Thursday, June 21, 2018

Samas Satava Yetna Nirupan समास सातवा यत्ननिरुपण


Dashak Aekonvisava Samas Satava Yetna Nirupan 
Samas Satava Yetna Nirupan, It is in Marathi. Swami Samarth Ramdas is telling us about Leader and his behavior with people. Name of this Samas is Yetna Nirupan.
समास सातवा यत्ननिरुपण
श्रीराम ॥
कथेचें घमंड भरुन द्यावें । आणी निरुपणीं विवरावें ।
उणें पडोंचि नेदावें । कोणीयेकचविषीं ॥ १ ॥
१) भगवंताच्या कथेनें सारे वातावरण भरुन टाकावें. निरुपणामधें अध्यात्माचे विवरण करावें. यापैकीं कशांतही उणीव पडूं देऊ नये.   
भेजणार खालें पडिला । तो भेजणारीं जाणितला ।
नेणता लोक उगाच राहिला । टकमकां पाहात ॥ २ ॥
२) एखादा कसरतीचे खेळ करणारा पडला तर काय चूक झाली म्हणून तो पडला हें असें कसरतीचें खेळ करणार्‍या माणसाच्याच लक्षांत येते. इतर अज्ञानी लोक मात्र इकडे तिकडे टकाटका बघत बसतात.
उत्तर विलंबीं पडिलें । श्रोतयांस कळों आलें ।
म्हणिजे महत्व उडालें । वक्तयाचें ॥ ३ ॥
३) त्याचप्रमाणें श्रोत्यानीं वक्त्याला प्रश्र्ण विचारला, आणि वक्त्याला उत्तर देण्यास वेळ लागला, तर त्याला उत्तर सुचत नाहीं ही गोष्ट श्रोत्याच्या धा्यानांत येते. मग श्रोते वक्त्याची किंमत ओळखतात. आणि मग वक्त्याचे महत्व उडून जाते.   
थोडें बोलोनि समाधान करणें । रागेजोन तरी मन धरणें ।
मनुष्य वेधींच लावणें । कोणीयेक ॥ ४ ॥
४) महंतानें थोडे बोलून समाधान करावें. राग आला तरी तो दाबून टाकावा, पण श्रोत्यामचें मन दुखवूं नये. प्रत्येकाला आपल्याकडे आकर्षित करुन घ्यावे.  सोसवेना चिणचिण केली । तेथें तामसवृत्ती दिसोन आली ।
आवघी आवडी उडाली । श्रोतयाची ॥ ५ ॥
५) श्रोत्यांचें वागणेम सहन न होऊन महंतानें जर चिडचिड केली तर त्याची तामसी वृत्ती दिसून येते. मगत्याच्यावर असलेले श्रोत्यांचे प्रेम उडून जातें. 
कोण कोण राजी राखिले । कोण कोण मनी भंगिले । 
क्षणक्षणा परीक्षिले । पाहिजे लोक ॥ ६ ॥
६) आपल्यावर कोण प्रसन्न आहेत. आपण कोणाचा मनोभंग केला आहे. आपण कोणाचे मन दुखावलें आहे. हें वारंवार लोकांची परीक्षा घेऊन बघावें.  
शिष्य विकल्पें रान घेतो । गुरु मागें मागें धंवतो ।
विचार पाहों जातां तो । विकल्पचि अवघा ॥ ७ ॥
७) एखादा शिष्य भलताच शंका काढणारा आहे. तसें करतांना तो विकल्पाच्या फसतो व गुरुही त्याच्यामागें समजूत काढण्यासाठीं त्याच्या मागें धावतो. तर ते दोघेही संदेहाच्या चक्रांत अडकलें आहेत असें समजावें. 
आशाबद्धी क्रियाहीन । नाहीं च्यातुर्याचें लक्षण ।
ते महंतीची भणभण । बंद नाहीं ॥ ८ ॥
८) जो महंत आशाळभूत आहे, आचारभ्रष्ट आहे व चातुर्यनहीन आहे, अशा महंताची महंती उगीच कटकटी निर्माण करते. तिला कांहीं घरबंद उरत नाहीं.
ऐसे गोसावी हळु पडती । ठाईं ठाईं कष्टी होती ।
तेथें संगतीचे लोक पावती । सुख कैचें ॥ ९ ॥
९) असले महंत नालायक ठरतात. ठिकठिकाणीं त्यांना दुःखी  होण्याचे प्रसंग येतात त्यांच्या संगतींत राहणार्‍या लोकांना सुखसमाधान मिळणें अशक्य होते. 
जिकडे तिकडे कीर्ति माजे । सगट लोकांस हव्या उपजे ।
लोक राजी राखोन कीजे । सकळ कांहीं ॥ १० ॥
१०) महंतानें असें वागावें कीं, चहूंकडे त्याची कीर्ति पसरावी. सगळ्या लोकांना त्यांच्याविषयीं आवड उत्पन्न व्हावी. लोकांना संतुष्ट राखून त्यानें सगळें कांहीं करावें. 
परलोकीं वास करावा । समुदाव उगाच पाहावा ।
मागण्याचा तगादा न लवावा । कांहीं येक ॥ ११ ॥
११) आपण आत्मानुसंधानाच्या उच्च पातळीवर मनानें राहावें. त्याभूमिकेवरुन लोकसमुदायाचे निरीक्षण करवें. कोणाकडेहीं कांहींही मागण्याचा तगादा लावूं नये.   
जिकडे जग तिकडे जगन्नायेक । कळला पाहिजे विवेक ।
रात्रीदिवस विवेकी लोक । सांभाळीत जाती ॥ १२ ॥
१२) ज्या बाजूला बहुजन समाज असतो त्याच बाजूला जगाचा स्वामी जगन्नाथ असतो. हा विचार नीट कळला पाहिजे. विवेकीं महंत हा विचार रात्रंदिवसडोळ्यांपुढें ठेवून वागतात. 
जो जो लोक दृष्टीस पडिला । तो तो नष्ट ऐसा कळला ।
अवघेच नष्ट येकला भला । काशावरुनी ॥ १३ ॥   
१३) जो माणूस दृष्टीस पडतो तो वाईट, बेकार आहे असें समजणे बरोबर नाहीं. जगामधील सर्व माणसें वाईट व आपण तेवढें चांगलें हें कशावरुन खरें मानायचे?     
वोस मुलकीं काये पाहावें । लोकांवेगळें कोठें राहावें ।
तर्‍हे खोटी सांडतें घ्यावें । कांहीं येक ॥ १४ ॥ 
१४) ज्याप्रमाणें ओसाड प्रातांत पाहाण्यासारखें कांहीं नसते त्याप्रमाणें जनतेला सोडून महंताला राहाता येणार नाहीं.महंतानें तर्‍हेवाईकपणा करणें वाईट असतें. प्रसंगीं त्यानें पडतें घ्यावें पण लोकांना राजी राखावें. 
तस्मात लोकिकीं वर्ततां नये । त्यास महंती कामा नये ।
परत्र साधनाचा उपाये । श्रवण करुन असावें ॥ १५ ॥
१५) सांगण्याचे कारण असें कीं, महंताला जनतेशी वागता येत नसेल तर त्यानें लोकसंग्रह करुं नये. परमार्थसाधनामधें श्रवण मनन करीत आपला काळ घालवावा. 
आपणासी बरें पोहतां नये । लोक बुडवावयाचें कोण कार्य ।
गोडी आवडी वायां जाये । विकल्पचि अवघा ॥ १६ ॥
१६) ज्या माणसाला नीट पोहता येत नाहींत्यानें लोकांना बुडवू नये. अशा अपात्र महंताच्या नादी लागल्यानें माणसाची परमार्थाची आवड व गोडी वाया जाते व गैरसमज पसरतो. 
अभ्यासें प्रगट व्हावें । नाहीं तरी झांकोन असावें ।
प्रगट होऊन नासावें । हें बरें नव्हे ॥ १७ ॥
१७) साधनाचा उत्तम अभ्यास करुन मग जनतेंत महंतपण प्रगट करावें. नाहींतर साधकानें जनतेपासून स्वतःस झाकून दूर राहावें. जनतेंमधें प्रगट झाल्यावर साधनांतून खाली घसरणें चांगलें नाहीं. 
मंद हळु हळु चालतो ।  चपळ कैसा अटोपतो ।
अरबी फिरवणार तो । कैसा असावा ॥ १८ ॥
१८) ज्या माणसाला हळु घोडें चालवण्याची सवय आहे त्याला चपळ घोडा चालविता येत नाहीं. अरबी घोडा मोठा चपळ व हुशार असतो. त्यावर स्वार होणारा माणूससुद्धां तसाच चपळ व हुशार लागतो. 
हे धकाधकीचीं कामें । तिक्षण बुद्धीचीं वर्में ।
भोळ्या भावार्थें संभ्रमें । कैसें घडे ॥ १९ ॥
१९) हीं सगळीं धक्काबुक्कीची कामें आहेत. ती करण्यासाठीं मोठी तीक्ष्ण बुद्धी लागते. मगवर्म ओळखून ती करावीं लागतात. नुसती श्रद्धा ठेवून ती सुखासुखी करतां येत नाहींत. 
सेत केलें परी वाहेना । जवार केलें परी फिरेना ।
जन मेळविलें परी धरेना । अंतर्यामीं ॥ २० ॥
२०) जसें शेतांत पीक घेतलें पण तें विकाला बाजारांत नेलें नाही. जवाहीर विकण्याचा व्यापार आहे, पण ते विकण्यासाठीं हिंडलें नाहीं तर नुकसान होते. तसेंच महंतानें चार लोक गोळा केले पण त्यांचे अंतःरंग सांभाळले नाहीं तर त्याची महंती वाया जाते व फजिती होते.
जरी चढती वाढती आवडी उठे । तरी परमार्थ प्रगटे ।
घसघस करितां विटे । सगट लोकु ॥ २१ ॥
२१) जनतेमध्यें आपल्याबद्दल असणारे प्रेम वाढत गेले तरच परमार्थ प्रगट होतो. अशा महंताच्या प्रयत्नांना यश येते व लोक परमार्थ आचरु लागतात. पण जर आपण व जनता यांच्यामधें संघर्ष निर्माण केला, तर लोक अशा महंताला विटतात. तो त्यांना नकोसा होतो.  
आपलें लोकांस मानेना । लोकांचें आपणांस मानेना ।   
आवघा विकल्पचि मना । समाधान कैचें ॥ २२ ॥
२२) ज्या महंताचे लोकांना पटत नाहीं, पसंत पडत नाहीं आणि लोकांचें महंताला पटत नाहीं, पसंत पडत नाहीं, अशा ठिकाणीं दोघांच्या मनांत संशय व गैरसमज असतात. समाधान कोठेंच नसतें. 
नासक दीक्षा सिंतरु लोक । तेथें कैचा असेल विवेक ।
जेथें बळावला अविवेक । तेथें राहणें खोटें ॥ २३ ॥
२३) ज्या ठिकाणीं गुरुचा आचारविचार व साधना बिघडलेली असते, त्याचप्रमाणें त्याच्याभोवती जमलेले अनुयायी लबाड, फसवे असतात. तेथें विवेक आढळणें शक्य नसतें. असा अविवेक जेथें असतो तेथें राहाणें चुकीचे असते.  
बहुत दिवस श्रम केला । सेवटीं अवघाचि वेर्थ गेला ।
आपणास ठाकेना गल्बला । कोणें करावा ॥ २४ ॥
२४) एखाद्या महंतानें पुष्कळ दिवस कष्ट सोसले आणि चांगलें अनुयायी मिळविलें, तरी त्या समुहांतील सर्वांना संतुष्ट राखणें, त्यांचे अंतःकरण राखणे शक्य नसतें. हे जर नाहीं केले तर समुह विस्कटतो आणि सर्व श्रम वाया जातात. जनतेची उपाधी व गडबड जर आपल्याला झेपत नसेल तर त्याची जबाबदारी सुरवातीपासूनच आपण घेऊं नये.     
संगित चालिला तरी तो व्याप । नाहीं तरी अवघाचि संताप ।
क्षणक्षणा विक्षेप । किती म्हणौनि सांगावा ॥ २५ ॥
२५) लोकसंग्रहाचे रहस्य हें असें आहे कीं, समूह सरळीत चालला तर तो व्यापक होतो. व त्याचा मनाला त्रास होत नाहीं. पण जर समुह बिघडला तर संघर्ष निर्माण होतो व मनाचा संताप होतो. समुह जीवनांत पदोपदी पुष्कळ अडचणी व गैरसमज निर्माण होतात. त्या सर्वांचे वर्णन करणें शक्य नाहीं.  
मूर्ख मूर्खपणें भरंगळती । ज्ञाते ज्ञातेपणें कळ्हो करिती ।
होते दोहीकडे फजीती । लोकांमधें ॥ २६ ॥
२६) समूहांतील मूर्खमाणसें मूर्खपणानें भलतेंच वागतात. तर शहाणी माणसें शहाणपणाच्या अभिमानानें आपसांत भांडतात. मग महंत दोन्ही बाजूंनी कात्रींत सापडतो. मग त्याची फजिती होते.   
कारबार आटोपेना करवेना । आणि उगेंचि राहेना ।
याकारणें सकळ जना । काये म्हणावें ॥ २७ ॥
२७) कारभार झेपत नाहीं, आवरत नाहीं, व करवत नाहीं. असे असून स्वस्थही बसवत नाहीं. अशा माणसांना म्हणायचे तरी काय?
नासक उपाधीस सोडावें । वय सार्थकीं घालावें ।
परिभ्रमणें कंठावें । कोठे तरी ॥ २८ ॥
२८) नाश पावणारी उपाधी बाजूस सारावी. परमार्थ साधनाकरुन आपलें वय सार्थकीं लावावे. आणि देशामधें भ्रमण करीत आपलें जीवन कोठेंतरी घालवावें.   
परिभ्रमण करीना । दुसर्‍याचें कांहींच सोसीना ।
तरी मग उदंड यातना । विकल्पाची ॥ २९ ॥
२९) जो महंत परिभ्रमण करीत नाहीं, दुसर्‍यासाठीं कांहीं झीज सोसत नाही, त्याला संशयाच्या, देहबुद्धीच्या फार यातना सोसाव्या लागतात. 
आतां हें आपणाचिपासीं । बरें विचारावें आपणासी ।
अनकूळ पडेल तैसी । वर्तणूल करावी ॥ ३० ॥
३०) आतां हें सगळें आपल्यावरच अवलंबून आहे, आपणच आपल्याशी याचा विचार करावा. आणि जे योग्य व अनुकूल वाटेल त्याप्रमाणें वर्तन करावें.  
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे येत्ननिरुपणनाम समास सातवा ॥  
Samas Satava Yetna Nirupan
समास सातवा यत्ननिरुपण


Custom Search

Tuesday, June 19, 2018

Samas Sahava BhddhiVad Nirupan समास सहावा बुद्धिवाद निरुपण


Dashak Aekonvisava Samas Sahava BhddhiVad Nirupan 
Samas Sahava BhddhiVad Nirupan, It is in Marathi. Swami Samarth Ramdas is telling us about Leader and his behavior with people. Name of this Samas is BuddhiVad Nirupan.
समास सहावा बुद्धिवाद निरुपण 
श्रीराम ॥
परमार्थी आणि विवेकी । त्याचें करणें माने लोकीं ।
कां जे विवरविवरों चुकी । पडोंचि नेदी ॥ १ ॥
१) जो परमार्थी असतो आणि विवेकीही असतो, त्याचे करणे लोकांमध्यें मान्य होते. आपण जें करायचें त्यावर पुनः पुनः विचार करुन तो आपल्या हातून चूक होऊं देत नाहीं. हे त्याचे कारण होय. 
जो जो संदेह वाटे जना । तो तो कदापी करीना ।
आदिअंत अनुमाना । आणून सोडी ॥ २ ॥
२) ज्या ज्या कृतीमुळें लोकांच्या मनांत संदेह निर्माण होईल असें कोणतेंहि कर्म तो केव्हांहि करीत नाहीं, प्रत्येक गोष्टीचा आरंभ व अखेरचा परिणाम यांचा बरोबर विचार तो आधींच करुन ठेवतो. 
स्वता निस्पृह असेना । त्याचें बोलणेंचि मानेना ।
कठीण आहे जनार्दना । राजी राखणें ॥ ३ ॥
३) माणूस जर स्वतः निःस्पृह नसेल तर त्याचे बोलणें फारसे कोणी मानीत नाहीं. जनीजनार्दनाला म्हणजें लोकांना खूष ठेवणें फार कठीण आहे.   
कोणी दाटून उपदेश देती । कोणी मध्यवर्ती घालिती ।
ते सहजचि हळु पडती । लालचीनें ॥ ४ ॥
४) गुरुपणाच्या व्यवहारांत कोणी जबरदस्तीनें उपदेश देतात. तर कोणी मध्यस्थी घालून उपदेश देतात. पण लोभीपणामुळें अशा गुरुंचे महत्त्व  आपोआपच कमी होत जातें.  
जयास सांगावा विवेक । तोचि जाणावा प्रतिकुंचक ।
पुढें पुढें नासक । कारबार होतो ॥ ५ ॥
५) कांहीं वेळेस असें होतें कीं, ज्याला उपदेश करायचा तो स्वतःच विरुद्ध असतो. असें असेल तर पुढें सर्व कारभार नासून जातो.  
भावास भाऊ उपदेश देती । पुढें पुढें होते फजीती ।
वोळखीच्या लोकांत महंती । मांडूंचि नये ॥ ६ ॥
६) कांहीं ठिकाणी भाऊच भावास उपदेश करतो. पण पुढें त्याची फजिती होते. म्हणून ओळखीच्या लोकांमध्यें गुरुपणा मिरवूं नये. आणि त्यांना उपदेश देऊं नये.  
पहिलें दिसे परी नासे । विवेकी मान्य करिती कैसे । 
अविवेकी ते जैसे तैसें । मिळती तेथें ॥ ७ ॥
७) आरंभी गुरुपणाचा तोरा कांहीं दिवस चालतो. पण कांहीं दिवसांनमतर तो नाहींसा होतो. विवेकी माणसांना हा प्रकार पसंत पडत नाहीं. अशा गुरुपाशी अविवेकी माणसेंच कशीतरी जमतात.
भ्रतार शिष्य स्त्री गुरु । हाहि फटकाळ विचारु ।
नाना भ्रष्टाकारी प्रकारु । तैसाचि आहे ॥ ८ ॥
८) नवरा शिष्य व बायको गुरु हा सुद्धा एक अव्यवहारीपणाचा, अविवेकीपणाचा प्रकार आहे. भ्रष्टाचाराचे इतर प्रकार  अशाच तर्‍हेचे असतात. 
प्रगट विवेक बोलेना । झांकातापा करी जना ।
मुख्य निश्र्चय अनुमाना । आणूंच नेदी ॥ ९ ॥
९) असले भ्रष्टाचरी गुरु, खर्‍या परमार्थाचा विचार स्पष्टपणें सांगत नाहीत. लोकांपुढें लपवाछपवी करुन त्यांना नादी लावतात. मुख्य आत्मज्ञानाचा निश्र्चय त्यांच्या कल्पनेंतही येऊं देत नाहींत. अशा रीतीनें तें लोकांना फसवतात.  
हुकीसरिसा भरीं भरे । विवेक सांगता न धरे ।
दुरीदृष्टीचे पुरे । साधु नव्हेती ॥ १० ॥
१०) असे गुरु मनाच्या लहरीप्रमाणें कशाच्या तरी भरीला पडतात. कोणी विवेकाच्या गोष्टी सांगू लागला तर ते त्या ऐकत नाहीत. हे असले गुरु किंवा महंत दूरदृष्टीचे खरे साधु नव्हेत.
कोण्हास कांहींच न मागावें । भगवद्भजन वाढवावें ।
विवेकबळें जन लावावे । भजनाकडे ॥ ११ ॥
११) साधूनें कोणापाशीं कांहीं मागूं नये. त्यानें भगवंताचे भजन वाढवावे. विवेकाच्या जोतावर लोकांना त्यानें भगवंताकडे वळवावें. 
परांतर रक्षयाचीं कामें । बहुत कठीण विवेकवर्में ।
स्वइच्छेनें स्वधर्में । लोकराहाटी ॥ १२ ॥
१२) लोकांचे अंतःकरण कसें राखावें, या कामांतील विवेकाचे वर्म आकलन होण्यास फार कठीण आहे. कारण बहुजनसमाज आपापल्या इच्छेप्रमाणें व स्वभावाप्रमाणें वागत असतो.   
आपण तुरुक गुरु केला । शिष्य चांभार मेळविला ।
नीच यातीनें नासला । समुदाव ॥ १३ ॥
१३) समजा, एखाद्या माणसानें मुसलमान गुरु केला. एक चांभार शिष्य म्हणून मिळवला अशा या प्रकारानें लोकसमुह नासतो, विघटीत होतो. 
ब्राह्मणमंडळ्या मेळवाव्या । भक्तमंडळ्या मानाव्या ।
संतमंडळ्या शोधाव्या । भूमंडळीं ॥ १४ ॥
१४) ब्राह्मणमंडळ्या मिळवाव्या, भक्तमंडळ्यांना मान द्यावा. आणि जगांत संतमंडळ्यांचा शोध घ्यावा. 
उत्कट भव्य तेंचि घ्यावें । मळमळीत अवघेंचि टाकावें ।
निस्पृहपणें विख्यात व्हावें । भूमंडळीं ॥ १५ ॥
१५) समाजनेत्यानें जें उत्कट आणि भव्य असेल तें घ्यावें. जे तेजोहीन, गतिहीन व बलहीन असेल त्याचा त्याग करावा. आपल्या निःस्पृहपणानें जगांत प्रसिद्ध व्हावें. 
अक्षर बरें वाचणें बरें । अर्थांतर सांगणें बरें ।
गाणें नाचणें अवघेंचि बरें । पाठांतर ॥ १६ ॥
१६) त्याचे अक्षर सुंदर असतें. वाचणें चांगलें असते. वाचलेल्या भागाचा तो चांगला अर्थ सांगतो. त्याचे पाठांतर उत्तम असते. त्याचेगाणें, नाचणें सुंदर असतें.
दीक्षा बरी मीत्री बरी । तीक्ष्ण बुधी राजकारणी बरी ।
आपणास राखे नाना परी । अलिप्तपणें ॥ १७ ॥
१७) त्याची दिक्षा छान असते, त्याची मैत्री सुरेख असते. राजकारणांत त्याची तीक्ष्न बुद्धि चांगली चालते. सर्व क्षेत्रांत वावरणारा हा पुरुष अलिप्तपणें वागून स्वतःस सांभाळतो.   
अखंड हरिकथेचा छंदु । सकळांस लागे नामवेदु ।
प्रगट जयाचा प्रबोधु । सूर्य जैसा ॥ १८ ॥
१८) त्याला अखंड हरिकथेचा छंद असतो. तो लोकांना नामस्मरणास लावतो. त्याचे ज्ञान सूर्यासारखें तेजस्वी व उघड असते.  
दुर्जनासी राखों जाणे । सज्जनासी निवऊं जाणे ।
सकळांचे मनीचें जाणे । ज्याचें त्यापरीं ॥ १९ ॥
१९) दुर्जनाला कसें सांभाळावें हें तो जाणतो. तसेच सज्जनाच्या मनाला शांति कशी द्यावी हें त्याला माहित असते. ज्याच्या त्याच्यापरीनें प्रत्येक माणसाच्या अंतरांत काय आहे हें तो जाणतो.
संगतीचें मनुष्य पालटे । उत्तम गुण तत्काळ उठे ।
अखंड अभ्यासीं लगटे । समुदाव ॥ २० ॥   
२०) त्याच्या संगतींत राहिलेला माणूस आंतून बदलतो. त्या माणसाच्या ठिकाणीं उत्तम गुण प्रगट होतात. त्या महंताच्याजवळ असलेला शिष्य परिवार मनापासून परमार्थाच्या अभ्यासाला लागतो.     
जेथें तेथें नित्य नवा । जनासी वाटे हा असावा ।
परंतु लालचीचा गोवा । पडोंचि नेदी ॥ २१ ॥
२१) तो जेथे जातो तेथें नवाच वाटतो. तो असावा असे लोकांना वाटते. पण कोणाकडून कांहीं मिळावे अशा लोभाच्या जाळ्यांत तो चुकून सुद्धां अडकत नाहीं. 
उत्कट भक्ति उत्कट ज्ञान । उत्कट च्यातुर्य उत्कट भजन ।
उत्कट योग अनुष्ठान । ठाईं ठाईं ॥ २२ ॥
२२) त्याची भक्ति, ज्ञान, चातुर्य, भजन आणि योग हे सर्व उत्कट असतात. ठिकठिकाणचे त्याचे अनुष्ठानही उत्कट असतें. 
उत्कट निस्पृहता धरिली । त्याची कीर्ति दिगांतीं फांकली ।
उत्कट भक्तीनें निवाली । जनमंडळी ॥ २३ ॥
२३) त्याच्या अंगी उत्कट निस्पृहता असते. त्यामुळें त्याची कीर्ति दिगंत पसरते. त्याच्या उत्कट भक्तीनें लोकांच्या मनाला शांति मिळते. 
कांही येक उत्कटेविण । कीर्ति कदापि नव्हे जाण ।
उगेंच वणवण हिंडोन । काये होतें ॥ २४ ॥
२४) आपल्या जीवनांत कशामध्यें तरी उत्कटता असल्याखेरीज कीर्ति मिळणार नाहीं. उगाच वणवण हिंडून कांहीं साधणार नाहीं.  
नाहीं देह्याचा भरंवसा । केव्हां सरेल वयसा ।
प्रसंग पडेल कैसा । कोण जाणे ॥ २५ ॥
२५) देहाचा भरंवसा नसतो. आयुष्य केव्हां संपेल हें कांहीं सांगता येत नाहीं. पुढें कोणता प्रसंग येईल हें कोणी सांगू शकत नाहीं.  
याकारणें सावधान असावें । जितुकें होईल तितुकें करावें ।
भगवत्कीर्तिनें भरावें । भूमंडळ ॥ २६ ॥
२६) म्हणून मोठे सावधपणानें असावें. आज जेवढें लोकांसाठीं करतां येईल तेवढें करावें. भगवंताच्या कीर्तिनें सारे जग भरुन टाकावें.
आपणास जें जें अनकूळ । तें तें करावें तात्काळ ।
होईना त्यास निवळ । विवेक उमजावा ॥ २७ ॥
२७) आज आपल्याला जें जें करणें अनुकुल असेल तें तें तत्काळ करुन टाकावें. जें आपल्याकडून होण्यासारखें नाहीं त्यावर नीट विवेक करावा.
विवेकामधें सांपडेना । ऐसें तो कांहींच असेना ।
येकांतीं विवेक अनुमाना । आणून सोडी ॥ २८ ॥
२८) विेवेकाच्या मर्यादेंत येत नाहीं अशी गोष्टच जगांत नाहीं. म्हणून एकांतांत विवेक करावा. म्हणजें आपल्या हातून जें होत नाहीं, तें अनुमानाच्या दृष्टीनें येते व समजते. 
अखंड तजवीजा चाळणा जेथें । पाहातां काय उणें तेथें ।
येकांतेंविण प्राणीयांतें । बुद्धि कैसी ॥ २९ ॥   
२९) जो माणुस सतत विचार करुन उपाययोजना करतो त्याच्यापाशीं कांहीहि उणे पडत नाहीं. एकांत सेवन केल्याखेरीज माणसाला खोल बुद्धि प्राप्त होत नाहीं.   
येकांतीं विवेक करावा । आत्माराम वोळखावा ।
येथून तेथवरी गोवा । कांहींच नाहीं ॥ ३० ॥
३०) म्हणून महंतानें एकांतांत जाऊन विवेक करावा. आत्मारामाचा साक्षात्कार करुन घ्यावा. म्हणजे मग कोणत्याहि गोष्टींत कांहींच घोटाळा उरत नाहीं. 
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे बुद्धिवादनिरुपणनाम समास सहावा ॥
Samas Sahava BhddhiVad Nirupan 
समास सहावा बुद्धिवाद निरुपण 


Custom Search

Monday, June 18, 2018

Samas Panchava DeheManya Nirupan समास पांचवा देहमान्य निरुपण


Dashak Aekonvisava Samas Panchava DeheManya Nirupan 
Samas Panchava DeheManya Nirupan, It is in Marathi. Swami Samarth Ramdas is telling us about Body. Why Body is required for spiritual progress. Name of this Samas is Dehe Manya Nirupan.
समास पांचवा देहमान्य निरुपण
श्रीराम ॥
मातीचे देव धोंड्याचे देव । सोन्याचे देव रुप्याचे देव ।
काशाचे देव पितळेचे देव । तांब्याचे देव चित्रलेपे ॥ १ ॥ 
१) देव कसलेले बनवतात? माती, दगड, सोनें, चांदी, कासें, पितळ च तांबें यांपासून देव बनवतात. कांहीं देव रंगाच्या लेपानें केलेले असतात.  
रुविच्या लांकडाचे देव पोंवळ्यांचे देव । बाण तांदळे नर्मदे देव ।
शालिग्रा, काश्मिरी देव । सूर्यकांत सोमकांत ॥ २ ॥
२) कांहीं देव रुईच्या लाकडाचे तर कांहीं देव पोवळ्याचे असतात. शिवाय तांदळे, नर्मदे,शाळीग्राम, स्फटिकाचे देव, सूर्यकांत, व सोमकांत हे देव आहेतच.  
तांब्रनाणीं हेमनाणीं । कोणी पूजिती देवार्चनीं ।
चक्रांगीत चक्रतीर्थाहुनी । घेऊन येती ॥ ३ ॥
३) कांहीं जण तांब्याच्या व सोन्याच्या नाण्यांची पूजा करतात. कांहीं लोक चक्रतीर्थाहून चक्रांकित दगड आणतात व देव म्हणून त्यांची पूजा करतात.
उदंड उपासनेचे भेद । किती करावे विशद ।
आपलाले आवडीचा वेध । लागला जनीं ॥ ४ ॥
४) देवांच्याप्रमाणें उपासनेचे देखील पुष्कळ प्रकार आहेत. ते सगळे कसें सांगणार? लोकांना आपापल्या आवडीच्या देवाचे आकर्षण असते.   
परी त्या सकळांचें हि कारण । मुळीं पाहावें स्मरण ।
तया स्मरणाचे अंश जाण । नाना देवतें ॥ ५ ॥
५) पण या सगळ्या देवांचे कारण एकच आहे. तें म्हणजे अगदी मुळामधें झालेला स्मरणरुप संकल्प होय. निरनिराळे देव या स्मरणाचे लहानमोठे अंश आहेत.  
मुळीं द्रष्टा देव तो येक । त्याचे जाहाले अनेक ।
समजोन पाहातां विवेक । उमजों लागे ॥ ६ ॥
६) अगदी मूळचा द्रष्टा देव एकच आहे. यापासून हे अनेक देव झाले. विवेकानें शोधून पाहिलें तर हें समजेल. 
देह्यावेगळी भक्ति फावेना । देह्यावेगळा देव पावेना ।
याकारणें मूळ भजना । देहेचि आहे ॥ ७ ॥
७) देहाच्या साधनाखेरीज भक्ति करतां येत नाहीं. देहाच्या साधनाखेरीज देव पावत नाहीं. यावरुन असें स्पष्ट दिसतें कीं, देह हाच देवाच्या भजनाचें मूळ आहे. देवाची भक्ति असो वा दर्शन असो ते घडण्यास देह हें एकच साधन आहे.
देहे मुळींच केला वाव । तरी भजनासी कैंचा ठाव ।
म्हणोनी भजनाचा उपाव । देह्यात्मयोगें ॥ ८ ॥
८) देहाला संपूर्ण मिथ्या मानलें तर मग भजनाला जागाच उरत नाहीं. अंतरात्म्याचा देहाशी संयोग घडतोम्हणून माणूस भजन करुं लागतो.
देहेंविण देव कैसा भजावा । देहेंविण देव कैसा पुजावा ।     
देह्याविण मोहछाव कैसा करावा । कोण्या प्रकारें ॥ ९ ॥
९) देह नसेल तर देवाला भजता येणार नाहीं. देह नसेल तर देवाची पूजा करतां येणार नाहीं. देह नसेल तर देवाचा महोत्सव करतां येणार नाहीं.
अत्र गंध पत्र पुष्प । फल तांबोल धूप दीप ।
नाना भजनाचा साक्षेप । कोठें करावा ॥ १० ॥त्र, पुष्प, फल, तांबूल, 
१०) अत्तर, गंध, पत्र, पुष्प, फल, तांबोोल, धूप, दीप वगैरे अनेक भजनाचे, पूजनाचे विधी देहाच्या अभावी करतां येणार नाहींत. 
देवाचें तीर्थ कैसें घ्यावें । देवासी गंध कोठें लावावें ।
मंत्रपुष्प तरी वावें । कोणें ठाईं  ॥ ११ ॥
११) देह नसेल तर देवाचे तीर्थ घेता येणार नाहीं. देवाला गंध लावता येणार नाहीं. देवाला मंत्रपुष्प वाहता येणार नाहीं.
म्हणोनी देह्याविन आडतें । अवघें सांकडेचि पडतें ।
देह्याकरितां घडतें । भजन कांहीं ॥ १२ ॥
१२) अशा रीतीनें सगळीकडे देहावांचून अदतें. देह नसेल तर मोठी अडचण पडतें. देहाच्या सहाय्यानेंच भगवंताचें भजन घडूं शकतें.  
देव देवता भूतें देवतें । मुळींचें सामर्थ्ये आहे तेथें । 
अधिकारें नाना देवतें । भजत जावीं ॥ १३ ॥
१३) देव, देवता, भुतें आणि दैवतें यांच्या ठिकाणीं मुळांतील सामर्थ्य असतें. ज्याच्यात्याच्या अधिकाराप्रमाणें अनेक प्रकारची दैवतें पूजावी. सर्व देवांचा व दैवतांचा अधिकार सारखा नसतो. हेम ध्यानांत ठेवून त्यांना मानावें.   
नाना देवीं भजन केलें । तें मूळ पुरुषासी पावलें ।
याकारणें सन्मानिलें । पाहिजे सकळ कांहीं ॥ १४ ॥
१४) अनेक प्रकारच्या देवांचे जरी भजन केलें तरी तें अखेर मूळ पुरुषास जाऊन पोचतें. या कारणानें सर्व प्रकारच्या देवांना त्यांच्या त्यांच्यापरी मान द्यावा.  
मायावल्ली फांपावली । नाना देहेफळीं लगडली ।
मुळींची जाणीव कळों आली । फळामधें ॥ १५ ॥
१५) मायारुपी वेल भरमसाट वाढली. तिला अनेक प्रकारची देहरुपी फळें आली. त्या फळांनी ती अगदी भरुन गेली. मूळ पुरुषाच्या ठिकाणीं जी जाणीव आहे, तीच अखेर देहरुपी फळामधें प्रगट झाली.
म्हणोनी येळील न करावें । पाहाणें तें येथेंचि पाहावें ।
ताळा पडतां राहावें । समाधानें ॥ १६ ॥
१६) म्हणून कंटाळा करुं नये. टाळाटाळ करुं नये. अंतरात्म्याबद्दल जें कांहीं पहायचे असेल तें येथेंच या देहांतच पहावें. आणि विवेकानें तत्वांचा मेळ बसला कीं समाधान पावून मग स्वस्थ राहावें. 
प्राणी संसार टाकिती । देवास धुंडीत फिरती ।
नाना अनुमानीं पडती । जेथ तेथें ॥ १७ ॥
१७) माणसें संसार सोडतात व देवाला धुंडीत फिरतात. आणि जेथें तेथें विनाकारण कल्पनेच्या गुंत्यांत अडकतात.  
लोकांची पाहातां रीती । लोक देवार्चनें करिती ।
अथवा क्षत्रदेव पाहाती । ठाईं ठाईं ॥ १८ ॥
१८) लोकांची तर्‍हा अशी आहे कीं, देवाची पूजाअर्चा करावी किंवा अनेक ठिकाणच्या क्षेत्रांमधील देव बघावे, याचा त्यांना हव्यास असतो.  
अथवा नाना अवतार । ऐकोनी धरिती निर्धार ।
परी तें अवघें सविस्त‍हार । होऊन गेलें ॥ १९ ॥
१९) कांहीं लोक अनेक अवतारांच्या कथा ऐकतात. आणि त्यापैकी एका अवतारावर निष्ठा ठेवतात. पण सगळे अवतार आपआपले कार्य संपवून मूळपुरुषाशी गेलेले असतात. 
येक ब्रह्माविष्णुमहेश । ऐकोन म्हणतीं हे विशेष ।
गुणातीत जो जगदीश । तो पाहिला पाहिजे ॥ २० ॥
२०) कांहीं लोकांना ब्रह्मा, विष्णु, महेश यांच्याविषयीम श्रवण करुन आकर्षण उत्पन्न होते. पण क्षेत्रांतील देव काय, किंवा अवतार काय किंवा त्रिमूर्ति काय हे सारे देव त्रिगुणाच्या राज्यांत वावरतात. म्हणून त्रिगुणांच्या पलीकडे असणारा जगदीश्र्वर अथवा परमात्मा पाहणें खरें आवश्यक आहे.
देवासी नाहीं थानमान । कोठें करावें भजन ।
हा विचार पाहातां अनुमान । होत जातो ॥ २१ ॥
२१) देव सर्व ठिकाणीं असल्यानें त्याचे राहण्याचे एकअसें ठिकाण नाहीं. अशा देवाचें भजन कोठें करावें, असा विचार जर आपण करीत बसलो तर आपण कल्पनांच्या घोटाळ्यांत अडकून बसूं. 
नसतां देवाचें दर्शन । कैसेन होईजे पावन ।
धन्य धन्य ते साधुजन । सकळ जाणती ॥ २२ ॥   
२२) प्रत्यक्ष सगुण व साकार मूर्तीचे दर्शन होणें म्हणजें देवाचे दर्शन होय. अशी आपली भ्रामक समजूत असते. म्हणून आपल्या मनांत येते कीं, देवाचे दर्शन झाले नाहीं तर आपण पावन होणार नाहीं. यासाठी देव व देव दर्शन यांचे रहस्य संपूर्णपणें ज्यांना माहित असते असे साधुपुरुष धन्य असतात.  
भूमंडळीं देव नाना । त्यांची भीड उलंघेना ।
मुख्य देव तो कळेना । कांहीं केल्यां ॥ २३ ॥
२३) जगांत पुष्कळ देव आढळतात. त्यांची भीड उल्लंघन करुन पलीकडे जाववत नाहीं. म्हणून खरा व मुख्य देव कांहीं केल्या कळत नाहीं. मानवसमाजांत आढळणारे नाना देव अखेर सारे मानवनिर्मित आहेत आणि त्या सर्वांना निर्भयपणें बाजूस सारुन जो देवाचा शोध करतो, त्यासच खरा गुणातीत देव सांपडतो. 
कर्तुत्व वेगळें करावें । मग त्या देवासी पाहावें ।
तरीच कांहींयेक पडे ठावें । गौप्यगुह्य ॥ २४ ॥
२४) माणूस कर्तेपणाच्या भ्रमांत वावरत असतो. त्यामुळें देवाचे कर्तृत्व आकलन करण्यास लागणारी सूक्ष्म ज्ञानदृष्टी त्याच्या ठिकाणीं नसतें. म्हणून आपण कर्तेपणाहून बाजूस सरावें, म्हणजे मग खर्‍या देवाला पहाता येते. आपण कर्तेपण सोडून पाहूं लागल्यावर देवाचें गुप्त रहस्य थोडेंसे आकलन होऊं लागतें.    
तें दिसेना ना भासेना । कल्पांतीं हि नासेना ।
सुकृतावेगळें विश्र्वासेनाा । तेथें मन ॥ २५ ॥ 
२५) खरा देव किंवा शाश्वत परमात्मस्वरुप इंद्रियांना दिसत नाहीं. व मनाला भासत नाहीं. कल्पान्ताच्या वेळीं देखील त्यास नाश नाहीं. चांगलें पुण्यबल नसेल तर त्याच्यावर मनाचा विश्र्वास बसत नाहीं.  
उदंड कल्पिते कल्पना । उदंड इच्छिते वासना ।
अभ्यांतरीं तरंग नाना । उदयातें पावती ॥ २६ ॥
२६) माणसाच्या मनांत उदंड कल्पना येत राहतात. त्याचप्रमाणें त्याची वासना नाना प्रकारच्या खूप इच्छा करीत राहते. त्याच्या अंतरंगांत अनेक वृत्ति उदय पावतात. मनाची अशी स्थिति जोपर्यंत आहे, तोपर्यंत खर्‍या देवाचे दर्शन होणें शक्य नाहीं. 
म्हणोनी कल्पनारहित । तेचि वस्तु शाश्र्वत । 
अंत नाहीं म्हणोनी अनंत । बोलिजे तया ॥ २७ ॥
२७) म्हणून जें कल्पनारहित तत्व आहे तीच शाश्वत वस्तु होय. त्या वस्तुला अंत नाहीं म्हणून तिला अनंत असें म्हणतात. 
हें ज्ञानदृष्टीनें पाहावें । पाहोनी तेथेंचि राहावें ।
निजध्यासें तद्रूप व्हावें । संगत्यागें ॥ २८ ॥
२८) ज्ञानदृष्टीनें ती वस्तु पहावी. आणि पाहून तिच्यापाशी राहावें. आपण आधी निःसंग बनावें आणि नंतर निदिध्यासनानें त्या वस्तुशी तद्रुप होऊन जावें.  
नाना लीळा नाना लाघवें । तें काये जाणिजे बापुड्या जीवें ।
संतसंगें स्वानुभवें । स्थिति बाणे ॥ २९ ॥
२९) तसे तद्रुप झाल्यावर माणसाच्या हातून ज्या अनेक लीला व विस्मयकारक गोष्टी घडतात, त्याची कल्पना बिचार्‍या सामान्य जीवाला येऊं शकत नाहीं. संतांची संगत व स्वतःचा अनुभव या दोन्ही साधनांनी ही स्थिति अंगी बाणतें.  
ऐसी सूक्ष्म स्थिति गती । कळतां चुके अधोगती ।
सद्गुरुचेनि सद्गती । तत्काळ होते ॥ ३० ॥
३०) खर्‍या देवाच्या दर्शनाची स्थिति व परिणामीं अवस्था अशीं सूक्ष्म आहे. ती कळली तर अधोगती चुकते. सद्गुरुचा लाभ झाला तर त्याच्या कृपेनें उत्तम अवस्था फार लवकर लाभते.  
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे देहेमान्यनिरुपणनाम समास पांचवा ॥  
   Samas Panchava DeheManya Nirupan
समास पांचवा देहमान्य निरुपण


Custom Search

Sunday, June 17, 2018

Samas Choutha Sadev Lakshan Nirupan समास चौथा सदेवलक्षण निरुपण


Dashak Aekonvisava Samas Choutha Sadev Lakshan Nirupan 
Samas Choutha Sadev Lakshan Nirupan, It is in Marathi. Swami Samarth Ramdas is telling us about bad qualities of the Good Sadhak are described here in this Samas. Name of this Samas is Sadev Lakshan.
समास चौथा सदेवलक्षण निरुपण
श्रीराम ॥
मागां बोलिलें करंटलक्षण । तें विवेकें सांडावें संपूर्ण ।
आतां ऐका सदेवलक्षण। परम सौख्यदायेक ॥ १ ॥
१) मागील समासांत करंट्याची लक्षणें सांगितलीं. विवेकानें ती संपूर्ण सोडावी. आतां अतिशय सुख देणारी सदेव लक्षणें सांगतों तीं ऐका.
उपजतगुण शरीरीं । परोपकारी नानापरी ।
आवडे सर्वांचे अंतरीं । सर्वकाळ ॥ २ ॥
२) ज्याच्या अंगीं कांहीं गुण उपजत असतात, तो अनेक मार्गांनी परोपकार करतो. आणि जो सर्वकाळ सर्वांना आवडतो तो सदेव होय.   
सुंदर अक्षर लेहों जाणे । चपळ शुद्ध वाचूं जाणे ।
अर्थांतर सांगो जाणे । सकळ कांहीं ॥ ३ ॥
३) तो सुंदर अक्षर लिहीतो. भरभर पण शुद्ध वाचतो. आणि तो जें वाचतो त्याचा सगळा व सखोल अर्थ सांगू शकतो. 
कोणाचे मनोगत तोडीना । भल्यांची संगती सोडीना ।
सदेवलक्षण अनुमाना । आणून ठेवी ॥ ४ ॥
४) तो कोणाचे मन मोडित नाहीं. चांगल्यांची संगत सोडित नाहीं. भग्यवंताच्या लक्षणांची त्याला बरोबर कल्पना असते.  
तो सकळ जनासी व्हावा । जेथें तेथें नित्य नवा ।
मूर्खपणें अनुमानगोवा । कांहींच नाहीं. ॥ ५ ॥ 
५) सर्वांना तो हवाहवासा वाटतो. जेथें जेथें तो जातो तेथें तेथें तो नवीनपणानें लोकांना आवडतो. म्हणजे त्याची लोकप्रियता वाढतच जाते. मूर्खपणामुळें उत्पन्न होणारा कल्पनेचा घोटाळा त्याच्याजवळ नसतो.
नाना उत्तम गुण सत्पात्र  । तेचि मनुष्य जगमित्र ।
प्रगट कीर्ति स्वतंत्र । पराधेन नाहीं ॥ ६ ॥
६) अनेक उत्तम गुणांचें स्थान असणारा म्हणून तो सत्पात्र असतो. असा मनुष्य खरा जगमित्र असतो. त्याची कीर्ति त्याच्या गुणांच्या योगानें स्वतंत्ररित्या जगांत पसरते. त्याच्या कीर्तिला कोणाचा आधार लागत नाहीं.    
राखे सकळांचे अंतर । उदंड करी पाठांतर । 
नेमस्तपणाचा विसर । पडणार नाहीं ॥ ७ ॥
७)  तो सर्वांचें अंतःकरण सांभालतो. त्याचें पाठांतर खूप असते. नियमितआचरणाचा त्याला कधीच विसर पडत नाहीं. 
नम्रपणें पुसों जाणे । नेमस्त अर्थ सांगो जाणे ।
बोलाऐसें वर्तो जाणे । उत्तम क्रिया ॥ ८ ॥
८) त्याचें कोणास कांहीं विचारणें नम्रपणाचे असते. ग्रंथाचा बरोबर नेमका अर्थ कसा सांगावा हे तो जाणतो.जसें तो बोलतों तसें तो चालतो. आणि त्याच्या हातून नेहमी उत्तम क्रियाच घडतात.
जो मानला बहुतांसी । कोणी बोलों न शके त्यासी ।
धगधगीत पुण्यरासी । माहांपुरुष ॥ ९ ॥
९) त्याला पुष्कळ लोक मानतात. म्हणून त्याला कोणी उगीच कांहीहि बोलूं शकत नाहीं. तो मोठा तेजस्वी व पुण्यवान महापुरुष असतो. 
तो परोपकार करितांचि गेला । पाहिजे तो ज्याला त्याला ।
मग काये उणें तयाला। भूमंडळीं ॥ १० ॥
१०) तो अविरत परोपकार करीत जातो. या कारणानें ज्याला त्याला तो हवासा वाटतो.अशा परोपकारी पुरुषाला या जगांत कांहींच कमी पडत नाहीं.  
बहुत जन वाट पाहे । वेळेसी तत्काळ उभा राहे ।
उणें कोणाचें न साहे । तया पुरुषासी ॥ ११ ॥
११) पुष्कळ लोक त्याची वाट पाहातात. आणि तो देखिल प्रत्येकाच्या अडचणीच्या वेळीं मदत करण्यासाठीं उभा राहतो. त्या महापुरुषाला कोणाचेहि उणे पडलेले सहन होत नाहीं. 
चौदा विद्या चौसष्टी कला । जाणे संगीत गायेनकळा ।
आत्मविद्येचा जिव्हाळा । उदंड तेथें ॥ १२ ॥
१२) त्याच्यापाशी चौदा विद्या व चौसष्ट कला असतात. तो संगीत जाणतो. स्वतः गाऊं शकतो. त्याच्या अंतर्यामीं आत्मविद्येविषयीं अतिशय जिव्हाळा असतो. 
सकळांसी नम्र बोलणें । मनोगत राखोन चालणें ।
अखंड कोणीयेकाचें उणें । पडोंचि नेदी ॥ १३ ॥
१३) सर्वांशीं तो नम्रपणें बोलतो. दुसर्‍याच्या मनांतलें ओळखून वागतो. केव्हांहि तो कोणाचे उणे पडूं देत नाहीं. 
न्याय नीति भजन मर्यादा । काळ सार्थक करी सदा ।
दरिद्रपणाची आपदा । तेथें कैची ॥ १४ ॥
१४) न्याय, नीति, भजन, मर्यादा सांभाळून तो आपला काळ सार्थकीं लावतो. अशा माणसाच्या जीवनांत दारिद्र्याचे संकट येणें अशक्य असतें. 
उत्तमगुणें श्रृंघारला । तो बहुतामधें शोभला ।
प्रगट प्रतापें उगवला । मार्तंड जैसा ॥ १५ ॥
१५) अशा प्रकारच्या उत्तम गुणांनी शृमगारलेला तो पुरुष पुष्कळांच्यामध्यें शोभून दिसतो. सूर्य जसा उगवला कीं, त्याचा प्रखर प्रकाश पडतो, त्याचप्रमाणें अशा पुरुषाचे तेज पडते.   
जाणता पुरुष असेल जेथें । कळ्हो कैचा उठेल तेथें ।
उत्तम गुणाविषीं रितें । तें प्राणी करंटे ॥ १६ ॥
१६) ज्या ठिकाणीं शहाणा पुरुष असतो त्या ठिकाणी भांडणतंटा होत नाहीं.ज्यांच्यापाशीं उत्तम गुण नसतात तें लोक करंटे असतात. त्यांच्यापाशीं भांडणतंटे होतात.  
प्रपंची जाणे राजकारण । परमार्थी साकल्य विवरण ।
सर्वांमधें उत्तम गुण । त्याचा भोक्ता ॥ १७ ॥
१७) उत्तम पुरुष प्रपंचांत व्यवहारचातुर्य जाणतो. आणि परमार्थांत आत्मानात्मविवेक आणि सारासार विचार जाणतो. सगळ्यांत जो उत्तम आढळेल त्याचा तो रसिक असतो. 
मागें येक पुढें येक । ऐसा कदापी नाहीम दंडक ।
सर्वत्रांसीं अलोलिक । तया पुरुषाची ॥ १८ ॥   
१८) मागें एक व पुढें एक असा दुटप्पी वर्तनाचा प्रघात त्याच्यापाशीं नसतो. म्हणून सगळ्यांना त्या पुरुषाचे मोठे कौतुक वाटते.      
अंतरासी लागेल ढका । ऐसी वर्तणूक करुं नका ।
जेथें तेथें विवेका । प्रगट करी ॥ १९ ॥
१९) कोणाचेहि अंतकरण दुखावेल असें तो कधीहि वागत नाहीं. प्रत्येक प्रसंगी वागण्यांत तो विवेक प्रगट करतो.  
कर्मविधी उपासनाविधी । ज्ञानविधी वैराग्याविधी ।
विशाळ ज्ञात्रुत्वाची बुद्धी । चळेल कैसी ॥ २० ॥
२०) कर्म, उपासना, ज्ञान आणि वैराग्य हीं चारहि त्याच्या ठिकाणीं अगदी योग्य पद्धतीनें आढलतात. जाणतेपणाची त्याची बुद्धि मोठी विशाल असते. ती कधीं चुकत नाहीं, चळत नाहीं. 
पाहातां अवघे उत्तम गुण । तयास वाईट म्हणेल कोण ।
जैसा आत्मा संपूर्ण । सर्वां घटीं ॥ २१ ॥  
२१) माणसाच्याअंगीं असे उत्तम गुण दृष्टीस पडल्यावर मग त्याला कोणी वाईट म्हणत नाहीं. ज्याप्रमाणें सर्व देहांमध्यें आत्मा भरलेला आहे, त्याचप्रमाणें असा उत्तम पुरुष सर्वांच्या अंतःकरणांत प्रेमरुपानें आपलेपणानें भरुन राहतो.
आपल्या कार्यास तत्पर । लोक असती लाहानथोर ।
तैसाचि करी परोपकार । मनापासुनी ॥ २२ ॥
२२) ज्याप्रमाणें लहान मोठी माणसें आपापल्या कार्याला तत्पर असतात, त्याचप्रमाणें हा उत्तम पुरुष परोपकार करण्यास मनापासून तत्पर असतो. 
दुसर्‍याच्या दुःखें दुखते । दुसर्‍याच्या सुखें सुखावे ।
आवघेचि सुखी असावे । ऐसी वासना ॥ २३ ॥
२३) दुसर्‍याच्या दुःखानें तो दुःखी होतो तसाच दुसर्‍याच्या सुखानें तो सुखी होतो. जगांत सारे सुखी असावेत अशी त्याची मनापासून इच्छा असते.  
उदंड मुलें नानापरी । वडिलांचें मन अवघ्यांवरी ।
तैसी अवघ्यांची चिंता करी । माहांपुरुष ॥ २४ ॥
२४) समजा एखाद्याला बरीच मुलें आहेत. त्याचे लक्ष सगळ्या मुलांवर सारखेंच असते. त्याचप्रमाणें या महापुरुषाला सगळ्यांची काळजी असते.
जयास कोणाचें सोसेना । तयाची निःकांचन वासना ।
धीकारिल्या धीकारेना । तोचि महापुरुष ॥ २५ ॥
२५) त्याला कोणाचे उणे सहन होत नाहीं. त्याला चूकुन कधी पैशाची वासना होत नाही. कोणी त्याचा धिक्कार केला तरी तो मनांत चळत नाहीं. 
मिथ्या शरीर निंद लें । तरी याचें काये गेलें ।
ज्ञात्यासी आणि जिंतिलें । देहबुद्धीनें ॥ २६ ॥ 
२६) आपल्या शरीराला तो मिथ्या समजतो. म्हणून कोणी त्याची निंदा केली तरी तो ती देहापुरती आहे या खात्रीनें स्वस्थ राहतो. जो खरा ज्ञाता आहे त्याला देहबुद्धि जिंकु शकत नाहीं. मी आत्माच आहे हें खरें ज्ञातेपणाचे लक्षण आहे. मी देहच आहे हें देहबुद्धिचें लक्षण आहे. दोन्ही एकमेकांच्या विरुद्ध असल्यानें एक असेल तेथें दुसरें असूं शकत नाहीं. म्हणून ज्ञात्याला देहाची निंदा स्पर्श करुं शकत नाहीं. 
हें अवघें अवलक्षण । ज्ञाता देहीं विलक्षण ।
कांहीं तर्‍ही उत्तम गुण । जनीं दाखवावे ॥ २७ ॥
२७) देहबुद्धि हे सगळें अवलक्षण समजावें. ज्ञाता पुरुष देहामध्यें असला तरी तो देहापासून अलिप्त असतो. विलक्षणपणें देहांत राहतो. देहांत विदेहीपणें राहतो. सारांश माणसानें लोकांमधें कांहीं तरी उत्तम गुण प्रगट करावे. 
उत्तम गुणास मनुष्य वेधे । वाईट गुणासी प्राणी खेदे ।
तीक्ष्ण बुद्धि लोक साधे । काये जाणती ॥ २८ ॥
२८) उत्तम गुण पाहून माणसें आकर्षिली जातात. वाईट गुणाची माणसें लोकांना दुःख देतात. जाणत्या माणसाच्या अंगीं असलेल्या तीक्ष्ण बुद्धिची कल्पना सामान्य लोकांना येत नाहीं. देहबुद्धि नाहींशी करुन उत्तम गुणांची जोपासना करण्यासाठीं ज्ञानी पुरुषास तीक्ष्ण व सूक्ष्म बुद्धि लागते. 
लोकीं अत्यंत क्षमा करिती । आलियां लोकांचे प्रचिती ।
मग ते लोक पाठी राखती । नाना प्रकारीं ॥ २९ ॥
२९) थोर पुरुष लोकांचे अन्याय व अपराध यांना क्षमा करतो. जो पुरुष असा अत्यंत क्षमाशील असतो, त्याच्या क्षमेचा प्रत्यक्ष अनुभव आला म्हणजे मग लोक अनेक प्रकारें त्याच्या पाठीशी उभे राहतात. 
बहुतांस वाटे मी थोर । सर्वमान्य पाहिजे विचार । 
धीर उदार गंभीर । माहांपुरुष ॥ ३० ॥
३०) आपण थोर आहोत असें पुष्कळांना वाटते. पण सर्व लोक ज्याला थोर म्हणतात तोच खरा थोर असतो. महापुरुष सदैव धीर, उदार व गंभीर असतो. 
जितुके कांहीं उत्तम गुण । तें समर्थाचें लक्षण ।
अवगुण तें करंटलक्षण । सहजचि जालें ॥ ३१ ॥ 
३१) जेवढें उत्तम गुण आहेत ते समर्थ पुरुषाचे लक्षण समजावें. मग अवगुण हें करंट्याचे लक्षण हें सहजच ठरते.  
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे सदेवलक्षणनिरुपणनाम समास चौथा ॥
Samas Choutha Sadev Lakshan Nirupan
समास चौथा सदेवलक्षण निरुपण


Custom Search