ShriRamcharitmans Part 56
दोहा—मंत्र परम लघु जासु बस बिधि हरि हर सुर
सर्ब ।
महामत्त गजराज कहुँ बस कर अंकुस खर्ब ॥ २५६ ॥
ब्रह्मदेव, विष्णू, शिव व सर्व देव ज्याच्या अधीन
असतात, तो मंत्र अत्यंत छोटा असतो. महान मस्तवाल गजराजाला छोटासा अंकुर ताब्यात
ठेवतो. ॥ २५६ ॥
काम कुसुम धनु सायक लीन्हे । सकल भुवन अपने
बस कीन्हे ॥
देबि तजिअ संसउ अस जानी । भंजब धनुष राम सुनु
रानी ॥
कामदेवाने फुलांच्याच धनुष्यबाणाने सर्व लोकांना
वश करुन ठेवले आहे. हे देवी, हे जाणून संशय सोडून द्या. हे राणी, सांगते ते ऐका.
श्रीरामचंद्र धनुष्य नक्कीच मोडतील. ‘ ॥ १ ॥
सखी बचन सुनि भै परतीती । मिटा बिषादु बढ़ी
अति प्रीती ॥
तब रामहि बिलोकि बैदेही । सभय हृदयँ बिनवति
जेहि तेही ॥
सखीचे वचन ऐकून राणीला विश्र्वास वाटू लागला.
तिचा विषाद मावळला आणि श्रीरामांविषयी तिच्या मनातील प्रेम अधिकच वाढले. त्याचवेळी
श्रीरामांना पाहून सीता बावरलेल्या मनाने ज्या त्या देवांची विनवणी करु लागली. ॥ २
॥
मनहीं मन मनाव अकुलानी । होहु प्रसन्न महेस
भवानी ॥
करहु सफल आपनि सेवाकाई । करि हितु हरहु चाप
गरुआई ॥
ती व्याकूळ होऊन मनातल्या मनात आळवत होती की, ‘
हे महेश-भवानी. माझ्यावर प्रसन्न व्हा. मी जी तुमची सेवा केली आहे, तिचे फळ मला
द्या आणि माझ्यावर स्नेह ठेवून धनुष्याचा जडपणा नाहीसा करा. ॥ ३ ॥
गननायक बरदायक देवा । आजु लगें कीन्हिउँ तुअ
सेवा ॥
बार बार बिनती सुनि मोरी । करहु चाप गुरुता
अति थोरी ॥
हे गणनायका, वरदायी गणेशदेवा, मी आजच्या या
दिवसासाठीच तुमची सेवा केली होती. वारंवार केलेली माझी विनंती ऐकून धनुष्याचा
जडपणा खूपच कमी करुन टाका. ‘ ॥ ४ ॥
दोहा—देखि देखि रघुबीर तन सुर मनाव धरि धीर ।
भरे बिलोचन प्रेम जल पुलकावली सरीर ॥ २५७ ॥
श्रीरघुनाथांच्याकडे पाहात-पाहात सीता धीर धरुन
देवांची आळवणी करीत होती. तिच्या नेत्रांत प्रेमाश्रू भरले होते, आणि शरीर
रोमांचित झाले होते. ॥ २५७ ॥
नीकें निरखि नयन भरि सोभा । पितु पनु सुमिरि
बहुरि मनु छोभा ॥
अहह तात दारुनि हठ ठानी । समुझत नहिं कछु
लाभु न हानी ॥
डोळे भरुन श्रीरामांचे लावण्य पाहाताना
पित्याच्या पणाची आठवण येताच सीतेचे मन क्षुब्ध झाले. ती मनात म्हणू लागली, ‘ अहो,
माझ्या वडिलांनी मोठा कठीण पण ठेवला आहे. त्यांना त्यातील लाभ-हानी काही समझेनाशी
झाली आहे. ॥ १ ॥
सचिव सभय सिख देइ न कोई । बुध समाज बड़ अनुचित
होई ॥
कहँ धनु कुलिसहु चाहि कठोरा । कहँ स्यामल
मृदुगात किसोरा ॥
मंत्री घाबरत असल्यामुळे कुणी त्यांना सल्लाही
देत नाही. पंडितांच्या सभेमध्ये हे जे घडत आहे, ते अयोग्य आहे. कुठे वज्रापेक्षाही
कठोर धनुष्य आणि कुठे हे कोमल शरीराचे किशोर श्यामसुंदर ! ॥ २ ॥
बिधि केहि भॉंति धरौं उर धीरा । सिरस सुमन कन
बेधिअ हीरा ॥
सकल सभा कै मति भै भोरी । अब मोहि संभुचाप
गति तोरी ॥
हे विधात्या, मी मनात धीर कसा धरु ? शिरीषाच्या
फुलातील केशराने कुठे हिरा छेदता येईल काय ? सर्व सभेची बुद्धी बावचळली आहे म्हणून
हे शिव-धनुष्या, आता मला तुझाच एक आधार आहे. ॥ ३ ॥
निज जड़ता लोगन्ह पर डारी । होहि हरुअ
रघुपतिहि निहारी ॥
अति परिताप सीय मन माहिं । लव निमेष जुग सय
सम जाहीं ॥
हे धनुष्या ! तू आपला जडपणा लोकांच्यावर टाकून व
श्रीरामांचे सुकुमार शरीर पाहून हलका हो. ‘ अशा प्रकारे सीतेच्या मनाला मोठी व्यथा
लागून राहिली होती. निमेषाचा एक अंश सुद्धा तिला युगासारखा वाटत होता. ॥ ४ ॥
दोहा—प्रभुहि चितइ पुनि चितव महि राजत लोचन
लोल ।
खेलत मनसिज मीन जुग जनु बिधु मंडल डोल ॥ २५८
॥
प्रभु श्रीरामचंद्रांना पाहून नंतर पृथ्वीकडे
पाहाणार्या सीतेचे चंचल नयन असे शोभत होते की, जणू चंद्रमंडलरुपी जलपूर्ण कलशात
कामदेवाच्या दोन मासोळ्या खेळत आहेत. ॥ २५८ ॥
गिरा अलिनि मुख पंकज रोकी । प्रगट न लाज निसा
अवलोकी ॥
लोचन जलु रह लोचन कोना । जैसें परम कृपन कर
सोना ॥
सीतेच्या वाणीरुपी भ्रमरीला तिच्या मुखरुपी
कमळाने कोंडून ठेवले होते. लज्जारुपी रात्र पाहून ती प्रकट होत नव्हती.
ज्याप्रमाणे एखाद्या कंजूष कोपर्यातच सोने गाडून ठेवतो त्याप्रमाणे तिच्या
नेत्रांतील पाणी कोपर्यातच थबकले होते. ॥ १ ॥
सकुची ब्याकुलता बड़ि जानी । धरि धीरज प्रतीति
उर आनी ॥
तन मन बचन मोर पनु साचा । रघुपति पद सरोज
चितु राचा ॥
आपली व्याकुळता पाहून सीता लाजली आणि धीर धरुन
तिने मनात विश्र्वास बाळगला की, ‘ जर तन, मन आणि वचन यांनी माझा पण खरा असेल आणि
श्रीरघुनाथांच्या चरणकमळी माझे चित्त खरोखरच अनुरुक्त असेल, ॥ २ ॥
तौ भगवानु सकल उर बासी । करिहि मोहि रघुबर कै
दासी ॥
जेहि कें जेहि पर सत्य सनेहू । सो तेहि मिलइ
न कछु संदेहू ॥
तर सर्वांच्या हृदयात निवास करणारे भगवंत मला
रघुश्रेष्ठ श्रीरामचंद्रांची दासी नक्कीच बनवतील, ज्याचे ज्याच्यावर खरे प्रेम
असते, त्याला तो मिळतोच, यात काही शंका नाही.’ ॥ ३ ॥
प्रभु तन चितइ प्रेम तन ठाना । कृपानिधान राम
सबु जाना ॥
सियहि बिलोकि तकेउ धनु कैसें । चितव गरुरु
लघु ब्यालहि जैसें ॥
प्रभु श्रीरामांना पाहून सीतेच्या शरीराने
प्रेमाचा निश्र्चय केला. कृपानिधान श्रीरामांनी हे ओळखले. त्यांनी सीतेकडे पाहून
धनुष्याकडे असे बघितले की, गरुड जसा छोट्या सापाकडे पाहतो. ॥ ४ ॥
दोहा—लखन लखेउ रघुबंसमनि ताकेउ हर कोदंडु ।
पुलकि गात बोले बचन चरन चापि ब्रह्मांडु ॥
२५९ ॥
इकडे जेव्हा लक्ष्मणाने पाहिले की, रघुकुलरत्न
श्रीरामांनी शिव-धनुष्याकडे दृष्टी टाकली आहे, तेव्हा त्याचे शरीर शहारले त्याने
ब्रह्मांडाला आपल्या चरणांनी दाबून म्हटले, ॥ २५९ ॥
दिसिकुंजरहु कमठ अहि कोला । धरहु धरनि धरि
धीर न डोला ॥
रामु चहहिं संकर धनु तोरा । होहु सजग सुनि
आयसु मोरा ॥
‘ हे दिग्गजांनो, हे कच्छपा, हे शेषा, हे
वराहा ! तुम्ही धैर्याने पृथ्वीला धरुन ठेवा. कारण ती डळमळू नये. श्रीरामचंद्र
शिवांचे धनुष्य मोडू पाहात आहेत. माझ आज्ञा समजून सर्वजण सावध राहा. ‘ ॥ १ ॥
चाप समीप रामु जब आए । नर नारिन्ह सुर सुकृत मनाए
॥
सब कर संसउ अरु अग्यानू । मंद महीपन्ह कर अभिमानू
॥
श्रीरामचंद्र जेव्हा धनुष्याजवळ आले, तेव्हा
सर्व स्त्री-पुरुषांनी देवांची व आपल्या पुण्यांची विनवणी केली. सर्वांचा संशय आणि
अज्ञान, नीच राजांचा अभिमान, ॥ २ ॥
भृगुपति केरि गरब गरुआई । सुर मुनिबरन्ह केरि
कदराई ॥
सिय कर सोचु जनक पछितावा । रानिन्ह कर दारुन दुख
दावा ॥
परशुरामाचा प्रचंड गर्व, देव व मुनींची
व्याकुळता ( भय ), सीतेची चिंता, जनकांचा पश्र्चात्ताप आणि राण्यांच्या दारुण
दुःखाचा दावानल, ॥ ३ ३
संभुचाप बड़ बोहितु पाई । चढ़े जाइ सब संगु बनाई ॥
राम बाहुबल सिंधु अपारु । चहत पारु नहिं कोउ
कड़हारु ॥
हे सर्व शिवांचे धनुष्यरुपी मोठे जहाज
मिळाल्याने समूह बनवून, त्यावर आरुढ झाले. हे सर्व श्रीरामांच्या भुजांच्या बलरुपी
अपार समुद्रापलीकडे जाऊ इच्छितात. परंतु कोणी नावाडी नाही. ॥ ४ ॥
