Wednesday, December 13, 2017

Adhyay Tisara Vidnyana Pratipadan Yoga अध्याय तिसरा विज्ञानप्रतिपादन



Adhyay Tisara Vidnyana Pratipadan Yoga 
Ganesh Geeta Adhyay Tisara Vidnyana Pratipadan Yoga is in Sanskrit. It is told by God Gajanan to King Varenya.
अध्याय तिसरा विज्ञानप्रतिपादन
श्रीगजानन उवाच 
पुरा सर्गादिसमये त्रैगुण्यं त्रितनूरुहम् ।
निर्माय चैनमवदं विष्णवे योगमुत्तमम् ॥ १ ॥
१) श्री गजानन म्हणाले, सृष्टीच्या पूर्वीं प्रकाश, प्रवृत्त व नियम अशी तीन कार्यें व सत्त्व, रज व तम असे तीन गुण जिच्यांत आहेत अशा मायेला  ( त्रिगुणात्मक माया ) व ब्रह्मदेवदि तीन देह निर्मण करुन त्यांतील विष्णूला हा योग मी सांगितला.
अर्यम्णे सोऽब्रवीत्सोऽपि मनवे निजसूनवे ।
ततः परंपरायातं विदुरेनं महर्षयः ॥ २ ॥
२) हा योग नंतर विष्णुने रवीला सांगितला. रवीनें आपल्या मनु नावाच्या मुलाला सांगितला नंतर परंपरेने हा योग महर्षींनी जाणला.
कालेन बहुना चाऽयं नष्टः स्याच्चरमे युगे ।
अश्रद्धेयो ह्यविश्र्वास्यो विगीतव्यश्र्च भूमिप ॥ ३ ॥
३) पुष्कळ काल मध्ये गेल्यावर कलियुगांत हा नष्ट होईल.कारण यावर कुणाची श्रद्धा राहणार नाही.कोणी विश्र्वास ठेवणार नाही. उलट याची निंदा मात्र करतील.  
एवं पुराभवं योगं श्रुतवानसि मन्मुखात् ।
गुह्याद्गुह्यतमं वेदरहस्यं परमं शुभम् ॥ ४ ॥
४) तूं जो माझ्या मुखांतून हा योग ऐकला आहेस तो फार पुरातन आहे व अतिशय गुह्य, परमशुभ असे वेदांतील रहस्य आहे.   
वरेण्य उवाच 
सांप्रतं चावतीर्णोऽसि गर्भतस्त्वं गजानन ।
प्रोक्रवान्कथमेतं त्वं विष्णवे योगमुत्तमम् ॥ ५ ॥  
५) राजा वरेण्य म्हणाला, हे गजानना, सांप्रत काळीं तूं गर्भापासून अवतीर्ण झाला आहेस असे असतांना त्या पुराणकालींच्या विष्णुला हा योग तूं कसा सांगितलास ?
श्रीगजानन उवाच 
अनेकानि च ते जन्मान्यतीतानि ममापि च ।
संस्मरे तानि सर्वाणि न स्मृतिस्तव वर्तते ॥ ६ ॥
६) श्रीगजानन म्हणाले, यापूर्वी तुझें अनेक जन्म होऊन गेले आहेत. तसेंच माझेही पण होऊन गेलें आहेत. त्या सर्वांचे मलास्मरण आहे; परंतु तुला ते स्मरण नाही. 
मत्त एव महाबाहो जाता विष्ण्वादयः सुराः ।
मय्येव च लयं यान्ति प्रलयेषु युगे युगे ॥ ७ ॥
७) हे महाबाहो वरेण्या, विष्णु इत्यादिक सर्व देव माझ्यापासूनच उत्पन्न झाले असून युगायुगी होणार्‍या प्रलयांत ते माझ्यांतच लीन होतात.  
अहमेवाऽपरो ब्रह्मा महारुद्रोऽहमेव च ।
अहमेव जगत्सर्वं स्थावरं जङ्गमं  च यत् ॥ ८ ॥
८) सृष्टीकर्ता श्रेष्ठ ब्रह्मदेव व प्रळय करणारा महारुद्र मीच आहे. तसेंच स्थावर जंगम सर्व विश्र्वही मीच आहे. 
अजोऽव्ययोऽहं भूतात्माऽनादिरीश्र्वर एव च ।
आस्थाय त्रिगुणां मायां भवामि बहुयोनिषु ॥ ९ ॥
९) अज, अव्यय, सर्व भूतांचा आत्मा व अनादि ईश्र्वर मीच आहे. त्रिगुणात्मक मायेच्या आश्रयाने मी अनेक योनींत जन्म घेतो. 
अधर्मोपचयो धर्मापचयो हि यदा भवेत् ।
साधून्संरक्षितुं दुष्टांस्तानत्तुं संभवाम्यहम् ॥ १० ॥
१०) जेव्हां अधर्म वाढतो व धर्माचा र्‍हास होतो तेव्हां मी साधूंचे रक्षण व दुष्टांचा नाश करण्याकरितां जन्म घेतो. 
उच्छिद्याऽधर्मनिचयं धर्मं संस्थापयाम्यहम् ।
हन्मि दुष्टांश्र्च दैत्यांश्र्च नानालीलाकरो मुदा ॥ ११ ॥
११) अधर्माची पाळेंमुळें खणून टाकतों. व धर्माची स्थापना करतो. प्रेमानें अनेक लीला करुन दुष्ट व दैत्य यांचा नाश करतो.  
वर्णाश्रमान्मुनीन्साधून्पालये बहुरुपधृक् ।
१२) वर्ण व आश्रम तसेंच साधुमुनि या सर्वांचे मी अनेक रुपें घेऊन पालन करतो.
एवं यो वेत्ति संभूतीर्मम दिव्या युगे युगे ॥ १२ ॥
तत्तत्कर्म च वीर्यं च मम रुपं समासतः ।
त्यक्त्वाऽहंममताबुद्धिं न पनर्भूः स जायते ॥ १३ ॥   
१३) युगायुगीं होणार्‍या अशा माझ्या दिव्य जन्मांना जो जाणतो तें तें माझे कर्म व वीर्य यांचेहि थोडक्यांत ज्याला आकलन करितां येते. अहंता, ममता व बुद्धि यांचा त्याग करुन तो पुन्हा जन्मास येत नाहीं.     
निरीहा निर्भयारोषा मत्परा मद्व् व्यपाश्रयाः ।
विज्ञानतपसा शुद्धा अनेके मामुपागताः ॥ १४ ॥
१४) ज्यांना इच्छा, भय व क्रोध असत नाही, ज्यांना मीच श्रेष्ठ वाटतो,जे माझा आश्रय करतात, विज्ञानरुपी तपानें शुद्ध झालेले असे अनेक लोक मला प्राप्त झाले आहेत. 
येन येन हि भावेन संसेवन्ते नरोत्तमाः ।
तथा तथा फलं तेभ्यः प्रयच्छाम्यव्ययः स्फुटम् ॥ १५ ॥
१५) हे भूपा, श्रेष्ठ पुरुष ज्या ज्या भावाने माझी सेवा करतात, अव्यय असा मी त्यांना त्यांच्या त्यांच्या भावाप्रमाणें फल देतो.
जनाः स्युरितरे राजन्मम मार्गानुयायिनः ।
तथैव व्यवहारं च स्वेषु चान्येषु कुर्वते ॥ १६ ॥
१६) हे राजा, इतरही लोक माझ्या मार्गानें जाणारे आहेत. त्यांचा स्वजनांशीं व इतरांबरोबर अनुरुपच व्यवहार होत असतो.  
कुर्वन्ति देवताप्रीतिं वाच्छन्तः कर्मणां फलम् ।
प्राप्नुवन्तीह ते लोके शीघ्रं सिद्धिं हि कर्मजाम् ॥ १७ ॥
१७) कर्मफलाची इच्छा करणारे देवांवर प्रीति करतात. कर्मापासून मिळणारी सिद्धि त्यांना या लोकीं शीघ्र मिळतें.
चत्वारो हि मया वर्णा रजःसत्त्वतमोशतः ।
कर्मांशतश्र्च संसृष्टा मृत्युलोके मयाऽनघ ॥ १८ ॥
१८) विप्रादि चार वर्ण सत्त्व, रज, तम या तीन गुणांच्या अंशानें व कर्माच्या अंशानें या मृत्यु लोकांत मीच निर्माण केले आहेत.
कर्तारमपि मां तेषामकर्तारं विदुर्बुधाः ।
अनादिमीश्र्वरं नित्यमलिप्तं कर्मजैर्गुणैः ॥ १९ ॥
१९) सर्व वर्णांचा मी कर्ता असतांनाहि ज्ञानी लोक मी कर्ता नाहीं हें जाणतात. कारण मी अनादि, सर्वांचा नियंता, नित्य व कर्मज बर्‍यावाईट गुणांनी अलिप्त असा आहे.  
निरीहं योऽभिजानाति कर्म बाध्नाति नैव तम् ।
चक्रुः कर्माणि बुद्ध् वैवं पूर्वं पूर्वं मुमुक्षवः ॥ २० ॥
२०) निरीह अशा मला जाणून जे कर्म करतात. त्यांना कर्म बद्ध करीत नाहीं. पूर्वींच्या मुमुक्षूंनीं असें जाणून कर्म केलें आहे. ( त्यामुळें ते बद्ध झाले नाहीत. )
वासनाशितादाद्यात्संसारकारणाद् दृढात् ।
अज्ञानबन्धनाज्जन्तुर्बुद्ध्वा यं मुच्यतेऽखिलात् ॥ २१ ॥
२१) अनंत वासनांनी भरलेल्या संसाराचे दृढ असें आद्यकारण जो अज्ञानरुपी बंध त्यापासून मनुष्य ज्याच्या ज्ञानानें मुक्त होतो. 
तदकर्म च कर्मापि कथयाम्यधुना तव ।
यत्र मौनं गता मोहादृषयो बुद्धिशालिनः ॥ २२ ॥
२२) अकर्म व कर्म काय आहे तें मी आतां तुला सांगतो. ज्याच्या विषयीं बुद्धिशाली ऋषीही मोह पावून मौन धरतात. 
तत्त्वं मुमुक्षुणा ज्ञेयं कर्माकर्मविकर्मणाम् ।
त्रिविधानीह कर्माणि सुनिम्नैषां गतिः प्रिय ॥ २३ ॥
२३) कर्म, अकर्म व विकर्म यांचें तत्त्व मुमुक्षूनें अवश्य समजून घ्यावें. या जगांत कर्में तीन प्रकारची आहेत. हे प्रिय भूपा, त्या कर्मांची गति परम गहन आहे.
क्रियायामक्रियाज्ञानमक्रियायां क्रियामतिः ।
यस्य स्यात्स हि मर्त्योऽस्मिँल्लोके मुक्तोऽखिलार्थकृत् ॥ २४ ॥
२४) जो कर्मांत अकर्म व अकर्मांत कर्म पाहतो तो मनुष्य या लोकीं मुक्त व सर्व कर्में करणारा असतो.  
कर्मांकुरवियोगेन यः कर्माण्यारभेन्नरः ।
तत्त्वदर्शननिर्दग्धक्रियमाहुर्बुधा बुधम् ॥ २५ ॥
२५) जो मनुष्य अशी कर्में करितो कीं, ज्यांना कर्मांकुर फुटत नाहीत, त्याची सर्व कर्में तत्त्वज्ञानानें दग्ध झालीं आहेत असें बुद्धिमान वदतात.
फलतृष्णां विहाय स्यात्सदा तृप्तो विसाधनः ।
उद्युक्तोऽपि क्रियां कर्तुं किंचिन्नैव करोति सः ॥ २६ ॥ 
२६) ज्यानें फलाची इच्छा सोडली आहे, जो सदा तृप्त आहे, तसेच साधनांची जुळवाजुळव जो करीत नाहीं, तो कर्म करितांना दिसला तरीही तो वास्तविक कांहींच करीत नाही.           
निरीहो निगृहीतात्मा परित्यक्तपरिग्रहः ।
केवलं वैग्रहं कर्माऽऽचरन्नायति पातकम् ॥ २७ ॥
२७) ज्याला कसलीही इच्छा नाही, ज्यानें मन जिंकिलें आहे व ज्यानें सर्व परिग्रहाचा त्याग केला आहे अशा पुरुषानें शरीर पोषणापुरतें कर्म केलें तरी त्याला दोष लागत नाही.
अद्वन्द्वोऽमत्सरो भूत्वा सिध्यसिध्योः समश्र्च यः ।
यथाप्राप्त्येह सन्तुष्टः कुर्वन्कर्म न बध्यते ॥ २८ ॥
२८) जो सुखदुःखादि द्वंद्वांपासून मुक्त झाला, ज्याला मत्सर असत नाही, कार्यांत सिद्धि मिळाली अगर न मिळाली तरीही ज्याची समता ढळत नाही, अशा मनुष्यानें कर्म केलें तरी ते त्याला बंधक होत नाहीं.
अखिलैर्विषयैर्मुक्तो ज्ञानविज्ञानवानपि ।
यज्ञार्थं तस्य सकलं कृतं कर्म विलीयते ॥ २९ ॥
२९) ज्याचे सर्व विषय सुटले, शास्त्रज ज्ञान व सृष्टिनियमांपासून उत्पन्न झालेलें विज्ञान ज्याला असते असा पुरुष ईश्र्वरार्पणबुद्धिनें कर्म करीत असेल तर ते त्याचें सर्व कर्म लीन होते. 
अहमग्निर्हविर्होता हुतं यन्मयि चाऽर्पितम् ।
ब्रह्माऽऽप्तव्यं च तेनाऽथ ब्रह्मण्येव यतो रतः ॥ ३०॥
३०) ज्ञानी पुरुषाला अग्नि, हविर्द्रव्य, हवन करणारा, हवनक्रिया अर्पण केलेले द्रव्य व त्या कर्मानें मिळणारें फल हें सर्व मी-ब्रह्मच असते, कारण तो ब्रह्मांत रमलेला असतो.  
योगिनः केचिदपरे दिष्टं यज्ञं वदन्ति च ।
ब्रह्माग्निरेव यज्ञो वै इति केचन मेनिरे ॥ ३१ ॥
३१) कित्येक अन्य योगी दिष्ट म्हणजे भाग्यच यज्ञ असें मानतात; तर दुसरें कांहीं योगी ब्रह्मरुपी अग्नीलाच यज्ञ असें समजतात.  
संयमाग्नौ परे भूप इन्द्रियाण्युपजुह्वति ।
खाग्निष्वन्ये तद्विषयाञ्छब्दादीनुपजुह्वति ॥ ३२ ॥
३२) कांहीं योगी संयमरुप अग्नींत इंद्रियांचे हवन करतात; तर कित्येक योगी इन्द्रियरुप अग्नींत शब्दादि विषयांचे हवन करितात.  
प्राणानामिन्द्रियाणां च परे कर्माणि कृत्स्नशः ।
निजात्मरतिरुपेऽग्नौ ज्ञानदीप्ते प्रजुह्वाति ॥ ३३ ॥
३३) कित्येक दुसरें योगी प्राणांची व इन्द्रियांची सर्व कर्मे ज्ञानानें चेतविलेल्या निजात्मरतिरुप अग्नीमध्यें हुत करितात.
द्रव्येण तपसा वापि स्वाध्यायेनापि केचन ।
तीव्रव्रतेन यतिनो ज्ञानेनापि यजन्ति माम् ॥ ३४ ॥
३४) कोणी द्रव्यानें, कोणी तपानें, कोणी स्वाध्याय करुन, तर कित्येक खडतर व्रतें करुन माझें यजन करितात. यतिलोक तर ज्ञानानेंच माझें यजन करितात.    
प्राणेऽपानं तथा प्राणमपाने प्रक्षिपन्ति ये ।
रुद्ध्वा गतीश्र्चोभयोस्ते प्राणायामपरायणाः ॥ ३५ ॥
३५) प्राणवायूंतअपानाला व अपानवायूंत प्राणाला घालून व त्या दोहोंचेंही निरोधन करुन कित्येक प्राणायामांत रत असतात. 
जित्वा प्राणान्प्राणगतीरुपजुह्वति तेषु च ।
एवं नानायज्ञरता यज्ञध्वंसितपातकाः ॥ ३६ ॥
३६) कित्येक योगी प्राणायामानें प्राणांना जिंकून म्हणजे सूक्ष्म करुन प्राणांच्या अधीन ज्यांच्या गती आहेत अशा इंद्रियांच्या व मनाच्या गतींचें त्यांच्यांत हवन करितात. याप्रमाणें अनेक प्रकारचे यज्ञ करुन त्या यज्ञानें सर्व पातकांचा नाश करुन ते पापमुक्त होतात. 
नित्यं ब्रह्म प्रयान्त्येते यज्ञशेषामृताशिनः ।
अयज्ञकारिणो लोको नाऽयमन्यः कुतो भवेत् ॥ ३७ ॥
३७) यज्ञशिष्टास अमृत म्हणतात. तें भक्षण करणारें नित्य अशा ब्रह्माला प्राप्त होतात. जे यज्ञच करीत नाहीत त्यांना इहलोकही सुखद होत नाहीं; मग परलोक कसा होणार?   
कायिकादित्रिधाभूतान्यज्ञान्वेदे प्रतिष्ठितान् ।
ज्ञात्वा तानखिलान्भूप मोक्ष्यसेऽखिलबन्धनात् ॥ ३८ ॥
३८) कायिक, वाचिक व मानसिक असे यज्ञाचे तीन भेद वेदांत सांगितले आहेत. हे जाणल्यानें राजा, तुझे कर्मबंध नष्ट होतील. 
सर्वेषां भूप यज्ञानां ज्ञानयज्ञः परो मतः ।
अखिलं लीयते कर्म ज्ञाने मोक्षस्य साधने ॥ ३९ ॥
३९) हे राजा, या सर्व यज्ञांत ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ आहे. तो मोक्षाचे साधन असून त्यांत सर्व कर्मे लीन होतात.
तज्ज्ञेयं पुरुषव्याघ्र प्रश्र्नेन नतितः सताम् ।
शुश्रूषया वदिष्यन्ति सन्तस्तत्त्वविशारदाः ॥ ४० ॥
४०) हे पुरुषश्रेष्ठा, हें ज्ञान प्रश्र्ण केला असतां अगर वंदन केले असतां तत्त्वज्ञ, ज्ञानी लोक तुला सांगतील.
नानासंगाञ्जुनः कुर्वन्नैकं साधुसमागमम् ।
करोति तेन संसारे बन्धनं समुपैति सः ॥ ४१ ॥
४१)  मनुष्य अनेकांशी संग करतो; पण एक साधूंचा तेवढा संग करीत नाही. म्हणून या संसारांत त्याला बंधांत पडावें लागते.
सत्सङ्गाद्गुणसंभूतिरापदां लय एव च ।
स्वहितं प्राप्यते सर्वैरिह लोकेपरत्र च ॥ ४२ ॥
४२) सत्संगानें सद् गुण उत्पन्न होतात, व सर्व आपत्ति नष्ट होतात. तो या लोकीं व परलोकींही सर्वांना स्वहित प्राप्त करुन देतो. 
इतरत्सुलभं राजन्सत्सङ्गोऽतीव दुर्लभः ।
यज्ज्ञात्वा न पुर्बन्धमेति ज्ञेयं च तत्त्वतः ॥ ४३ ॥
४३) सत्संगापेक्षां इतर संग सुलभ आहे. सत्संग फारच दुर्लभ आहे. तो ज्याला लाभला त्याला सर्व बंध ज्याच्या योगानें तुटतात अशा ज्ञेय ब्रह्मवस्तूचे ज्ञान होते. 
ततः सर्वाणि भोतानि स्वात्मन्येवाभिपश्यति ।
अतिपापरतो जन्तुस्ततस्तस्यात्प्रमुच्यते ॥ ४४ ॥
४४) ( ज्ञेय ब्रह्माचे ज्ञान झाल्यावर ) सर्व भूतें त्याला स्वात्म्यांत दिसूं लागतात. तो पापी असला तरीही ज्ञानानें तो पापांपासून मुक्त होतो. 
द्विविधानीह कर्माणि ज्ञानाग्निर्दहति क्षणात् ।
प्रसिद्धोऽधिर्यथा सर्वं भस्मतां नयति क्षणात् ॥ ४५ ॥
४५) दोन्ही प्रकारची कर्में ज्ञानरुपी अग्निमध्यें क्षणांत नष्ट होतात, जसा प्रसिद्ध अग्नि थोडयाच वेळांत सर्व दग्ध करतो.
न ज्ञानसमतामेति पवित्रमितरन्नृप ।
आत्मन्येवाऽवगच्छन्ति योगात्कालेन योगिनः ॥ ४६ ॥
४६) या जगांत अनेक पवित्र वस्तु आहेत, पण त्यांना ज्ञानाची सर येणार नाहीं. तें ज्ञान योग्याला कांहीं कालानें या शरिरांतच प्राप्त होते. 
भक्तिमानिन्द्रियजयी तत्परो ज्ञानमाप्नुयात् ।
लब्ध्वा तत्परमं मोक्षं स्वल्पकालेन यात्यसौ ॥ ४७ ॥
४७) भक्तिमान्, इंद्रियांचा जय करणारा व योगरत अशा पुरुषास ज्ञान प्राप्त होतें. तें ज्ञान झाल्यासवर त्याला मोक्ष तत्काल मिळतो. 
भक्तिहीनोऽश्रद्दधानः सर्वत्र संशयी तु यः ।
तस्य शं नापि कल्याणमिह लोको न वा परः ॥ ४८ ॥
४८) भक्ति व श्रद्धा यांनीं रहित व सर्वत्र संशयी अशा पुरुषाला इहलोकीं व परलोकींही सुख मिळत नाहीं. 
आत्मज्ञानरतं ज्ञाननाशिताखिलसंशयम् ।
योगास्ताखिलकर्माणं बध्नन्ति तानि भूप न ॥ ४९ ॥
४९) जो आत्मज्ञानांत रमलेला असतो, ज्ञानानें ज्याचे सर्व संशय दूर झालेले असतात व योगानें ज्याच्या सर्व कर्मांचा निरास झालेला असतो, त्या पुरुषास कर्में बंधक होत नाहीत.
ज्ञानखङ्गप्रहारेण संभूतमज्ञताबलात् ।
छित्त्वाऽन्तःसंशयं तस्माद्योगयुक्तो भवेन्नरः ॥ ५० ॥
५०) अज्ञानाचे बलावर उत्पन्न झालेला जो अंतःसंशय त्याला ज्ञानरुप खङ्गानें नाहींसे करुन टाकावें व सदैव योगरत व्हावें. 

ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थशास्त्रे श्रीगणेशपुराणे उत्तरखंडे श्रीगजाननवरेण्यसंवादे विज्ञानप्रतिपादनो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥
Adhyay Tisara VidnyanaPratipadan Yoga

अध्याय तिसरा विज्ञानप्रतिपादन



Custom Search

Sunday, December 10, 2017

Adhyay Dusara Karma Yoga अध्याय दुसरा कर्मयोगः


Ganesh Geeta Adhyay Dusara Karma Yoga 
Ganesh Geeta Adhyay Dusara Karma Yoga is in Sanskrit. It is told by God Gajanan to King Varenya.
श्रीगणेशगीता अध्याय  दुसरा कर्मयोगः
वरेण्य उवाच
ज्ञाननिष्ठा कर्मनिष्ठा द्वयं प्रोक्तं त्वया विभो ।
अवधार्य वदैकं मे निःश्रेयसकरं नु किम् ॥ १ ॥
१) राजा वरेण्य म्हणाला, हे गजानना, ज्ञाननिष्ठा व कर्मनिष्ठा अशा दोन निष्ठा तुम्ही मला सांगितल्या. त्यांत जी एक मला निःश्रेयस्कर होईल ती निश्र्चित करुन मला सांगा.  
श्रीगजानन उवाच 
अस्मिंश्र्चराचरे स्थित्यौ पुरोक्ते द्वे मया नृप ।
सांख्यानां बुद्धियोगेन वैधयोगेन कर्मिणाम् ॥ २ ॥
२) श्रीगजानन म्हणाले, हे राजा, पूर्वी आचरणाकरितां चर व स्थिर स्वभावाच्या दोन स्थिती मी सांगितल्या आहेत. त्यांत सांख्यांकरिता बुद्धियोग व कर्माधिकारी लोकांसाठी कर्मयोग सांगितला आहे.   
अनारम्भेण वैधानां निष्क्रियः पुरुषो भवेत् ।
न सिद्धिं याति संत्यागात्केवलात्कर्मणो नृप ॥ ३ ॥
३) विधिविहित कर्में सोडून बसेल तर तेवढ्यानें तो निष्क्रिय कसा होईल? असल्या निष्फल कर्मत्यागानें कर्मानें मिळणारी सिद्धि मात्र त्याला मिळत नाही.
कदाचिदक्रियः कोऽपि क्षणं नैवावतिष्ठते ।
अस्वतन्त्रः प्रकृतिजैर्गुणैः कर्म च कार्यते ॥ ४ ॥
४) कोणालाही केव्हांही एक क्षणही कर्मावांचून राहतां येत नाही. प्रत्येक मनुष्य परतंत्र असल्यानें मायेचे गुण त्याच्याकडून कर्म करवून घेत असतात.  
कर्मकारीन्द्रियग्रामं  नियम्यास्ते स्मरन्पुमान् ।
तद्गोचरान्मन्दचित्तो धिगाचारः स भाष्यते ॥ ५ ॥
५) कर्मेंद्रियांना रुद्ध करुन जो मनामध्यें विषयांचे चिंतन करतो, अशा पुरुषाचे तें करणें निंद्य आहे असे म्हणतात.
तद्ग्रामं संनियम्यादौ मनसा कर्म चारभेत् ।
इन्द्रियैः कर्मयोगं यो वितृष्णः स परो नृप ॥ ६ ॥
६) प्रथम मनानें इंद्रियें स्वाधीन ठेवून मगकर्म करावे. वितृष्ण होऊन इंद्रियांनी कर्मयोग जो करतो तो पुरुष श्रेष्ठ आहे.
अकर्मणः श्रेष्ठतमं कर्मानीहाकृतं तु यत् ।
वर्ष्मणः स्थितिरप्यस्याकर्मणो नैव सेत्स्यति ॥ ७ ॥
७) अज्ञानानें कर्मत्याग करण्यापेक्षां निष्काम होऊन केलेलें कर्मच फार श्रेष्ठ आहे. अजीबात कर्म सोडण्याने शरीर तरी राहील काय?
असमर्प्य निबध्यन्ते कर्म तेन जना मयि ।
कुर्वीत सततं कर्मानाशोऽसङ्गो मदर्पणम् ॥ ८ ॥
८) मनुष्य कर्म करुन तें मला अर्पण करीत नाहीत, त्यामुळें तें बद्ध होतात. याकरितां आशा व संग सोडून कर्म करावें व तें मला समर्पण करावें. 
मदर्थं यानि कर्माणि तानि बन्धन्ति न क्वचित् ।
सवासनमिदं कर्म बन्धाति देहिनं बलात् ॥ ९ ॥
९) माझ्याकरितां केलेली कर्में केव्हांही बंधक होत नाहीत. पण वासना धरुन केलेले कर्म जीवास बळेंच बद्ध करते. 
वर्णान्सृष्टवावदं चाहं सयज्ञांस्तान्पुरा नृप ।
यज्ञेन ऋद्ध्यतामेष कामदः कल्पवृक्षवत् ॥ १० ॥
१०) मीं पूर्वीं यज्ञासह सर्व वर्ण उत्पन्न केले व त्यांस असें बोललों कीं, हा यज्ञ कल्पवृक्षाप्रमाणें इच्छा पूर्ण करणारा असल्यामुळें याचें योगानें या वर्णांनी समृद्ध व्हावें. 
सुरांश्र्चानेन प्रीणध्वं सुरास्ते प्रीणयन्तु वः ।
लभध्वं परमं स्थानमन्योन्यप्रीणनात्स्थिरम् ॥ ११ ॥
११) या यज्ञानें तुम्ही देवांना संतुष्ट करा. म्हणजे देवही तुम्हाला संतुष्ट करतील. एकमेकांना संतुष्ट करुन चिरकाल राहील असें स्थान मिळवा. 
इष्टा देवाः प्रदास्यन्ति भोगानिष्टान्सुतर्पिताः ।
तैर्दत्तांस्तान्नरस्तेभ्योऽदत्वा भुङ्क्ते स तस्करः ॥ १२ ॥
१२) यज्ञानें देव संतुष्ट झाले म्हणजे ते तुम्हांला इष्ट भोग देतील. देवांकडून मिळालेले त्यांना न देतां जो भोगतो त्याला चोर असें म्हणतात. 
हुतावशिष्टभोक्तारो मुक्ताः स्युः सर्वपातकैः ।
अदन्त्येनो महापापा आत्महेतोः पचन्ति ये ॥ १३ ॥
१३) यज्ञशिष्ट अन्न भक्षन करणारे सर्व पातकांपासून मुक्त होतात. जे केवळ आपल्याकरितांच अन्न शिजवतात तें त्यांचे अन्न भक्षण नसून पापभक्षण होते. 
ऊर्जो भवन्ति भूतानि देवादन्नस्य संभवः ।
यज्ञाश्र्च देवसंभूतिस्तदुत्पत्तिश्र्च वैधतः ॥ १४ ॥
१४) अन्नापासून भूतें उत्पन्न होतात. पर्जन्यापासून अन्न उत्पन्न होते. यज्ञापासून पर्जन्य उत्पन्न होतो. व तो यज्ञही विधियुक्त कर्मांपासून होतो. 
ब्रह्मणो वैधमुत्पन्नं मत्तो ब्रह्मसमुद्भवः ।
अतो यज्ञो च विश्र्वस्मिन् स्थितं मां विद्धि भूमिप ॥ १५ ॥
१५)  (ज्या कर्मापासून यज्ञ होतात ) ते कर्म वेदांपासून होते. ते वेद माझ्यापासून उत्पन्न झालेले आहेत. याकरितां सर्वस्थित अशा माझें यज्ञांतही वास्तव्य आहे असें, हें राजा तूं समज.
संसृतीनां महाचक्रं क्रामितव्यं विचक्षणैः ।
स मुदा प्रीणते भूपेन्द्रियक्रीडोऽधमो जनः ॥ १६ ॥ 
१६) जन्ममरणरुप संसाराचें मोठे चक्र आहे. कुशल लोकांनीं युक्तीनें यांतून सुटून जावें म्हणजे त्यांना परमानंद मिळतो. जो इंद्रियांतच रमून जातो, तो अधमापेक्षां अधम जाणावा. 
अन्तरात्मनि यः प्रीत आत्मरामोऽखिलप्रियः ।
आत्मतृप्तो नरो यः स्यात्तस्यार्थो नैव विद्यते ॥ १७ ॥
१७) जो अंतरात्म्यातच संतुष्ट असतो, जो आत्म्यांत रमून जातो, जो सर्वांना प्रिय असतो, अशा आत्मतृप्त नराला मुळींच  कर्तव्य असत नाही. 
कार्याकार्यकृतीनां स नैवाप्नोति शुभाशुभे ।
किंचिदस्य न साध्यं स्यात्सर्वजन्तुषु सर्वदा ॥ १८ ॥
१८) कर्तव्याकर्तव्याचें त्याला शुभाशुभ कांहींच लागत नाहीं. तो सर्व जनांत वावरत असला तरी त्याला कांहींही साध्य असत नाही. 
अतोऽसक्ततया भूप कर्तव्यं कर्म जन्तुभिः ।
सक्तोऽगतिमवाप्नोति मामवाप्नोति तादृशः ॥ १९ ॥  
१९) राजा, याकरितां पुरुषांनी आसक्ती सोडून कर्म करावें. आसक्त माणसाला सद्गति मिळत नाही. आसक्ति सोडून कर्म करणारा मला प्राप्त होतो. 
परमां सिद्धिमापन्नाः पुरा राजर्षयो द्विजाः ।
संग्रहाय हि लोकानां तादृशं कर्म चारभेत् ॥ २० ॥
२०) पूर्वीं राजर्षि व ब्राह्मण परमसिद्धिला प्राप्त झाले आहेत. लोकांना चांगलें वळण लागेल असेंच कर्म करावें.
श्रेयान्यत्कुरुते कर्म तत्करोत्यखिलो जनः ।
मनुते यत्प्रमाणं स तदेवानुसरत्यसौ ॥ २१ ॥
२१) श्रेष्ठ पुरुष जें करतो इतरहि जन तेंच करतात. थोर ज्याला प्रमाण म्हणून मानतो इतर जनही त्याचेच अनुकरण करतात. 
विष्टपे मे न साध्योऽस्ति कश्र्चिदर्थो नराधिप ।
अनालब्धश्र्च लब्धव्यः कुर्वे कर्म तथाऽप्यहम् ॥ २२ ॥
२२) स्वर्गांत मिळविण्यासारखें मला कांहींच नाही. जें मिळालें नसून मिळवावयचे आहे असेंही पण कांहीं नाही.  
न कुर्वेऽहं यदा कर्म स्वतन्त्रोऽलसभावितः ।
करिष्यन्ति मम ध्यानं सर्वे वर्णा महामते ॥ २३ ॥
२३) मी स्वतंत्र असल्यानें जर आळसानें कर्म करावयाचें सोडून देईन तर सर्व वर्ण माझें ध्यान करितील. 
भविष्यन्ति ततो लोका उच्छिन्नाः संप्रदायिनः ।
हंता स्यां सर्वलोकस्य विधाता संकरस्य च ॥ २४ ॥
२४) मला मानणारे लोक यामुळे नष्ट होतील व मी त्यांचा विनाशक व त्यांच्या संकराला कारण होईन.
कामिनो हि सदा कामैरज्ञानात्कर्मकारिणः ।
लोकानां संग्रहायैतद्विद्वान्कुर्यादसक्तधीः ॥ २५ ॥
२५) फलेच्छु पुरुष फलप्राप्ती होण्याकरितां असें मोहानें कर्म करीत असतात, तसें ज्ञात्या पुरुषानें लोकसंग्रहाकरितां स्वतः असक्त राहून कर्म करावे.
विभिन्नत्वमतिं जह्यादज्ञानां कर्मचारिणाम् ।
योगयुक्तः सर्वकर्माण्यर्पयेन्मयि कर्मकृत् ॥ २६ ॥
२६) ज्यांची कर्मावर आसक्ति असते अशा अज्ञ लोकांचा शहाण्यानें बुद्धिभेद करुं नये. स्वतः योगयुक्त होऊन कर्में करावीं. व ती मला अर्पण करावीत.
अविद्यागुणसाचिव्यात्कुर्वन्कर्माण्यतन्द्रितः ।
अहंकाराद्भिन्नबुद्धिरहं कर्तेति योऽब्रवीत् ॥ २७ ॥
२७) अविद्येचे सत्त्वरज इत्यादि गुण सहाय करितात. म्हणून हा आळस सोडून कर्म करीत असतो. अहंकार याची बुद्धि नष्ट झालेली असल्यामुळें मीच कर्ता आहे असे म्हणत असतो. 
यस्तु वेत्त्यात्ममनस्तत्त्वं  विभागाद्रुणकर्मणोः ।
करणं  विषये वृत्तमिति मत्वा न सज्जते ॥ २८ ॥
२८) गुणकर्मापेक्षां आत्मा भिन्न आहे. हें आत्म्याचें सत्य स्वरुप ज्यास कळतें तो विषयरत होणारीं इन्द्रियें हीं गुणकर्म विभागापैकींच आहेत हें जाणून त्यांना आसक्त होत नाहीं.   
कुर्वन्ति सफलं कर्म गुणैस्त्रिभिर्विमोहिताः ।
अविश्र्वस्तः स्वात्मद्रुहो विश्र्वविन्नैव लङ्घयेत् ॥ २९ ॥
२९) जे मायेच्या त्रिगुणांनी मोहित होऊन सकाम कर्म करीत असतात अशा आत्मद्रोही व अश्रद्ध लोकांना सर्वज्ञ पुरुषानें कर्मापासून परावृत्त करुं नये.
नित्यं नैमित्तिकं तस्मान्मयि कर्मार्पयेद्बुधः ।
त्यक्त्वाऽहंममताबुद्धिं परां गतिमवाप्नुयात् ॥ ३० ॥
३०) अहंत व ममतायुक्त बुद्धीचा त्याग करुन जो नित्यनैमित्किक कर्में करतो व तीं मला अर्पण करतो त्याला उत्तम गति मिळते.     
अनीर्ष्यन्तो भक्तिमन्तो ये मयोक्तमिदं शुभम् ।
अनुतिष्ठन्ति ये सर्वे मुक्तास्तेऽखिलबन्धनैः ॥ ३१ ॥
३१) भक्तिमान् व विमत्सर असे पुरुष मीं सांगितलेले हें शुभ तत्त्व जर आचरणांत आणतील तर तो सर्व संपूर्ण बंधनांतून मुक्त होतील.
ये चैव नानुतिष्ठन्ति त्वशुभाहतचेतसः ।
र्इर्ष्यमाणान्महामूढान्नष्टांस्तान्विद्धि मे रिपून् ॥ ३२ ॥
३२) अशुभानें ज्यांची ज्ञानशक्ति नष्ट झाली आहेअसे जे कोणी माझ्या तत्त्वांचे आचरण करीत नाहीत अशा मत्सरी व महामूढ नष्ट लोकांना तूं माझे शत्रू म्हणून जाण.
तुल्यं प्रकृत्या कुरुते कर्म यज्ज्ञानवानपि ।
अनुयाति च तामेवाग्रहस्तत्र मुधा मतः ॥ ३३ ॥
३३) ज्ञानी पुरुषही आपल्या स्वभावाप्रमाणें कर्म करीत असतो. सर्वच आपापल्या स्वभावाप्रमाणें वागत असतात. म्हणून इंद्रियांचा सर्वस्वी निर्बंध करणें व्यर्थ होय.
कामश्र्चैव तथा क्रोधः खानमर्थेषु जायते ।
नैतयोर्वश्यतां यायादस्य विध्वंसकौ यतः ॥ ३४ ॥
३४) काम व क्रोध हे इन्द्रियांच्या शब्दादि विषयांत उत्पन्न होतात. हे विनाशक आहेत, म्हणून केव्हांही यांच्या स्वाधीन होऊं नये.
शस्तोऽगुणो निजो धर्मः सांगादन्यस्य धर्मतः ।
निजे तस्मुन्मृतिः श्रेयोऽपरत्र भयदः परः ॥ ३५ ॥
३५) परधर्म पूर्ण असला ( तो असत नाहींच ) तरीही गुणानें कमी वाटणारा स्वधर्म श्रेष्ठ आहे. आपल्या धर्मांत मरण आलें तरी ते श्रेयस्कर आहे. परधर्म हा परलोकीं भय देणारा आहे.    
वरेण्य उवाच
पुमान्यत्कुरुते  पापं स हि केन नियुज्यते ।
अकाङ्क्षन्नपि हेरम्ब प्रेरितः प्रबलादिव ॥ ३६ ॥
३६) वरेण्य म्हणाला, हे गजानना, मनुष्य जें पाप करतो त्याला पाप कर्माकडे कोण प्रवृत्त करतो ? जसें एखादा प्रबल मनुष्यानें आज्ञा केल्यावर दुर्बल मनुष्य इच्छा नसतांही मुकाट्यानें तें काम करीत असतो.  
श्रीगजानन उवाच
कामक्रोधौ महापापौ गुणद्वयसमुद्भवौ ।
नयन्तौ वश्यतां लोकान् विद्ध्येतौ द्वेषिणौ वरौ ॥ ३७ ॥
३७) श्रीगजानन म्हणाले, महापापी काम व क्रोध हे रजोगुण व तमोगुण यांपासून उत्पन्न होतात. हे लोकांना वश करतात. हे मोठे शत्रु आहेत असें जाण. 
आवृणोति यथा माया जगद्बाष्पो जलं यथा ।
वर्षामेघो यथा भानुं तद्वत्कामोऽखिलांश्र्च रुट् ॥ ३८ ॥
३८) माया जगाला अशी व्यापते. धुकें जसें पाण्याला झांकून टाकते. व वर्षाऋतूंतील मेघ जसा सूर्याला आच्छादितो. त्याचप्रमाणें या कामक्रोधांनी सर्वांनाच व्यापून टाकले आहे.  
प्रतिपत्तिमतो ज्ञानं छादितं सकलं द्विषा ।
इच्छात्मकेन तरसा दुष्पोष्येण च शुष्मिणा ॥ ३९ ॥
३९) या कामरुपी शत्रुनें ज्ञानी पुरुषांचे सर्व ज्ञान झांकून टाकलें आहे. इच्छा हे याचें स्वरुप आहे. याचा वेग मोठा आहे. ज्याला तृप्त करणें कठिण असते असा हा दुसरा अग्निच आहे. 
आश्रित्य बुद्धमनसी इन्द्रियाणी स तिष्ठति ।
तैरेवाच्छादितप्रज्ञो ज्ञानिनं मोहयत्यसौ ॥ ४० ॥
४०) हा काम मनबुद्धि व इंद्रियें यांच्या आश्रयानें राहतो. त्यांच्या योगानें ज्ञानी पुरुषाच्या प्रज्ञेला झांकून टाकतो व ज्ञानाला मोहांत टाकतो. 
तस्मान्नियम्य तान्यादौ स मनांसि नरो जयेत् ।
ज्ञानविज्ञानयोः शान्तिकरं पापं मनोभवम् ॥ ४१ ॥
४१) म्हणून मनासह सर्व इंद्रियांना जिंकून ज्ञानविज्ञानाच्या घातक अशा कामास मनुष्यानें जिंकावें.  
यतस्तानि पराण्याहुस्तेभ्यश्र्च परमं मनः ।
ततोऽपि हि परा बुद्धिरात्मा बुद्धेः परो मतः ॥ ४२ ॥
४२) ( स्थूलदेहापेक्षां ) इंद्रियें पर ( उत्तम ) आहेत. इंद्रियांपेक्षा मन हे पर आहे. मनापेक्षां बुद्धि व बुद्धिपेक्षां आत्मा पर आहे.   
बुद्ध्वैवमात्मनात्मानं संस्तभ्यात्मानमात्मना  ।
हत्वा शत्रुं कामरुपं परं पदमवाप्नुयात् ॥ ४३ ॥
४३) बुद्धिनें आत्मस्वरुप जाणून व बद्धिनेंच मन रुद्ध करुन कामरुप शत्रूचा नाश केला असतां परपदाची प्राप्ती होते.   
ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतशास्त्रे श्रीगणेशपुराणे उत्तरखंडे श्रीगजाननवरेण्यसंवादे कर्मयोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥
Adhyay Dusara Karma Yoga 
अध्याय  दुसरा कर्मयोगः


Custom Search

Saturday, December 9, 2017

Adhyay Pahila SankhaSarartha Yoga अध्याय पहिला सांख्यसारार्थयोग


Adhyay Pahila SankhyaSarartha Yoga 
Ganesh Geeta Adhyay Pahila SankhaSarartha Yoga is in Sanskrit. It is told by God Gajanan to King Varenya. Amrut is there in this Yoga as told by God Ganesh.
अध्याय पहिला सांख्यसारार्थयोग 
श्रीगणेशाय नमः ॥ 
ब्रह्मा उवाच
एवमेव पुरा पृष्टा शौनकेन महात्मना ।
स सूतः कथयामास गीतां व्यासमुखाच्छ्रुताम् ॥ १ ॥
अर्थ 
१) ब्रह्नदेव म्हणाले, व्यासा, असाच प्रश्र्न पूर्वी शौनकमुनींनी सूताला केला होता. त्यावेळी सूतानें श्रीव्यासमुखांतुन ऐकलेली गीता सांगितली.
सूत उवाच
अष्टादशपुराणोक्तममृतं प्राशितं त्वया । 
ततोऽतिरसवत्यातुमिच्छाम्यमृतमुत्तमम् ॥ २ ॥
(व्यासांच्या तोंडून गीता ऐकली ते असे झाले, ) 
सूत म्हणाला
२) हे व्यासमुने आपण मला अठरा पुराणे सांगुन अमृतपान करविले आहे. आता त्याहूनही ज्याच्यात विशेष रस आहे असें (ज्ञानरुपी) अमृत पिण्याची मला इच्छा झाली आहे.  
येनामृतमयो भूत्वाऽऽप्नुयां ब्रह्मामृतं यतः ।
योगामृतं महाभाग तन्मे करुणया वद ॥ ३ ॥
३) ज्याचे योगानें मी अमृतरुप होऊन (शाश्र्वत) अशा ब्रह्माला पावेन तें योगामृत मला कृपा करुन सांगा. 
व्यास उवाच
अथ गीतां प्रवक्ष्यामि योगमार्गप्रकाशिनीम् ।
नियुक्ता पृच्छते सूत राज्ञे गजमुखेन या ॥ ४ ॥
व्यास म्हणाले
४) सूता, तुला आतां योगमार्गप्रकाशक अशी गीता सांगतो, जी वरेण्य राजानें प्रश्र्न केल्यामुळें श्रीगजाननांनी त्याला सांगितली होती.
वरेण्य उवाच 
विघ्नेश्र्वर महाबाहो सर्वविद्याविशारद ।
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञ योगं मे वक्तुमर्हसि ॥ ५ ॥
वरेण्य म्हणाला
५) हे महाबाहो, विघ्नेश्र्वरा ! तूं सर्व विद्यांमध्ये विशारद व सर्व शास्त्रार्थांचे तत्त्व जाणणारा आहेस, त्यामुळें मला योग सांगण्यास तूंच योग्य आहेस.
श्रीगजानन उवाच
सम्यग्व्यवसिता राजन्मतिस्तेऽनुग्रहान्मम ।
श्रृणु गीतां प्रवक्ष्यामि योगामृतमयीं नृप ॥ ६ ॥
श्रीगजानन म्हणाले, 
६) राजा माझ्या अनुग्रहाने तुझी बुद्धि सन्मार्गाला लागली असल्यानें ज्यांत योगरुपी अमृत भरलेले आहे अशी गीता तुला सांगतो. ऐक.
न योगं योगमित्याहुर्योगो योगो न च श्रियः ।
न योगो विषयैर्योगो न च मात्रादिभिस्तथा ॥ ७ ॥
७) योग शब्दाचा अर्थ न मिळालेले मिळणे असा आहे. पण तो खरा योग नव्हे. संपत्ति मिळणें म्हणजे धनयोग हाही योग नव्हे. शब्दादि विषयांचा लाभ हाही योग नसून भोगक्षम इंद्रियांची प्राप्ति हाही खरा योग नाहीं. 
योगो यः पितृमात्रादेर्न स योगो नराधिप ।
यो योगो बन्धुपुत्रादेर्यश्र्चाष्टभूतिभिः सह ॥ ८ ॥
८) चांगले आईबाप मिळणे हाही खरा योग नव्हे. हे राजा, बन्धुसुत इत्यादिकांची प्राप्ती तशीच अष्टमहासिद्धि मिळणे हाही खरा योग नव्हे.
न स योगः स्त्रिया योगो जगदद्भुतरुपया ।
राज्ययोगश्र्च नो योगो न योगो गजवाजिभिः ॥ ९ ॥
९) अलौकिक अशी रुपवती स्त्री मिळणे हा योग नव्हे. राज्यलाभ होणे हाही योग नव्हे. हत्ती, घोडे मिळणे हाही योग नव्हे. 
योगो नेद्रपदस्यापि योगो योगार्थिनः प्रियः ।
योगो यः सत्यलोकस्य न स योगो मतो मम ॥ १० ॥
१०) इंद्राचे पद जरी मिळाले तरी ते खर्‍या योगाची इच्छा करणार्‍यांना प्रिय असत नाही. साक्षात् सत्यलोक मिळणें हाही तें योग म्हणून मला मान्य नाही. 
शैवस्य योगो नो योगो वैष्णवस्य पदस्य यः ।
न योगो भूप सूर्यत्वं चन्द्रत्वं न कुबेरता ॥ ११ ॥
११) शैवपद, विष्णुपद प्राप्त होणें हा खरा योग नसून सूर्य, चंद्र, कुबेर होतां आलें तरी तो खरा योग नव्हे.
नानिलत्वं नानलत्वं नामरत्वं न कालता । 
न वारुण्यं न नैर्ऋत्यं न योगः सार्वभौमता ॥ १२ ॥
१२) पंचभूतांच्या देवतांची रुपें मिळणें अगर साक्षात् कालरुपता किंवा योगांतील सार्वभौमता नावाची सिद्धि मिळणे हा खरा योग नव्हे. 
योगं नानाविधं भूप युञ्जन्ति ज्ञानिनस्ततम् ।
भवन्ति वितृषा लोके जिताहारा विरेतसः ॥ १३ ॥
१३) योग हा नाना प्रकारचा असून त्याचा विस्तारही मोठा आहे. ज्ञानी लोक याचें अनुष्ठान करुन तृष्णेंतून मुक्त होतात. आहारावर जय मिळवतात व ऊर्ध्वरेतेही होतात.   
पावयन्त्यखिलॉंल्लोकान्वशीकृतजगत्त्रयाः ।
करुणापूर्णहृदया बोधयन्ति च कांश्र्चन ॥ १४ ॥
१४) ते ज्ञानी सर्व लोकांना पवित्र करतात. त्रिविध जग त्यांना वश असते. त्यांचे हृदय दयेनें भरलेले असते. ते कित्येकांना बोध करुन सन्मार्गाला लावतात.
जीवन्मुक्ता हृदे मग्नाः परमानन्दरुपिणि ।
निमील्याक्षीणि पश्यन्तः परं ब्रह्म हृदि स्थितम् ॥ १५ ॥
१५) ते जीवन्मुक्त पुरुष परमानंदरुप डोहांत निमग्न असतात. ते डोळे मिटून हृदयस्थित परब्रह्माला पाहात असतात. 
ध्यायन्तः परमं ब्रह्म चित्ते योगवशीकृतम् ।
भूतानि स्वात्मना तुल्यं सर्वाणि गणयन्ति ते ॥ १६ ॥
१६) योगसाधनाने सुलभ झाल्यामुळे ते परब्रह्माचे हृदयांत ध्यान करतात व सर्वत्र भूतमात्राला आपल्यासारखेंच पाहतात. 
येन केनचिदाच्छिन्ना ये न केनचिदाहताः ।
ये न केनचिदाक्रुष्टा ये न केनचिदाश्रिताः ॥ १७ ॥
१७) चोरादिकांकडून जे कधीही जखमी होत नाहीत तसेंच कोणाकडूनही ताडित होत नाहीत. ज्यांच्या बरोबर कोणीं भांडत नाहीत. त्यांच्या आश्रयाला कोणी येत नाहीत.  
येन केनचिदाच्छिन्ना येन केनचिदाहृताः ।
येन केनचिदाकृष्टा येन केनचिदाश्रिताः ॥ १८ ॥
१८) कसलेंहि वस्त्र त्यांनादेहाच्छादनास चालते. त्याचप्रमाणें यदृच्छेनें जे मिळेल तें त्यांना आहार म्हणून चालते. कोणीही त्यांना ओढून नेऊ शकतो. कोणीही त्यांच्या आश्रयास जाऊं शकतो.
करुणापूर्णहृदया भ्रमन्ति धरणीतले ।
अनुग्रहाय लोकानां जितक्रोधा जितेन्द्रियाः ॥ १९ ॥
१९) ज्यांच्या हृदयांत दयेचा पूर्ण वास असतो व ज्यांनी आपला क्रोध स्वाधीन ठेवला आहे, व इंद्रियें ज्यांच्या पूर्ण ताब्यांत आहेत, असे पुरुष या भूतलावर लोकोपकारार्थ फिरत असतात.     
देहमात्रभृतो भूप समलोष्टाश्मकाश्र्चनाः ।
एतादृशा महाभाग्याः स्युश्र्चक्षुर्गोचराः प्रिय ॥ २० ॥
२०) ज्यांच्याजवळ देहावाचून कांहींच असत नाही. ढेकूळ, रत्नें किंवा सोनें ज्यांना सारखींच वाटतात, हे राजा असे महाभाग ज्या योगाने दृष्टीस पडतील, 
तमिदानीमहं वक्ष्ये श्रृणु योगमनुत्तमम् ।
श्रुत्वा यं मुच्यते जन्तुः पापेभ्यो भवसागरात् ॥ २१ ॥
२१) तो उत्तम योग आता मी तुला सांगणार आहे. तो ऐक. जो ऐकला असतां मनुष्य पापांपासून मुक्त होऊन भवसागर तरुन जातो. 
शिवे विष्णौ च शक्तौ च सूर्ये मयि नराधिप ।
याऽभेदबुद्धिर्योगः स सम्यग्योगो मतो मम ॥ २२ ॥
२२) शिव, विष्णु, शक्ति, सूर्य व मी गणपती यांच्या ठिकाणीं अभेदबुद्धि ठेवणें म्हणजे सर्वांचे ऐक्य पाहणें हा उत्तम योग म्हणून मला मान्य आहे. 
अहमेव जगद्यस्मात्सृजामि पालयामि च ।
कृत्वा नानाविधं वेषं संहरामि स्वलीलया ॥ २३ ॥
२३) नाना प्रकारचे वेष धरुन मीच स्वलीलेनें जगाची उत्पत्ती, स्थिती व लय करीत असतो म्हणून 
अहमेव महाविष्णुरहमेव सदाशिवः ।
अहमेव महाशक्तिरहमेवार्यमा प्रिय ॥ २४ ॥
२४) हे प्रिय भूप, महाविष्णु, सदाशिव, महाशक्ति व सूर्यही मीच आहे. (पंचायतनांतील या देवता आहेत.
अहमेको नृणां नाथो जातः पञ्चविधः पुरा ।
अज्ञानान्मां न जानन्ति जगत्कारणकारणम् ॥ २५ ॥
२५) सर्व जीवांचा स्वामी मी एकच. तो पूर्वीं पांच प्रकारचा झालो. जगताला उत्पन्न करणारी मायाही ज्यानें निर्माण केलीं त्या मला अज्ञानाने, कोणी जाणत नाही.
मत्तोऽग्निरापो धरणी मत्त आकाशमारुतौ ।
ब्रह्मा विष्णुश्र्च रुद्रश्र्च लोकपाला दिशो दश ॥ २६ ॥
२६) माझ्यापासून पृथ्वी, आप, तेज, वायु, आकाश ही पंचमहाभूतें , ब्रह्मा, विष्णु, महेश्र्वर, अष्ट लोकपाल व दहा दिशा ही झालेली आहेत.  
वसवो मनवो गावो मुनयः पशवोऽपि च ।
सरितः सागरा यक्षा वृक्षाः पक्षिगणा अपि ॥ २७ ॥
२७) अष्ट वसु, चौदा मनु, गाई, सात ऋषी, पशू, नद्या, समुद्र, यक्ष, वृक्ष, पक्षिगण हेही (माझ्यापासून झाले आहेत. )  
तथैकविंशतिः स्वर्गा नागाः सप्त वनानि च ।
मनुष्याः पर्वताः साध्याः सिद्धा रक्षोगणास्तथा ॥ २८ ॥
२८) एकविस स्वर्ग, नवनाग, सात वनें, मनुष्य, पर्वत, साध्य, सिद्ध व राक्षस हेही (माझ्यापासून झाले आहेत. )   
अहं साक्षी जगच्चक्षुरलिप्तः सर्वकर्मभिः ।
अविकारोऽप्रमेयोऽहमव्यक्तो विश्र्वगोऽव्ययः ॥ २९ ॥
२९) मी सर्वांचा साक्षी, जगच्चक्षु, सर्व कर्मांपासून अलिप्त, कोणताही विकार नसलेला, कोणत्याही प्रमाणाला विषय न होणारा, अव्यक्त, अव्यय, विश्र्वव्यापक आहे. 
अहमेव परं ब्रह्माव्ययानन्दात्मकं नृप ।
मोहयत्यखिलान्माया श्रेष्ठान्मम नरानमून् ॥ ३० ॥
३०) अव्यक्त व आनंदात्मक परब्रह्म मीच आहे. माझी माया मोठ्यामोठ्यांना मोहांत पाडते. वजन्मादि सहा विकारांत त्यांना दृढ जखडून टाकते. 
सर्वदा षड्विकारेषु तानियं योजयेद्भृशम् ।
हित्वाऽजापटलं जन्तुरनेकैर्जन्मभिः शनैः ॥ ३१ ॥
विरज्य विन्दति ब्रह्म विषयेषु सुबोधतः ।
३१) अनेक जन्म (साधनें करीत असतां ) मायेचें पटल विरल होतें. विषयांबद्दल वैराग्य व सद्बोध झाला म्हणजे तो ब्रह्माला पावतो. म्हणजे ब्रह्मरुप होतो. 
अच्छेद्यं शस्त्रसंघातैरदाह्यमनलेन च ॥ ३२ ॥
अक्लेद्यं भूप भुवनैरशोप्यं मारुतेन च ।
अवध्यं वध्यमानेऽपि शरीरेऽस्मिन्नराधिप ॥ ३३ ॥
३२-३३) शस्त्रांनी ज्याला तोडता येत नाही, जें अग्नीनें जळत नाहीं, पाण्यानें कुजत नाहीं, वायु त्याला शुष्क करुं शकत नाही, शरीराचा वध केल तरी त्यांतील आत्मतत्व अवध्य आहे. 
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रशंसन्ति श्रुतीरिताम् ।
त्रयीवादरता मूढास्ततोऽन्यन्मन्वतेऽपि न ॥ ३४ ॥
३४) पुष्पित वेलीप्रमाणें आपातरम्य अशा ' अक्षयं सुकृतं भवति ' वगैरे वेदवाक्यांची हे मूढ लोक स्तुति करतात. ते याशिवाय दुसरें श्रेयः साधन मानायलाही तयार असत नाहीत. 
कुर्वन्ति सततं कर्म जन्ममृत्युफलप्रदम् ।
स्वर्गैश्र्वर्यरता ध्वस्तचेतना भोगबुद्धयः ॥ ३५ ॥
३५) ते सदा जन्ममरणरुप फलाला देणारीं कर्मेंच करीत असतात. स्वर्गांतील ऐश्र्वर्य त्यांना प्रिय असते. तेथील भोग भोगावे असे त्यांच्या बुद्धीला वाटते. याच कामांत त्यांची बुद्धी नष्ट झालेली असते. 
संपादयन्ति ते भूप स्वात्मना निजबन्धनम् ।
संसारचक्रं युञ्जन्ति जडाः कर्मपरा नराः ॥ ३६ ॥
३६) ते कर्मपर नर आपणहून आपलें बंधन तयार करतात व जन्ममरणरुप संसारचक्रांत आपणहून जखडून जातात.
यस्य यद्विहितं कर्म तत्कर्तव्यं मदर्पणम् ।
ततोऽस्य कर्मबीजानामुच्छिन्नाः स्युर्महांकुराः ॥ ३७ ॥
३७) विधीने ज्याच्याकरतां जें सांगितलें असेल ते कर्म करुन मला अर्पण करावें, म्हणजे कर्मरुप बीजांचे पापपुन्यरुप मोठे अंकुर नष्ट होतात.  
चित्तशुद्धिश्र्च महती विज्ञानसाधिका भवेत् ।
विज्ञानेन हि विज्ञातं परं ब्रह्म मुनीश्र्वरैः ॥ ३८ ॥
३८) ( कर्म मला अर्पण केल्यानें ) चित्त अतिशय शुद्ध होते. त्यामुळें विज्ञानाची प्राप्ती होते. ज्या विज्ञानाने पूर्वींच्या मुनीश्र्वरांनी परब्रह्म जाणले. 
तस्मात्कर्माणि कुर्वीत बुद्धियुक्तो नराधिप ।
न त्वकर्मा भवेत्कोऽपि स्वधर्मत्यागवांस्तथा ॥ ३९ ॥
३९) म्हणून बुद्धिमान पुरुषानें कर्में करीत असावें. स्वधर्माचा त्याग केल्यानें कोणीही अकर्मा होऊं शकत नाहीं.
जहाति यदि कर्माणि ततः सिद्धिं न विन्दति ।
आदौ ज्ञाने नाधिकारः कर्मण्येव स युज्यते ॥ ४० ॥
४०) उगीच कर्म सोडून बसेल तर कर्मानें मिळणारी (चित्तशुद्धीरुपी ) सिद्धि त्याला मिळणार नाही. प्रथम ज्ञानाचा अधिकार असत नाही. तर तो कर्माचा असतो.
कर्मणा शुद्धहृदयोऽभेदबुद्धिमुपैष्यति ।
स च योगः समाख्यातोऽमृतत्वाय हि कल्पते ॥ ४१ ॥
४१) कर्मानें बुद्धि शुद्ध होते. त्यामुळें भेदबुद्धि नष्ट होते. यालाच योग असे म्हणतात. हा योग मोक्षप्राप्ति करुन देण्यास समर्थ होतो.
योगमन्यं प्रवक्ष्यामि श्रृणु भूप तमुत्तमम् ।
पशौ पुत्रे तथा मित्रे शत्रौ बन्धौ सुहृज्जने ॥ ४२ ॥
४२) आतां तुला आणखी एक उत्तम असा योग सांगतो तो ऐक. पशु, पुत्र, मित्र, बांधव, शत्रु, सुहृत् जन या सर्वांस ( समदृष्टीनें पहा ) 
बहिर्दृष्ट्या च समया हृत्स्थयाऽऽलोकयेत्पुमान् ।
सुखे दुःखे तथाऽमर्षे हर्षे भीतौ समो भवेत् ॥ ४३ ॥
४३) हृदयांत समदृष्टी ठेवावी व बाहेरही त्याच दृष्टीनें पहावें. सुखदुःख, क्रोध, हर्ष व भय यांत समता ढळूं देऊं नये.   
रोगाप्तौ चैव भोगाप्तौ जये वाऽविजयेऽपि च ।
श्रियोऽयोगे च योगे च लाभालाभे मृतावपि ॥ ४४ ॥
४४) रोग, भोग, जय, पराजय, सधनता, निर्धनता, लाभ, हानी व मृत्यु आला तरी समदृष्टी ठेवावी.
समो मां वस्तुजातेषु पश्यन्नन्तर्बहिःस्थितम् ।
सूर्ये सोमे जले वह्नौ शिवे शक्तौ तथाऽनिले ॥ ४५ ॥
४५) तसेंच वस्तुमात्रांत आंतबाहेर मीच व्यापून राहिलों आहें असें पाहावें.  तसेंच रवि, चंद्र, अग्नि, जल, शिव, शक्ति व वायु यांतही.
द्विजे ह्रदे महानद्यां तीर्थे क्षेत्रेऽघनाशिनि ।
विष्णौ च सर्वदेवेषु तथा यक्षोरगेषु  च ॥ ४६ ॥
४६) तसेंच ब्राह्मण, जलाशय, महानदी, तीर्थ, पापनाशक क्षेत्र, श्रीविष्णु, सर्व देव, तसेंच यक्ष, सर्प (या सर्वांतही ) 
गन्धर्वेषु मनुष्येषु तथा तिर्यग्भवेषु च ।
सततं मां हि यः पश्येत्सोऽयं योगविदुच्यते ॥ ४७ ॥
४७) गंधर्व, मनुष्य, व तिर्यग्योनींतील जीव या सर्वांत सतत जो मला पाहतो, त्याल योगज्ञ असें म्हणतात. 
संपराहृत्य स्वार्थेभ्य इन्द्रियाणि विवेकतः ।
सर्वत्र समताबुद्धिः स योगो भूप मे मतः ॥ ४८ ॥
४८) विवेकानें सर्व इंद्रियांना आपापल्या विषयांपासून परावृत्त करुन सर्वत्र समताबुद्धि असणें हा मला मान्य असा योग आहे. 
आत्मानात्मविवेकेन या बुद्धिर्दैवयोगतः ।
स्वधर्मासक्तचितस्य तद्योगो योग उच्यते ॥ ४९ ॥
४९) दैवयोगानें स्वधर्माचे ठिकाणी चित्त आसक्त होऊन नंतर आत्मानात्मविवेकानें जी बुद्धि होते त्यास योग असें म्हणतात. 
धर्माधर्मौ जहातीह तथा युक्त उभावपि ।
अतो योगाय युञ्जीत योगो वैधेषु कौशलम् ॥ ५० ॥
५०) आत्मानात्मविवेकापासून उत्पन्न होणारी बुद्धि ज्याला लाभली असेल असा पुरुष धर्माधर्माचा त्याग करतो. म्हणजे पापपुण्यांतून मुक्त होतो. असें योगाचें महत्व असल्यानें या योगाचा आश्रय अवश्य करावा. विधियुक्त कर्मांतील हें खरें कौशल्य आहे. 
धर्माधर्मफले त्यक्त्वा मनीषी विजितेन्द्रियः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्तः स्थानं संयात्यनामयम् ॥ ५१ ॥    
५१)  योगामुळे इंद्रियांचा व मनाचा जय उत्तम साधला म्हणजे पापपुण्यरुप फलांपासून मुक्त होऊन जन्ममरणरुप बंधापासून सुटतो व अनामय अशा स्थानास म्हणजे मोक्षास जातो.           
यदा ह्यज्ञानकालुष्यं जन्तोर्बुद्धिः क्रमिष्यति ।
तदाऽसौ याति वैराग्यं वेदवाक्यादिषु क्रमात् ॥ ५२ ॥
५२) जेव्हां मनुष्याच्या बुद्धीचें अज्ञानरुप कालुष्य नष्ट होतें, तेव्हां त्याला वेदाच्या मोहक वचनाबद्दल व अन्यत्रही वैराग्य प्राप्त होते. 
त्रयीविप्रतिपन्नस्य स्थाणुत्वं यास्यते यदा ।
परात्मन्यचला बुद्धिस्तदासौ योगमाप्नुयात् ॥ ५३ ॥ 
५३) वेदवचनांनी घोटाळ्यांत पडलेल्या पुरुषाला विचारानें जेव्हां स्थिरता येते म्हणजे परमात्म्यांत त्याची बुद्धि स्थिर होते, तेव्हां त्याला खरा योग मिळतो.
मानसानखिलान्कामान्यदा धीमांस्त्यजेत्प्रिय ।
स्वात्मनि स्वेन सन्तुष्टः स्थिरबुद्धिस्तदोच्यते ॥ ५४ ॥
५४) बुद्धिमान मनोगत अखिल काम सोडून देतो व स्वात्मलाभानेंच संतुष्ट असतो. त्याला स्थिरबुद्धि असे म्हणतात.
वितृष्णः सर्वसौख्येषु नोद्विग्नो दुःखसंगमे ।
गतसाध्वसरुड्रागः स्थिरबुद्धिस्तदोच्यते ॥ ५५ ॥
५५) सर्व सुखांबद्दल ज्याला अभिलाषा असत नाही व दुःखें कोसळलीं जरी जो खिन्न होत नाही; त्याला स्थिरबुद्धि असे म्हणतात. 
यथाऽयं कमठोऽङ्गानि संकोचयति सर्वतः ।
विषयेभ्यस्तथा खानि संकर्षेद्योगतत्परः ॥ ५६ ॥
५६) कासव जसा आपल्या अवयवांना सर्व बाजूंनी आखडून घेतो, त्याचप्रमाणे योगतत्पर पुरुषाने आपल्या इंद्रियांना आवरुन घ्यावें, म्हणजे विषयांकडे जाऊं देऊं नये.
व्यावर्तन्तेऽस्य विषयास्त्यक्ताहारस्य वर्ष्मिणः ।
विना रागं च रागोऽपि दृष्ट्वा ब्रह्म विनश्यति ॥ ५७ ॥
५७) आहार सोडला असतां जीवाचे विषय सुटूं शकतात. पण त्यावरील प्रेम सुटत नाही. पण तें ब्रह्मज्ञानाने सुटते.
विपश्र्चिद्यतते भूप स्थितिमास्थाय योगिनः ।
मन्थयित्वेन्द्रियाण्यस्य हरन्ति चलतो मनः ॥ ५८ ॥
५८) जाणता मनुष्य योग्याप्रमाणें वागून म्हणजे ध्यानधारणादि साधनें करुन योगसिद्धीचा यत्न करीत असतो. पण त्याची इंद्रियें त्याच्या मनाला व्याकुळ करुन योगापासून त्याला परावृत्त करतात.   
युक्तास्तानि वशे कृत्वा सर्वदा मत्परो भवेत् । 
संयतानीन्द्रियाणीह यस्यासौ कृतधीर्मतः ॥ ५९ ॥
५९) इंद्रियांना योगसाधनेनें वश करुन जो मत्पर असतो, अशा इंद्रियें स्वाधीन ठेवणार्‍यास कृतधी म्हणजे स्थितप्रज्ञ म्हणतात.  
चिन्तयानस्य विषयान्संगस्तेषूपजायते ।
कामः संजायते तस्मात्ततः क्रोधोऽभिवर्धते ॥ ६० ॥
६०) विषयांचें चिंतन करणार्‍यांस विषयाबद्दल आसक्ति उत्पन्न होते. त्या आसक्तीमुळें काम उत्पन्न होतो व त्या कामाच्या ( विघाता) मुळें क्रोधवृद्धि पावतो.  
क्रोधादज्ञानसंभूतिर्विभ्रमस्तु ततः स्मृतेः ।
भ्रंशात्स्मृतेर्मतेर्ध्वंसस्तध्द्वंसात्सोऽपि नश्यति ॥ ६१ ॥
६१) क्रोधानें अज्ञान उत्पन्न होतें, अज्ञानानें स्मृतीला भ्रम पडतो; स्मृतीभ्रंशानें मतीहि नष्ट होतें व मतीच्या नाशानें त्याचा स्वतःचाही नाश होतो.  
विना द्वेषं च रागं च गोचरान्यस्तु खैश्र्चरेत् ।
स्वाधीनहृदयो वश्यैः सन्तोषं स समृच्छति ॥ ६२ ॥
६२) जो मन व इंद्रियांना स्वाधीन ठेवून रागद्वेषरहित होऊन विषयाचें सेवन करतो; त्यालाच खरा संतोष मिळतो. 
त्रिविधस्यापि दुःखस्य सन्तोषे विलयो भवेत् ।
प्रज्ञया संस्थितश्र्चायं प्रसन्नहृदयो भवेत् ॥ ६३ ॥
६३) संतोष मिळाला म्हणजे त्रिविध दुःखाचाही नाश होतो. प्रज्ञा स्थिर होते व हृदय प्रसन्न होते. 
विना प्रसादं न मतिर्विना मत्या न भावना ।
विना तां न शमो भूप विना तेन कुतः सुखम् ॥ ६४ ॥  
६४) मन प्रसन्न नसेल तर सद्बुद्धिही उत्पन्न होत नाही. सद्बुद्धीवांचून सद्भावना नाहीं, ती भावना नसेल तर शम नाही. तो शम नसेल तर सुख तरी कसें मिळेल?   
इन्द्रियाश्र्वान्विचरतो विषयाननुवर्तते ।
यन्मनस्तन्मतिं हन्यादप्सु नावं मरुद्यथा ॥ ६५ ॥
६५) विषयांच्या मागून धावणारे हे इंद्रियरुपी अश्र्व आहेत. यांच्यामागून मन धावूं लागलें असतां जसा पाण्यांत झंझावात नौकेचा नाश करतो त्याप्रमाणें मन मतीचा नाश करते. 
या रात्रिः सर्वभूतानां तस्यां निद्राति नैव सः ।
न स्वपन्तीह ते यत्र सा रात्रिस्तस्य भूमिप ॥ ६६ ॥
६६) सर्व भूतांची जी रात्र असते तेथे हा जागा असतो व जेथें सर्व भूतें जागीं असतात तेथें याची रात्र असते.     
सरितां पतिमायान्ति वनानि सर्वतो यथा ।
आयान्ति यं तथा कामा न स शान्तिं क्वचिल्लभेत् ॥ ६७ ॥
६७) जगांतील उदकें जशी सागरास येऊन मिळतात, ( पण तो गंभीरच राहतो ) तसे सर्वही काम याचेकडे येतात ; पण याची शांती ढळत नाही. 
अतस्तानीह संरुध्य सर्वतः खानि मानवः ।
स्वस्वार्थेभ्यः प्रधावन्ति बुद्धिरस्य स्थिरा तदा ॥ ६८ ॥
६८) आपापल्या विशयांकडे धांव घेणार्‍या या इंद्रियांचा जेव्हां मनुष्य पूर्ण निरोध करतो तेव्हां त्याची बुद्धि स्थिर होते.  
ममताहंकृती त्यक्त्वा सर्वान्कामांश्र्च यस्त्यजेत् ।
नित्यं ज्ञानरतो भूत्वा ज्ञानान्मुक्तिं प्रयात्यसौ  ॥ ६९ ॥
६९) अहंता व ममता यांचा त्याग करुन जो सर्व कामांचाही त्याग करतो व सतत ज्ञानांत गढून गेलेला असतो अशा पुरुषाला त्या ज्ञानापासून मोक्षाची प्राप्ति होते. 
एतां ब्रह्मधियं भूप यो विजानाति दैवतः ।
तुरीयावस्थां प्राप्यापि शीलं मुक्तिं प्रयास्यति ॥ ७० ॥
७०) या ब्रह्मबुद्धीचें दैवानें ज्याला ज्ञान होतें त्याला वृद्धवस्थेंतही उत्तम शील व मुक्ति मिळते.   
ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतशाखे श्रीमद्गणेशपुराणे उत्तरखंडे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे सांख्यसारार्थयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥
Adhyay Pahila SankhaSarartha Yoga 
अध्याय पहिला सांख्यसारार्थयोग 


Custom Search