा त्रास वाटूं लागतो, त्याच्या अंतरी परमार्थाबद्दल विश्र्वास निर्माण होतो. तो सद्गुरुची कास घट्ट धरतो.
अविस्वासें कास सोडिली । ऐसीं बहुतेक भवीं बुडालीं ।
नाना जळचरीं तोडिलीं । मध्येंचि सुखदुःखें ॥ ३७ ॥
३७) कांहीं कारणाने विश्र्वास उडून मधेंच सद्गुरुची साथ सोडणारे लोक, परत संसारांत बुडतात. संसारांतील सुखदुःखानी ते तसेच मरुन जातात.
या कारणें दृढ विस्वास । तोचि जाणावा सच्छिष्य ।
मोक्षाधिकारी विशेष । आग्रगण्यु ॥ ३८ ॥
३८) म्हणून दृढ विश्र्वास ज्याला परमार्थ व सद्गुरुविषयीं तोच सच्छिष्य जाणावा.
जो सद्गुरुवचनें निवाला । तो सायोज्यतेचा आंखिला ।
संसारपांगें पांगिला । न वचे कदा ॥ ३९ ॥
३९) अशा दृढ श्रद्धेच्या सत्शिष्याचे मन सद्गुरुच्या बोधाने शांत होते. तो सायुज्यमुक्तिला पात्र होतो. मग संसाराच्या आसक्तीने तो कधी चळत नाही.
सद्गुरुहून देव मोठा । जयास वाटे तो करंटा ।
सुटला वैभवाचा फांटा । सामर्थ्यपिसें ॥ ४० ॥
४०) सद्गुरुहून देव मोठा आहे असे ज्याला वाटते. तो करंटा असतो. हा समज एक भ्रमच आहे. वैभवाच्या अभिमानांतून बाहेर पदणारा तो एक विकल्प असतो.
सद्गुरुस्वरुप ते संत । आणी देवांस मांडेल कल्पांत ।
तेथें कैंचे उरेल सामर्थ्य । हरिहरांचें ॥ ४१ ॥
४१) सद्गुरुंचे खरे स्वरुप कायम टिकणारे, अविनाशी आहे. देवांचे स्वरुप अशाश्वत आहे व कल्पांताच्यावेळी देव नाश पावतात. त्यांचे सामर्थ्यही उरत नाही.
४२) म्हणुन सद्गुरंचे सामर्थ्य देवांपेक्षा जास्त आहे. अल्पबुद्धि मानवाला मात्र हे कळत नाही.
गुरुदेवास बराबरी । करी तो शिष्य दुराचारी ।
भ्रांति बैसली अभ्यांतरीं । सिद्धांत नेणवे ॥ ४३ ॥
४३) सद्गुरु व देव यांची जो बरोबरी करतो, तो शिष्य दुराचारी समजावा. त्याच्या मनांत भ्रामक खोट्या कल्पना बसलेल्या असतात त्यामुळे खरे तत्व काय आहे ते त्याला कळत नाही.
देव मनुषीं भाविला । मंत्रीं देवपणासी आला ।
सद्गुरु न वचे कल्पिला । ईश्र्वराचेनी ॥ ४४ ॥
४४) देवाला माणुसच निर्माण करतो. मंत्रांनी त्याला प्रतिष्ठानेने देवपण देतो. पण ईश्र्वरालासुद्धा सद्गुरुची कल्पना करता येत नाही.
४५) म्हणुन सद्गुरु देवापेक्षा कोटीगुणे श्रेष्ठ आहे. सद्गुरुचे स्वरुप कल्पनातीत असल्यानेत्याचे त्याचे वर्णन करण्यामधें वेदशात्रांतही भांडणे, मतभिन्नता आहे.
असो सद्गुरुपदापुढें । दुजें कांहींच न चढे ।
देवसामर्थ्य तें केवढें । मायाजनित ॥ ४६ ॥
४६) सद्गुरुचे स्थान परमश्रेष्ठ असल्याने त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ असे दुसरे नाही. सर्व देव मायेंतून निर्माण होतात म्हणून त्यांचे सामर्थ्य सद्गुरुपेक्षा कमीच असते.
अहो सद्गुरुकृपा जयासी । सामर्थ्य न चले तयापासीं ।
ज्ञानबळें वैभवासी । तृणतुछ केलें ॥ ४७ ॥
४७) ज्याच्यावर सद्गुरुकृपा असते त्याच्यावर इतर कोणाचीही सत्ता चालत नाही. आपल्या ब्रह्मज्ञानाच्या सामर्थ्यानें तो सार्या वैभवाला तुच्छ मानतो.
सद्गुरुकृपेचेनि बळें । अपरोक्षज्ञानाचेनि उसाळें ।
मायेसहित ब्रह्मांड सगळें । दृष्टीस न ये ॥ ४८ ॥
४८) सद्गुरुच्या कृपेने व सामर्थ्याने सत्शिष्याला आत्मसाक्षात्कार होतो. त्यामुळे मायेसह सारें विश्र्व त्याला दिसत नाही. खोट्या दृश्याचा आत्मज्ञानामुळे लोप होतो.
ऐसें सच्छिष्याचें वैभव । सद्गुरुवचनीं दृढ भाव ।
तेणें गुणें देवराव । स्वयेंचि होती ॥ ४९ ॥
४९) उत्तम शिष्याचे वैभव व ज्ञान अशा प्रकारचे असते. सद्गुरुच्या वचनावर त्याचा दृढ विश्र्वास असतो. त्यामुळें तो सत्शिष्य ईश्र्वरस्वरुप बनुन जातो.
अंतरीं अनुतापें तापले । तेणें अंतर शुद्ध जालें ।
पुढें सद्गुरुवचनें निवाले । सच्छिष्य ऐसे ॥ ५० ॥
५०) सत्शिष्याचे अंतःकरण पश्र्चातापाच्या आगीने पोळतें ते निर्मळ व शुद्ध होते. ते पोळलेले अंतःकरण सद्गुरुच्या बोधाने शांत होते. सत्शिष्य हा असा असतो.
लागतां सद्गुरुवचनपंथें । जालें ब्रह्मांड पालथें ।
तरी जयाच्या शुद्ध भावार्थें । पालट न धरिजे ॥ ५१ ॥
५१) सद्गुरुनें सांगितलेल्या मार्गाने साधना करीत असतां सारें ब्रह्मांड पालथे झाले तरी सद्गुरुच्या वचनावर असलेला सत्शिष्याचा अढळ व शुद्ध विश्र्वास कमी होत नाही.
शरण सद्गुरुस गेले । सच्छिष्य ऐसे निवडले ।
क्रियापालटें जाले । पावन ईश्र्वरीं ॥ ५२ ॥
५२) अशा रीतीनें जे खरे सद्गुरुला शरण जातात तेंच सत्शिष्य म्हणुन निवडले जातात. त्याच्यांत अंतरबाह्य बदल होऊन ते ईश्र्वर स्वरुप बनतात.
ऐसा सद्भाव अंतरीं । तेचि मुक्तीचे वाटेकरी ।
येर माईक वेषधारी । असच्छिष्य ॥ ५३ ॥
५३) सत्शिष्याच्या चित्तामधे सद्गुरुबद्दल अशी अढळ श्रद्धा असते. तोच मोक्षाचा अधिकारी होतो. बाकीचे शिष्य नुसते पोशाखीच असतात.
वाटे विषयांचे सुख । परमार्थ संपादणें लौकिक ।
देखोवेखीं पढत मूर्ख । शरण गेले ॥ ५४ ॥
५४) जे पढतमूर्ख असतात त्यांना मनांतून इंद्रियभोगामध्यें सुख वाटत असते. केवळ लौकिकासाठी ते परमार्थ करतात. आपणही परमार्थी आहोत असे प्रदर्शन करन्यासाठी ते सद्गुरुला शरण जातात.
जाली विषईं वृत्ति अनावर । दृढ धरिला संसार ।
परमार्थचर्चेचा विचार । मळिण जाला ॥ ५५ ॥
५५) वासना तृप्तीतच ते रममाण होतात. त्यामुळे परमार्थांतील सूक्ष्म विचारांचे त्यांना आकलन होत नाही.
मोड घेतला परमार्थाचा । हव्यास धरिला प्रपंचाचा ।
भार वाहिला कुटुंबाचा । काबाडी जाला ॥ ५६ ॥
५६) पधतमूर्ख परमार्थाकडे वळतो पण त्याचे मन प्रपंचात गुंतलेले असते. त्यामुळे कुटुंबाची ओझी हमालासारखा बनुन वाहू लागतो.
मानिला प्रपंची आनंद । केला परमार्थी विनोद ।
भ्रांत मूढ मतिमंद । लोधला कामीं ॥ ५७ ॥
५७) प्रपंचातच त्याचे खरे सुख असते. केवळ कमणुकीसाठी तो परमार्थाकडे वळलेला असतो. भ्रमांत राहून तो मंदबुद्धि, मूर्ख माणुस वासनेमधेच अदकलेला असतो.
सूकर पूजिलें विलेपनें । म्हैसा मर्दिला चंदनें ।
तैसा विषई ब्रह्मज्ञानें । विवेके बोधिला ॥ ५८ ॥
५८) एखाद्या डुकराला सुगंधी लेप लावाला किंवा एखाद्या रेड्याला चंदनाचा लेप लावला तरी त्यांना त्याची किंमत नसते. तसेच वासनेंत अडकलेल्या ब्रह्मज्ञानाच्या, आत्मोपदेश केला तरी त्याची त्याला किंमत नसते.
रासभ उकरडां लोळे । तयासि परिमळसोहळे ।
उलूक अंधारीं पळे । तया केवी हंसपंगती ॥ ५९ ॥
५९) उकिरड्यामधे लोणणार्या गाढवाला सुगंधाचा आनंद कळत नाही. किंवा अंधारांत उडणार्या घुबडाला सूर्यप्रकाशांत विहार करणार्या हंसाच्या मुक्त जीवनाची कल्पना येऊ शकत नाही.
तैसा विषयदारींचा बराडी । घाली अधःपतनीं उडी ।
तयास भगवंत आवडी । सत्संग कैंचा ॥ ६० ॥
६०) त्याचप्रमाणे इंद्रिय वासनेच्या दाराशी बसलेल्या भिकार्यास भगवंताची आवड असत नाही. तो इंद्रिय भोगाच्या लालसेने घाणींत उडी घेतो आणि अधोगतीस जातो.
वर्ती करुन दांताळी । स्वानपुत्र हाडें चगळी ।
तैसा विषई तळमळी । विषयसुखाकारणें ॥ ६१ ॥
६१) तोंड वरती करुन कुत्रे ज्याप्रमाणे हडे चघळते व त्यांतच त्याचा आनंद असतो. तसाच इंद्रियाधीन माणसाला इंद्रियभोगामधेंच आनंद, सुख वाटते.
तया स्वानमुखीं परमान्न । कीं मर्कटास सिंहासन ।
तैसें विषयशक्तां ज्ञान । जिरेल कैचें ॥ ६२ ॥
६२) त्या कुत्र्याच्या तोंडांत उत्तम अन्न घातलें तरी ते त्याला रुचत नाही. किंवा एखाद्या माकडाला सिंहासनावर बसविले तरी त्याची त्याला काय किंमत ? त्याचप्रमाणे इंद्रियासक्त माणसाला आत्मज्ञान पचत नाही.
रासभें राखतां जन्म गेला । तो पंडितांमध्यें प्रतिष्ठिला ।
न वचे तैसा आशक्ताला । परमार्थ नाहीं ॥ ६३ ॥
६३) गाढवें राखतां ज्या कुंभाराचा जन्म गेला, त्याला विद्वानांच्या सभेंत बसविला तर ते त्याला मानवत नाही. त्याचप्रमाणे इंद्रियभोगांत गुंतलेल्या माणसाला परमार्थ साधत नाही.
मिळाला राजहंसाचा मेळा । तेथें आला डोंबकावळा ।
लक्षून विष्ठेचा गोळा । हंस म्हणवी ॥ ६४ ॥
६४) राजहंसांच्या समुहामध्यें डोमकावळा शिरला. त्याचे लक्ष विष्ठेच्या गोळ्यावर आणि तो स्वतःला हंस म्हणू लागला.
तैसे सज्जनाचे संगती । विषई सज्जन म्हणविती ।
विषय आभेद्य चित्तीं । गोळा लक्षिला ॥ ६५ ॥
६५) त्याचप्रमाणें संताच्या संगतींत राहून इंद्रियसक्त स्वतःला संत म्हणवुन घेतात. परंतु त्यांचे लक्ष इंद्रियभोगरुपी घाणीकडेच लागलेले असते.
काखे घेऊनियां दारा । म्हणे मज संन्यासी करा ।
तैसा विषई सैरावैरा । ज्ञान बडबडी ॥ ६६ ॥
६६) बायकोला बगलेंत घेऊन " मला संन्यास द्या " असे कोणी म्हणाला तर ते जसे अर्थहीन असते. तसें इंद्रियासक्त माणूस अवाच्या सव्वा बडबडतो.
असो ऐसे पढतमूर्ख । ते काय जाणती अद्वैतसुख ।
नारकी प्राणी नर्क । भोगिती स्वइछा ॥ ६७ ॥
६७) असो अशा पढतमूर्खांना भगवंताशी एकरुप होण्याचे सुख कळणें शक्य नसते. घाणींतील किड्यांना घाणी मध्येंच आनंद वाटतो ते स्चेच्छेने घाणींत रमतात.
वैषेची करील सेवा । तो कैसा मंत्री म्हणावा ।
तैसा विषयदास मानावा । भक्तराज केवी ॥ ६८ ॥
६८) वेश्येची सेवा करण्यांत गुंतलेला माणूस राजाचा मंत्री होऊ शकत नाही. तसा विषयासक्त उत्तम भगवंतभक्त कसा होऊ शकेल ?
तैसें विषई बापुडे । त्यांस ज्ञान कोणीकडे ।
वाचाळ शाब्दिक बडबडे । वरपडे जाले ॥ ६९ ॥
६९) त्याचप्रमाणें जे लोक इंद्रियसुखापुढें लाचार होतात त्यांना आत्मज्ञान होणे शक्य नाही. ते नुसता वाचाळपणा करतात. नुसतें शाब्दिक ज्ञान बडबडून मिरवतात.
ऐसे शिष्य परम नष्ट । कनिष्टांमधें कनिष्ट ।
हीन अविवेकी आणी दृष्ट । खळ खोटे दुर्जन ॥ ७० ॥
७०) असे जे शिष्य असतात वाया गेलेले, हलक्यांतील हलके, हीन, अविवेकी, दुष्ट, दुर्जन खळ आणि खोटे असतात.
ऐसे जे पापरुप । दीर्घदोषी वज्रलेप ।
तयांस प्राश्र्चीत अनुताप । उद्भवतां आहे ॥ ७१ ॥
७१) असे जे पापाने भरलेले शिष्य असतात, त्यांनी फार काळ दोषरुप जीवन जगल्याने त्यांचे मनांत दोष घट्ट बसलेले असतात. त्यांना पश्र्चाताप झाला तर तेच प्रायश्र्चित्त, अनुतापाच्या आगीने त्यांचे दोष जळून जाऊन ते निर्मळ होतात.
तेंहिं पुन्हा शरण जावें । सद्गुरुस संतोषवावें ।
कृपादृष्टी जालियां व्हावें । पुन्हा शुद्ध ॥ ७२ ॥
७२) त्यांनी सद्गुरुला पुन्हा शरण जावें, त्यांना प्रसन्न करावे व त्यांची कृपा मिळवून शुद्ध व्हावे.
स्वामीद्रोह जया घडे । तो यावश्र्चंद्र नरकीं पडे ।
तयास उपावचि न घडे । स्वामी तुष्टल्यावांचुनी ॥ ७३ ॥
७३) ज्यांच्याकडून गुरुद्रोह घडतो तो कायमचा नरकांत पडतो. सद्गुरुनां प्रसन्न करण्याशिवाय नरक टाळण्याचा दुसरा उपाय नाही.
स्मशानवैराग्य आलें । म्हणौन लोटांगण घातलें ।
तेणें गुणें उपतिष्ठलें । नाहीं ज्ञान ॥ ७४ ॥
७४) एखद्या शिष्याला स्मशानवैराग्य येते म्हणुन तो गुरुला शरण येऊन त्याच्यापुढें लोटांगण घालतो. पन ते वैराग्य फार वेळ टिकत नाही. त्यामुळे त्याला आत्मज्ञान होत नाही.
भाव आणिला जायाचा । मंत्र घेतला गुरुचा ।
शिष्य जाला दो दिसांचा । मंत्राकारणें ॥ ७५ ॥
७५) थोडावेळ टिकेल एवढा भाव आणुन सद्गुरुकडून मंत्र घेतला त्या मंत्रपुरते तात्पुरते शिष्यत्व घेतले.
ऐसे केले गुरु उदंड । शब्द सिकला पाषांड ।
जाला तोंडाळा तर्मुंड । महापाषांडी ॥ ७६ ॥
७६) अशा पद्धतीने पुष्कळ गुरु केले तरी परमार्थाचे ज्ञान होणार नाही. अशा शिष्याला लोकांत मिरवायला शब्दज्ञान पुष्कळ येते. तो अति बडबड्या, शिरजोर आणि दुष्ट तर्कवादी बनतो.
घडी येक रडे आणी पडे । घडी येक वैराग्य चढे ।
घडी येक अहंभाव जडे । ज्ञातेपणाचा ॥ ७७ ॥
७७) परमार्थाचे सोंग करु तो घटकेंत रडतो. घटकेंत अंगांत वैराग्य शिरलेले असे दाखवतो. आपण मोठे ज्ञानी आहोत असा अहंकार व्यक्त करतो.
घडी येक विश्र्वास धरी । सवें च घडी येक गुर्गुरी ।
ऐसे नाना छंद करी । पिसाट जैसा ॥ ७८ ॥
७८) घटकेंत अत्यंत श्रद्धावान दिसतो. तर लगेच दुसर्या घटकेला अविश्र्वासाने उलटून तंटा करतो. अशी अनेक सोंगें वेड्या माणसासारखी तो करतो.
काम क्रोध मद मत्सर । लोभ मोह नाना विकार ।
अभिमान कापट्य तिरस्कार । हृदईं नांदती ॥ ७९ ॥
७९) काम, क्रोध, मद, मत्सर, लोभ, मोह, अभिमान, कपटवृत्ति, तिरस्कार असे अनेक दुष्ट विकार त्याच्या हृदयांत भरलेले असतात.
अहंकार आणी देहपांग । अनाचार आणी विषयसंग ।
संसार प्रपंच उद्वेग । अंतरीं वसे ॥ ८० ॥
८०) अहंकार, देहसुखाची आवड, अनाचार, इंद्रियभोगांची लालसा, संसाराचे प्रेम व प्रपंचाचा कंटाळा या सर्व गोष्टी त्याच्या अंतरंगांत वास करतात.
८१) तो काम करण्यांत दिरंगाई करणारा, कृतघ्न, पापी, कुकर्मी, भलतेच तर्क करणारा, संशयी, भक्तिहीन, भावहीन, शीघ्रकोपी, निष्ठुर, दुसर्याचा घातकी असतो.
हृदयेंसुन्य आणी आळसी । अविवेकी आणि अविस्वासी ।
अधीर अविचार संदेहासी । दृढ धर्ता ॥ ८२ ॥
८२) दुसर्याच्या सुखदुःखाची पर्वा न करणारा, आळशी, अविवेकी, अविश्र्वासु, अधीर, अविचारी आणि संशय घट्ट बाळगणारा असतो.
आशा ममता तृष्णा कल्पना । कुबुद्धी दुर्वृत्ति दुर्वासना ।
अल्पबुद्धि विषयकामना । हृदईं वसे ॥ ८३ ॥
८३) आशा, ममता, तृष्णा, कल्पना, वाईट बुद्धि, वाईट वृत्ती, वाईट वासना, हलकी बुद्धि, इंद्रियसुखाची वासना या सर्व परमार्थाला घातक गोष्टी त्याच्या मनांत असतात.
ईषणा असून तिरस्कारें । निंदेसि प्रवर्ते आदरें ।
देहाभिमानें हुंबरे। जाणपणें ॥ ८४ ॥
८४) त्याला फार हाव असते. तो मत्सरी असतो. तिरस्कारी असल्याने दुसर्याची निंदा करतो. ज्ञान व देह यांच्या अभिमानाने तो उर्मटपणें वागतो.
क्षुधा तृष्णा आवरेना । निद्रा सहसा धरेना ।
कुटुंबचिंता वोसरेना । भ्रांति पडिली ॥ ८५ ॥
८५) ज्याला आपली तहान व भूक आवरत नाही. झोंप आलेली आवरत नाही. मुलाबाळांची व बायकोची चिंता कमी होत नाही. तसाच जो भ्रमाने व्यापलेला आहे अशा माणसाला परमार्थ साधत नाही.
शाब्दिक बोले उदंड वाचा । लेश नाहीं वैराग्याचा ।
अनुताप धारिष्ट साधनाचा । मार्ग न धरी ॥ ८६ ॥
८६) जो भरमसाट शब्दज्ञान बोलतो, पण अंगी वैराग्य नसते, ज्याच्या अंगी अनुताप व धारिष्ट्य नाही व जो साधनेचा मार्ग धरत नाही, त्याला परमार्थ साधत नाही.
भक्ति विरक्ति ना शांती । सद्वृत्ति लीनता ना दांती ।
कृपा दया ना तृप्ती । सुबुद्धि असेच ना ॥ ८७ ॥
८७) ज्याच्याजवळ भक्ति, विरक्ति, शांती, चांगली वृत्ति, लिनता, इंद्रियदमन, कृपा, दया, आणि तृप्ति यांपैकी कांहींच नाहीं, त्याला भगवंत भेटणे शक्य नाही.
कायाक्लेसीं शेरीरहीन । धर्मविषंई परम कृपण ।
क्रिया पालटेना कठिण । हृदये जयाचें ॥ ८८ ॥
८८) शरीराचे कष्ट करण्यास ज्याची प्रकृती योग्य नाही. धर्माच्याबाबतींत अति कंजुष , ज्याच्या वर्तनामध्ये सुधारणा होत नाही, आणि ज्याचे अंतःकरण अति कठोर आहे. अशा माणसाला परमार्थ साधत नाही.
आर्जव नाहीं जनासी । जो अप्रिय सज्जनासी ।
जयाचे जिवीअहिर्णेसीं । परन्यून वसे ॥ ८९ ॥
८९) जो लोकांशी सरळ वागत नाही. जोासज्जनांना आवडत नाही. जो रात्रंदिवस दुसर्यांचे उणे काढतो,
सदा सर्वदा लटिका । बोले माईक लापणिका ।
क्रिया विचार पाहतां येका । वचनीं सत्य नाहीं ॥ ९० ॥
९०) जो सदा सर्वकाळ खोटे बोलतो , बोलणें मायिक असते, आचार व विचार यांचा ज्याच्याजवळ मेळ नसतो. त्याला परमार्थ साधत नाही.
परपीडेविषंई तत्पर । जैसे विंचु आणि विखार ।
तैसा कुशब्दें जिव्हार । भेदी सकळांचें ॥ ९१ ॥
९१) विंचू व इतर विषारी प्राणी कोणालही दंश करण्यासाठी नेहमी तयार असतात. त्याचप्रमाणें वाईट बोलून जो सगळ्यांना दुखावत असतो.
आपले झाकी अवगुण । पुढिलांस बोले कठिण ।
मिथ्या गुणदोषेंविण । गुणदोष लावी ॥ ९२ ॥
९२) स्वतःचे अवगुण लपवितो, पण दुसर्यांना त्याच्या दोषाबद्दल कठिण शब्द बोलतो. त्याच्यां अंगी दोष नसले तरी तो ते लादतो.
स्वयें परमात्मा अंतरीं । पुढिलांची कणव न करी ।
जैसा हिंसक दुराचारी । परदुःखें शिणेना ॥ ९३ ॥
९३) ज्याप्रमाणें एखदा दुराचारी, क्रूर माणूस दुसर्याच्या दुःखानें द्रवत नाही, त्याचप्रमाणे जो स्वतः अंतःकरणांत पापमय असतो, परंतु दुसर्याच्या हातून पाप घडले तर तो त्यांची कणव करत नाही. अशा माणसाला भगवंत भेटत नाही.
९४) दुष्ट माणसाला दुसर्याचे दुःख कळत नाही. त्या माणसाला तो अधिकच दुःख देतो. उलट त्याचे कष्ट पाहून आपल्या मनांत अजून आनंदी होतो. अशा माणसाला भगवंत भेटत नाही.
स्वदुःखें झुरे अंतरीं । आणी परदुःखें हास्य करी ।
तयास प्राप्त येमपुरी । राजदूत ताडिती ॥ ९५ ॥
९५) ही दुर्जन माणसे स्वतःच्या दुःखाने झुरत असतात. पण दुसर्याचे दुःख बघून ते हसतात. त्याला यमपुरींत जावे लागते. तेथील यमदूत त्याला मार देतात.
असो ऐसे मदांध बापुडे । तयांसि भगवंत कैंचा जोडे ।
जयांस सुबुद्धि नावडे । पूर्वपातकेंकरुनी ॥ ९६ ॥
९६) असो. असे जे लोक बिचारे मदोन्मत्त असतात त्यांना भगवंताची भेट होत नाही. पूर्वीं केलेल्या पापकर्मांमुळे त्यांची बुद्धि भगवंताकडे वळत नाही.
तयांस देहाचा अंतीं । गात्रें क्षीणता पावती ।
जिवलगें वोसंडिती । जाणवेल तेव्हां ॥ ९७ ॥
९७) देहाचा अंतकाळ आला म्हणजे त्यांची गात्रे क्षीण होतात. अगदी जवळचे नातेवाईक लांब जातात. त्यावेळी त्यांना आपल्या वाईट कर्माची जाणीव होते.
असो ऐसे गुणावेगळे । ते सच्छिष्य आगळे ।
दृढ भावार्थें सोहळे । भोगिती स्वानंदाचे ॥ ९८ ॥
९८) असो. आधी सांगितल्याप्रमाणे असे अवगुण ज्यांच्यांत नाहीत असे सत्शिष्य वेगळेच असतात. त्यांची श्रद्धा बळकट असते. भाव शुद्ध असतो. त्यामुळें त्यांना आत्मज्ञान होते व ते आत्मानंदाची मजा चाखतात.
जये स्थळीं विकल्प जागे । कुळाभिमान पाठीं लागे ।
ते प्राणी प्रपंचसंगें । हिंपुटी होती ॥ ९९ ॥
९९) ज्याच्या मनांत संशय जागाअसतो, कुळाचा अभिमान मागेजडलेला असतो, अशी माणसें प्रपंच्याच्या नादाने दुःखी व निराश होतात.
जेणेंकरितां दुःख जालें । तें चि मनीं दृढ धरिलें ।
तेणें गुणें प्राप्त जालें । पुन्हा दुःख ॥ १०० ॥
१००) ज्या प्रपंचाच्या संगतीने दुःख झालें त्या प्रपंचालाच मनानें पुन्हा घट्ट धरुन ठेवले तर तो परत दुःखच देणार.
संसारसंगें सुख जालें । ऐसें देखिलें ना ऐकिलें ।
ऐसे जाणोन अनहित केलें । ते दुःखी होती स्वयें ॥ १०१ ॥
१०१) संसारांत गुंतून राहील्याने सुख मिळाले असे कधी पाहिले नाही व ऐकलेही नाही. हे माहीतअसूनही प्रपंचांत गुंततात ते स्वतःचेच नुकसान करुन घेऊन दुःखी होतात.
संसारीं सुख मानिती । ते प्राणी मूढमती ।
जाणोन डोळे झांकिती । पढतमूर्ख ॥ १०२ ॥
१०२) संसारामध्यें सुख मानणारी माणसे मूढ व मंदबुद्धिचे असतात. पढतमूर्ख जाणून बुजुन संसारांतील दुःखांकडे डोळे झाक करतात.
प्रपंच सुखें करावा । परी कांहीं परमार्थ वाढवावा ।
परमार्थ अवघाचि बुडवावा । हें विहित नव्हे ॥ १०३ ॥
१०३) प्रपंच करावा परंतु त्याबरोबर थोडा परमार्थही वाढवावा. परमार्थ बुडवावा हे कांहीं योग्य नव्हे.
मागां जालें निरुपण । गुरुशिष्यांची वोळखण ।
आतां उपदेशाचें लक्षण । सांगिजेल ॥ १०४ ॥
१०४) मागील समासांमधे गुरुशिष्याचे निरुपण झाले आता पुढील समासांत उपदेशाचे लक्षण सांगतो.
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे शिष्यलक्षणनाम समास तिसरा ॥
