दोहा—बोले बंदी बचन बर सुनहु सकल महिपाल ।
पन बिदेह कर कहहिं हम भुजा उठाइ बिसाल ॥ २४९
॥
भाटांनी म्हटले, ‘ हे पृथ्वीचे पालन करणार्या
सर्व राजांनो, ऐका. आम्ही बाहू उभारुन जनकांचा महान पण सांगतो. ॥ २४९ ॥
नृप भुजबलु बिधु सिवधनु राहू । गरुअ कठोर
बिदित सब काहू ॥
रावनु बानु महाभट भारे । देखि सरासन गवँहिं
सिधारे ॥
राजांच्या भुजांचे बल हे चंद्र आहे आणि शिवांचे धनुष्य
राहू आहे. ते अवजड व कठोर आहे, ही गोष्ट सर्वांना ठाऊक आहे. योद्धे रावण व
बाणासुरसुद्धा हे धनुष्य पाहून गप्पपणे निघून गेले. त्याला स्पर्श करण्याची सुद्धा
हिम्मत त्यांना झाली नाही. ॥ १ ॥
सोइ पुरारि कोदंडु कठोरा । राज समाज आजु जोइ
तोरा ॥
त्रिभुवन जय समेत बैदेही । बिनहिं बिचार बरइ
हठि तेही ॥
हे भगवान शिवांचे अवजड धनुष्य आज या
राजसमाजामध्ये जो कोणी मोडेल, त्याला त्रैलोक्याच्या विजयाबरोबर जानकी कोणताही
विचार न करता मनापासून वरील. ॥ २ ॥
सुनि पन सकल भूप अभिलाषे । भटमानी अतिसय मन
माखे ॥
परिकर बॉंधि उठे अकुलाई । चले इष्टदेवन्ह सिर
नाई ॥
हा पण ऐकून सर्व राजांना उत्कंठा लागली. ज्यांना
आपल्या शौर्याचा अभिमान होता, ते मनातून अधीर झाले. कमर कसून उतावळेपणे उठले व
आपल्या इष्टदेवांना नमस्कार करुन निघाले. ॥ ३ ॥
तमकि ताकि तकि सिवधनु धरहीं । उठइ न कोटि
भॉंति बलु करहीं ॥
जिन्ह के कछु बिचारु मन माहीं । चाप समीप
महीप न जाहीं ॥
त्यांनी मोठ्या तावातावाने शिवधनुष्याकडे बघितले
आणि लक्षपूर्वक ते पकडले. असंख्य प्रकारे जोर लावला, परंतु ते उचलले गेले नाही.
ज्या राजांना काही विवेक होता, ते धनुष्याकडे फिरकले नाहीत. ॥ ४ ॥
दोहा—तमकि धरहिं धनु मूढ़ नृप उठइ न चलहिं
लजाइ ।
मनहुँ पाइ भट बाहुबलु अधिकु अधिकु गरुआइ ॥
२५० ॥
ज्या मूर्ख राजांनी तावातावाने धनुष्य धरले,
परंतु ते जेव्हा उचलले गेले नाही, तेव्हा ते लाजून परत गेले. जणू वीरांच्या
भुजांचे बळ लाभल्यामुळे ते धनुष्य जास्तच अवजड होत होते. ॥ २५० ॥
भूप सहस दस एकहि बारा । लगे उठावन टरइ न टारा
॥
डगइ न संभु सरासनु कैसें । कामी बचन सती मनु
जैसें ॥
मग एक हजार राजे एकाच वेळी धनुष्य उचलण्याचा
प्रयत्न करु लागले. तरीही ते हलले नाही. ज्याप्रमाणे कामी पुरुषांच्या बोलण्यामुळे
सतीचे मन विचलित होत नाही, त्याप्रमाणे शिवांचे ते धनुष्य हलत नव्हते. ॥ १ ॥
सब नृप भए जोगु उपहासी । जैसें बिनु बिराग
संन्यासी ॥
कीरति बिजय बीरता भारी । चले चाप कर बरबस
हारी ॥
ज्याप्रमाणे वैराग्याविना संन्यासी हास्यास्पद
ठरतो, त्याप्रमाणे सर्व राजे हास्यास्पद झाले.
आपली कीर्ती, विजय, अत्यंत शौर्य—हे त्या धनुष्याकडून जबरदस्तीने हिरावून
घेतले गेल्यामुळे ते पराभूत होऊन निघून गेले. ॥ २ ॥
श्रीहत भए हारि हियँ राजा । बैठे निज निज जाइ
समाजा ॥
नृपन्ह बिलोकि जनकु अकुलाने । बोले बचन रोष
जनु साने ॥
राजेलोक मनातून पराजित झाल्याने निष्प्रभ झाले
आणि आपापल्या गोटामध्ये जाऊन बसले. सर्व राजे अपयस्वी ठरल्याचे पाहून राजा जनक
व्याकूळ झाले आणि क्रोधाने म्हणाले, ॥ ३ ॥
दीप दीप के भूपति नाना । आए सुनि हम जो पनु
ठाना ॥
देव दनुज धरि मनुज सरीरा । बिपुल बीर आए
रनधीरा ॥
‘ जो पण मी ठेवला होता, तो ऐकून
द्वीपद्वपांतरातील अनेक राजे आले. देव व दैत्य हे सुद्धा मनुष्याचे शरीर धारण करुन
आले. आणखीही पुष्कळसे रणधीर वीर आले. ॥ ४ ॥
दोहा—कुअँरि मनोहर बिजय बड़ि कीरति अति कमनीय
।
पावनिहार बिरंचि जनु रचेउ न धनु दमनीय ॥ २५१
॥
परंतु धनुष्य मोडून मनोहर कन्या, मोठा विजय आणि
उज्ज्वल कीर्ती प्राप्त करणारा जणू ब्रह्मदेवांनी कोणी निर्माणच केला नाही. ॥ २५१
॥
कहहु काहि यहु लाभु न भावा । काहुँ न संकर
चाप चढ़ावा ॥
रहउ चढ़ाउब तोरब भाई । तिलु भरि भूमि न सके
छड़ाई ॥
हा लाभ कुणाला आवडला नसता ? सांगा. परंतु कोणीही
शंकरांचे धनुष्य उचलू शकला नाही. उचलणे आणि मोडणे हे तर दूरच राहिले, कुणी ते
तिळभरही जमिनीपासून हलवू शकला नाही. ॥ १ ॥
अब जनि कोउ माखै भट मानी । बीर बिहीन मही मैं
जानी ॥
तजहु आस निज निज गृह जाहू । लिखा न बिधि
बैदेहि बिबाहू ॥
आता कुणी वीरतेचा अभिमान बाळगणार्याने नाराज
व्हायचे कारण नाही. मला तर कळून चुकले की, पृथ्वीवर वीरच नाहीत. आता आशा सोडून
आपापल्या घरी जा. ब्रह्मदेवांनी सीतेचा विवाह तिच्या नशिबी लिहिलेलाच नाही. ॥ २ ॥
सुकृतु जाइ जौं पनु परिहरऊँ । कुअँरि कुआरि
रहउ का करऊँ ॥
जौं जनतेउँ बिनु भट भुबि भाई । तौ पनु करि
होतेउँ न हँसाई ॥
जर मी पण सोडला, तर पुण्य जाईल. तर आता काय करावे
? कन्या कुमारीच राहील. जर मला आधी ठाऊक असते की, पृथ्वी वीरांनी रहित आहे, तर हा
पण करुन मी हास्यास्पद झालो नसतो. ‘ ॥ ३ ॥
जनक बचन सुनि सब नर नारी । देखि जानकिहि भए
दुखारी ।
माखे लखनु कुटिल भइँ भौंहें । रदपट फरकत नयन
रिसौंहें ॥
जनकांचे बोलणे ऐकून सर्व स्त्री-पुरुष जानकीकडे
पाहून हळहळले. परंतु लक्ष्मण रागाने लालबुंद झाला, त्याच्या भुवया उंचावल्या, ओठ
फडफडू लागले आणि डोळे रागामुळे लाल झाले. ॥ ४ ॥
