ShriRamcharitmans Part 57
दोहा—राम बिलोके लोग सब चित्र लिखे से देखि ।
चितई सीय कृपायतन जानी बिकल बिसेषि ॥ २६० ॥
श्रीरामांनी सर्व लोकांकडे पाहिले. ते
चित्राप्रमाणे स्तब्ध झालेले पाहून कृपासागर श्रीरामांनी सीतेकडे कटाक्ष टाकला आणि
ती फार व्याकूळ झाल्याचे त्यांना दिसले. ॥ २६० ॥
देखी बिपुल बिकल बैदेही । निमिष बिहात कलप सम
तेही ॥
तृषित बारि बिनु जो तनु त्यागा । मुएँ करइ का
सुधा तड़ागा ॥
त्यांनी जानकीला फार व्याकूळ झाल्याचे
पाहिले. तिचा एक-एक क्षण कल्पाप्रमाणे जात होता. तहानेने व्याकूळ झालेला माणूस
पाण्याविना मेला, तर तो मेल्यावर अमृताचा तलाव मिळाला तरी काय उपयोग ? ॥ १ ॥
का बरषा सब कृषी सुखानें । समय चुकें पुनि का
पछितानें ॥
अस जियँ जानि जानकी देखी । प्रभु पुलके लखि
प्रीति बिसेषी ॥
सर्व शेती करपून गेल्यावर पाऊस आला तरी काय
उपयोग ? वेळ निघून गेल्यावर मग पश्र्चात्ताप करुन काय होणार ? मनात असा विचार करुन
श्रीरामांनी जानकीकडे पाहिले आणि तिचे उत्कट प्रेम पाहून ते पुलकित झाले. ॥ २ ॥
गुरहि प्रनामु मनहिं मन कीन्हा । अति लाघवँ उठाइ
धनु लीन्हा ॥
दमकेउ दामिनि जिमि जब लयऊ । पुनि नभ धनु मंडल सम
भयऊ ॥
त्यांनी मनातल्या मनात गुरुंना प्रणाम केला
आणि मोठ्या चपळाईने धनुष्य उचलले. जेव्हा त्यांनी ते हाती घेतले, तेव्हा ते धनुष्य
वीजेप्रमाणे चमकले आणि मग अंतराळात वर्तुळाकार झाले. ॥ ३ ॥
लेत चढ़ावत खैंचत गाढ़ें । काहुँ न लखा देख सबु
ठाढ़ें ॥
तेहि छन राम मध्य धनु तोरा । भरे भुवन धुनि घोर
कठोरा ॥
ते घेताना, सज्ज करताना व जोराने ओढताना
कुणीच पाहिले नाही. ( कारण या तिन्ही गोष्टी अतिशय वेगाने घडल्या ) सर्वांनी
बघितले की श्रीराम धनुष्य ओढून उभे आहेत. त्याच क्षणी श्रीरामांनी ते मधोमध मोडले.
त्या भयंकर कडकडाटाने त्रैलोक्य निनादून गेले. ॥ ४ ॥
छं०—भरे भुवन घोर कठोर रव रबि बाजि तजि मारगु चले
।
चिक्करहिं दिग्गज डोल महि अहि कोल कूरुम कलमले ॥
सुर असुर मुनि कर कान दीन्हें सकल बिकल बिचारहिं
।
कोदंड खंडेउ राम तुलसी जयति बचन उचारहीं ॥
भयंकर कठोर आवाजाने त्रैलोक्य दणाणून गेले.
सूर्याचे घोडे मार्ग सोडून धावू लागले. दिग्गज चीत्कार करु लागले. पृथ्वी डगमगू
लागली. शेष, वराह व कच्छप व्याकूळ होऊन तळमळू लागले. देव, राक्षस व मुनी सर्वजण
कानांवर हात ठेवून व्याकूळ होऊन विचार करु लागले. तुलसीदास म्हणतात कीं सर्वांना
पटले की, श्रीरामांनी धनुष्य मोडून टाकले, तेव्हा सर्वजण ‘ श्रीरामचंद्र की जय ‘
असा जयजयकार करु लागले.
सो०—संकर चापु जहाजु सागरु रघुबर बाहुबलु ।
बूड़ सो सकल समाजु चढ़ा जो प्रथमहिं मोह बस ॥ २६१ ॥
शिवांचे धनुष्य जहाज आहे आणि
श्रीरामचंद्रांचे बाहुबल समुद्र आहे. धनुष्य मोडल्यामुळे जो समाज मोहामुळे या
जहाजावर चढला होता, तो बुडून गेला. ॥ २६१ ॥
प्रभु दोउ चापखंड महि डारे । देखि लोग सब भए
सुखारे ॥
कौसिकरुप पयोनिधि पावन । प्रेम बारि अवगाहु
सुहावन ॥
प्रभु श्रीरामांनी धनुष्याचे दोन तुकडे
भूमीवर टाकून दिले. हे पाहून सर्वांना आनंद झाला. विश्र्वामित्ररुपी पवित्र
समुद्रामध्ये प्रेमरुपी सुंदर अथांग जल भरले होते. ॥ १ ॥
रामरुप राकेसु निहारी । बढ़त बीचि पुलकावलि भारी ॥
बाजे नभ गहगहे निसाना । देवबधू नाचहिं करि गाना ॥
श्रीरामरुपी पूर्ण चंद्राला पाहून
विश्र्वामित्ररुपी समुद्रात रोमांचरुपी मोठ्या लहरी उसळू लागल्या. आकाशात अत्यंत
जोराने नगारे वाजू लागले आणि अप्सरा गात गात नाचू लागल्या. ॥ २ ॥
ब्रहमादिक सुर सिद्ध मुनीसा । प्रभुहि प्रसंसहिं
देहिं असीसा ॥
बरिसहिं सुमन रंग बहु माला । गावहिं किंनर गीत
रसाला ॥
ब्रह्मदेव इत्यादी देव, सिद्ध, मुनीश्र्वर हे
प्रभूंची प्रशंसा करु लागले आणि आशीर्वाद देऊ लागले. ते रंगी-बेरंगी फुले व माळा
यांचा वर्षाव करु लागले. किन्नर रसाळ गायन करु लागले. ॥ ३ ॥
रही भुवन भरि जय जय बानी । धनुषभंग धुनि जात न
जानी ॥
मुदित कहहिं जहँ तहँ नर नारी । भंजेउ राम संभुधनु
भारी ॥
संपूर्ण ब्रह्मांडात जयजयकाराचा ध्वनी
दुमदूमु लागला. त्यामुळे धनुष्य-भंगाचा ध्वनी त्यात केव्हा विलीन झाला, हे कळलेच
नाही. जिकडे-तिकडे स्त्री-पुरुष प्रसन्न होऊन म्हणत होते की, ‘ श्रीरामचंद्रांनी
प्रचंड शिवधनुष्याचा भंग केला. ॥ ४ ॥
दोहा—बंदी मागध सूतगन बिरुद बदहिं मतिधीर ।
करहिं निछावरि लोग सब हय गय धन मनि चीर ॥ २६२ ॥
धीर बुद्धीचे लोक, भाट, मागध आणि सूतजन हे
श्रीरामांच्या बिरुदावलीचे वर्णन करु लागले. सर्वजण घोडे, हत्ती, धन, रत्ने आणि
वस्त्रे श्रीरामांवरुन ओवाळून टाकू लागले. ॥ २६२ ॥
झॉंझि मृदंग संख सहनाई । भेरि ढोल दुंदुभी सुहाई
॥
बाजहिं बहु बाजने सुहाए । जहँ तहँ जुबतिन्ह मंगल
गाए ॥
झांज, मृदंग, शंख, सनई, भेरी, ढोल आणि मोहक
नगारे इत्यादी सुंदर वाद्ये मधुर वादन करु लागली. जिकडे-तिकडे तरुणी मंगल गीते गाऊ
लागल्या. ॥ १ ॥
सखिन्ह सहित हरषी अति रानी । सूखत धान परा जनु
पानी ॥
जनक लहेउ सुखु सोचु बिहाई । पैरत थकें थाह जनु
पाई ॥
राणी सख्यांसह अत्यंत आनंदित झाली, जणू सुकत
चाललेल्या भात पिकावर पाऊस पडल्यामुळे त्याला जीवदान मिळाले. जनक राजांची चिंता
जाऊन त्यांना आनंद झाला. जणू पोहूनपोहून थकून गेलेल्या माणसाला आधार मिळाला. ॥ २ ॥
श्रीहत भए भूप धनु टूटे । जैसें दिवस दीप छबि
छूटे ॥
सीय सुखहि बरनिअ केहि भॉंती । जनु चातकी पाइ जलु
स्वाती ॥
ज्याप्रमाणे दिवसा दिव्याची शोभा राहात नाही,
त्याप्रमाणे धनुष्यभंग झाल्यामुळे जमलेले राजेलोक निस्तेज झाले. सीतेच्या सुखाला
पारावार नव्हता. जणू चातक पक्षिणीला स्वातीचे जल पिण्यास लाभले. ॥ ३ ॥
रामहि लखनु बिलोकत कैसें । ससिहि चकोर किसोरकु
जैसें ॥
सतानंद तब आयसु दीन्हा । सीतॉं गमनु राम पहिं
कीन्हा ॥
ज्याप्रमाणे चकोराचे पिल्लू चंद्राला चकित
होऊन पाहात राहाते, त्याप्रमाणे लक्ष्मण श्रीरामांना पाहात होता. तेव्हा
शतानंदांच्या आज्ञेने सीता श्रीरामांच्याजवळ गेली. ॥ ४ ॥
दोहा—संग सखीं सुंदर चतुर गावहिं मंगलचार ।
गवनी बाल मराल गति सुषमा अंग अपार ॥ २६३ ॥
तिच्या बरोबर सुंदर व चतुर सख्या मंगल गीते
गात निघाल्या आणि सीता बालहंसीच्या चालीने निघाली. तिची सर्वांगे अपार कांतीने
उजळली होती. ॥ २६३ ॥
सखिन्ह मध्य सिय सोहति कैसें । छबिगन मध्य महाछबि
जैसें ॥
कर सरोज जयमाल सुहाई । बिस्व बिजय सोभा जेहिं छाई
॥
सख्यांच्यामध्ये सीता अशी शोभून दिसत होती
की, जणू पुष्कळशा लावण्यवतींच्या मध्ये महालावण्यवती असावी. तिच्या करकमलांमध्ये सुंदर
जयमाला होती. तिच्यामध्ये विश्र्वविजयी शोभा सामावली होती. ॥ १ ॥
तन सकोचु मन परम उछाहू । गूढ़ प्रेमु लखि परइ न
काहू ॥
जाइ समीप राम छबि देखी । रहि जनु कुअँरि चित्र
अवरेखी ॥
सीतेचे शरीर लाजेने चूर होते, परंतु मनामध्ये
परम उत्साह भरलेला होता. तिचे ते गुप्त प्रेम कुणाला कळून आले नाही. जवळ गेल्यावर
श्रीरामांचे लावण्य पाहून राजकुमारी सीता चित्रासारखी तटस्थ झाली. ॥ २ ॥
चतुर सखीं लखि कहा बुझाई । पहिरावहु जयमाल सुहाई
॥
सुनत जुगल कर माल उठाई । प्रेम बिबस पहिराइ न जाई
॥
चतुर सखीने तिची ही दशा पाहून समजाविले की, ‘
अग, ही सुंदर जयमाला त्यांना घाल ना. ‘ हे ऐकून सीतेने दोन्ही हातांनी माला उचलली,
परंतु प्रेमविवश झाल्यामुळे तिला ती घालता येईना. ॥ ३ ॥
सोहत जनु जुग जलज सनाला । ससिहि सभीत देत जयमाला
॥
गावहिं छबि अवलोकि सहेली । सियँ जयमाल राम उर
मेली ॥
जणूं देठांसह दोन कर-कमळे चंद्राला पाहाताना बावरुन
जयमाला अर्पण करीत आहेत. ते रुप पाहून सख्या गाणी
गाऊ लागल्या. तेव्हा सीतेने श्रीरामांच्या गळ्यात
जयमाला घातली. ॥ ४ ॥
