Monday, April 23, 2018

Samas Aathava Sookshmajiv Nirupan समास आठवा सूक्ष्मजीव निरुपण


Dashak Pandharava Samas Aathava Sookshmajiv Nirupan
Samas Aathava Sookshmajiv Nirupan, It is in Marathi. Swami Samarth Ramdas is telling us about Jiv Shrushti.
समास आठवा सूक्ष्मजीव निरुपण   
श्रीराम ॥
रेणूहून सूक्ष्म किडे । त्यांचे आयुष्य निपटचि थोडें ।
युक्ति बुद्धि तेणेंचि पाडें । तयामधें ॥ १ ॥
१) धुळीच्या कणांतसुद्धा अगदी लहान असें सूक्ष्म किडे आहेत. जसा त्याचा ाकार लहान तसेंच त्यांचे आयुष्यही अल्प असते. त्यांची युक्ति व बुद्धिही तशीच अल्प असते.  
ऐसें नाना जीव असती । पाहों जातां न दिसती ।
अंतःकर्णपंचकाची स्थिती । तेथेंहि आहे ॥ २ ॥
२) असें अनेक प्रकारचे जीव असतात. साध्या डोळ्यांनीं तें दिसत नाहीत. परंतु त्यांच्यामध्यें देखील अंतःकरण, मन, बुद्धि, चित्त व अहंकार या पंचकाचे सूक्ष्म अस्तित्व असते. 
त्यांपुरतें त्यांचें ज्ञान । विषये इंद्रियें समान ।
सूक्ष्म शरीरें विवरोन । पाहातो कोण ॥ ३ ॥  
३) त्यांचा जीव केवढासा पण त्यांच्यापुरतें त्यांचें ज्ञान असते. त्यांची इंद्रियें व त्यांचे भोग तसेच असतात. पण हीं सूक्ष्म शरीरें कोणी नीट विवरुन समजून घेत नाहीं.  
त्यास मुंगी माहा थोर । नेणों चालिला कुंजर ।
मुंगीस मुताचा पूर । ऐसें बोलती ॥ ४ ॥ 
४) ते किडे इतके लहान असतात कीं त्यांना मुंगीसुद्धा प्रचंड मोठी आहे असें वाटते. एखाद्या हत्ती येवढा तीचा आकार मोठा आहे असें त्यांना वाटते. पण आपल्यादृष्टीनें मुंगी फारच लहान आहे. मुंगी माणसाच्या मुताचा पूर आहे असें म्हणतात.      
तें मुंगीसमान शरीरें । उदंड असती लाहानथोरें ।
समस्तांमध्यें जीवेश्र्वरें । वस्ति कीजे ॥ ५ ॥
५) मुंगीच्या शरीराएवढे शरीर असणारे लहानमोठे जीव तर पुष्कळच आहेत. त्या सगळ्यांमध्यें जीवाचा ईश्र्वर वास करतो.  
ऐसिया किड्यांचा संभार । उदंड दाटला विस्तार ।
अत्यंत साक्षपी जो नर । तो विवरोन पाहे ॥ ६ ॥
६) अशा किड्यांची संख्या फार मोठी आहे. जिकडेतिकडे ते दाटीवाटीनें पसरलें आहेत. अतिशय कष्टाळू व जिज्ञासू माणूस त्यांचे निरिक्षण करुन त्यांचे ज्ञान मिळवितो.   
नाना नक्षत्रीं नाना किडे । त्यांस भासती पर्वतायेवढें ।
आयुष्यहि तेणेंचि पाडें । उदंड वाटे ॥ ७ ॥
७) निरनिराळ्या नक्षत्रांवर निरनिराळ्या प्रकारचे किडे निर्माण होतात. माणसाला त्यांची कल्पना येत नाही. पृथ्वीवरील किडामुंगीच्या मानानें ते पर्वताएवढे भासतात. त्याच मोजमापानें त्यांचे आयुष्यही फारच मोठें असतें.
पक्षायेवढे लाहान नाहीं । पक्षायेवढें थोर नाहीं ।
सर्प आणि मछ पाहीं । येणेंचि पाडें ॥ ८ ॥  
८) पक्ष्यांच्या समुदायांत कांहीं अतिशय लहान असतात. तर कांहीं अतिशय मोठे असतात. साप व मासेसुद्धा असे लहानापासून अतिशय मोठ्या आकाराचे आढळतात.
मुंगीपासून थोरथोरें । चढतीं वाढतीं शरीरें ।
त्यांचीं निर्धारितां अंतरें । कळों येती ॥ ९ ॥
९) मुंगी अति लहान असते तिच्यापासून सुरवात करुन पाहिलें तर पुढील प्राण्यांचे देह एकाहून एक मोठे आढलतात. आपण जर नीट निरिक्षण करुन विचार केला तर त्यांची मनोरचना कळून येते.   
नाना वर्ण नाना रंग । नाना जीवनाचे तरंग ।
येक सुरंग येक विरंग । किती म्हणौनि सांगावे ॥ १० ॥
१०) प्राण्यांचे नाना तर्‍हेचे रंग, वर्ण, त्यांच्या जीवनांतील तरंग किंवा हालचाली, कांही प्राण्यांचे सुंदर रंग, काहींचे घाणेरडे रंग अशी सर्व माहिती सांगणें शक्य नाहीं.  
येकें सकुमारें येकें कठोरें । निर्माण केलीं जगदेश्र्वरें ।
सुवर्णासारिखीं शरीरें । दैदिप्यमानें ॥ ११ ॥  
११) कांहीं प्राण्यांचे शरीर मऊ, नाजूक असतें. तर काहींचें कठीण व कडक असते.परंतु हे सर्व प्राणी जगदीश्र्वरानेच निर्माण केले आहेत. कांहींचे देह तर सोन्याप्रमाणें चकाकतात.  
शरीरभेदें आहारभेदें । वाचाभेदें गुणभेदें ।
अंतरीं वसिजे अभेदें । येकरुपें ॥ १२ ॥ 
१२) आपण जे प्राणी पाहतो त्याच्यांत खाण्यापिण्याचे, शरीररचनेचे आवाजाचे आणि गुणांचे भेद दिसतात. यांत शंका नाहीं पण प्रत्येक प्राण्यांत राहणार्‍या अंतरात्म्यामध्यें भेद नाहीं. तो एकच एक आहे.   
येक त्रासकें येक मारकें । पाहो जातां नाना कौतुकें ।
कितीयेक आमोलिकें । सृष्टीमध्यें ॥ १३ ॥ 
१३) एकादा प्राणी चिडका असतो. तर दुसरा मारका असतो. आपण जर नीट निरिक्षण केलें तर या सृष्टीमध्यें अनेकप्रकारची अशी अमोलिक आश्र्चर्ये बघावयास मिळतात.  
ऐसीं अवघीं विवरोन पाहे । ऐसा प्राणी कोण आहे ।
आपल्यापुरतें जाणोन राहे । किंचितमात्र ॥ १४ ॥
१४) सृष्टीमधील हीं अमोल कौतुकें नीट निरीक्षण करणारा कोणी भेटत नाहीं. जो तो आपापल्यापुरतें अल्प ज्ञान मिळवतो व जगत असतो. 
नवखंड हे वसुंधरा । सप्तसागरांचा फेरा ।
ब्रह्मांडाबाहेरील नीरा । कोण पाहे ॥ १५ ॥
१५) नउ खंड मिळून पृथ्वीचा विस्तार आहे. तिच्या भोवतीं सात समुद्रांचा वेढा आहे. पण ब्रह्मांडाच्या बाहेर असणारे पाणी कोणीच पाहात नाहीं. 
त्या नीरामध्यें जीव असती । पाहों जातां असंख्याती । 
त्या विशाळ जीवांची स्थिती । कोण जाणे ॥ १६ ॥
१६) त्या पाण्यांत अक्षरशः असंख्य जीव आहेत. त्या प्रचंड विशाल जीवांची स्थिती कोणालाही माहित नाहीं.
जेथें जीवन तेथें जीव । हा उत्पत्तीचा स्वभाव ।
पाहातां याचा अभिप्राव । उदंड असे ॥ १७ ॥
१७) जेथें पाणी तेथें जीवन आहेच आहे. हा ञत्पत्तीचा नियम, स्वभावच फार मोठा आहे.  
पृथ्वीगर्भीं नाना नीरें । त्या नीरामधें शरीरें ।
नाना जीनस लाहानथोरें । कोण जाणे ॥ १८ ॥
१८) पृथ्वीच्या पोटांत पुष्कळ प्रकारचे पाणी असते.  त्या पाण्यांत जीव आहेत. अनेकप्रकारचे लहानमोठे पदार्थ आहेत. त्यांचें ज्ञान कोणाला नसतें.
येक प्राणी अंतरिक्ष असती । तेहीं नाहीं देखिली क्षिती ।
वरीच्यावर उडोन जाती । पक्ष फुटल्यानंतरें ॥ १९ ॥
१९) कांहीं प्राणी आकाशांत असतात. त्यांनी पृथ्वी कधीं पाहिलेलीच नसतें. वर आकाशामतच त्यांना पंख फुटतात मग ते वरच्यावर उडून जातात.  
नाना खेचरें आणि भूचरें । नाना वनचरें आणि जळचरें ।
चौर्‍यासि योनीप्रकारें । कोण जाणे ॥ २० ॥
२०) चौर्‍यांशीं योनींत अनेक प्रकारचे आकाशांत राहणारे, पृथ्वीवर राहणारे, जंगलांत राहणारे, आणि पाण्यांत राहणारे जीवप्राणी आहेत. त्या सर्वांचे ज्ञान कोणास नसतें.
उष्ण तेज वेगळें करुनी । जेथें तेथें जीवयोनी ।
कल्पनेपासुनी होती प्राणी । कोण जाणे ॥ २१ ॥
२१) एक उष्ण अग्नि सोडला तर इतर सर्व ठिकाणीं जीवप्राणी आढळतात. इतकेंच काय पण कल्पनेपासून देखील प्राणी निर्माण होतात. त्यांचें ज्ञान कोणालाच नसतें. 
येक नाना सामर्थ्ये केलें । येक इच्छेपासून जाले ।
येक शब्दासरिसे पावले । श्रापदेह ॥ २२ ॥   
२२) त्याचप्रमाणें कांहीं प्राणी सिद्धिने, सामर्थ्याने निर्माण होतात. कांहीं इच्छेपासून तर इतरकांहीं शापामुळें निर्माण होतात.  
येक देह बाजीगरीचे । येक देह वोडंबरीचे ।
येक देह देवतांचे । नाना प्रकारें ॥ २३ ॥
२३) कांहीं देह माणसाच्या जादुगिरीमुळें होतात. तर कांहीं राक्षसाच्यां मायेने होतात. तर कांहीं देवांच्या देहाचे प्रकार आहेत. 
येक क्रोधापासून जाले । येक तपापासून जन्मले ।
येक उश्रापें पावले । पूर्वदेह ॥ २४ ॥
२४) कांहीं देह क्रोधापासून तर कांहीं तपश्र्चर्येंतून जन्मास येतात. कांहीं उःशापाने शापदेह सोडून मुळाच्या देहांत येतात.  
ऐसें भगवंताचें करणें । किती म्हणौन सांगणें ।
विचित्र मायेच्या गुणें । होत जातें ॥ २५ ॥
२५)  भगवंताचें कर्तृत्व असें विलक्षण आहे. तें सगळें वर्णन करणें शक्य नाहीं. माया मोठी विचित्र आहे. तिच्या योगानें हें सर्व घडून येते.   
नाना अवघड करणी केली । कोणीं देखिली ना ऐकिली ।
विचित्र कळा समजली । पाहिजे सर्वे ॥ २६ ॥
२६) मायेनें अशी कांहीं कठिण करणी करुन ठेवली आहे कीं, तशी कोणी पाहिली नाहीं. ऐकली नाहीं. मायेची ही संपूर्ण कला समजून घ्यावी. 
थोडे बहुत समजले । पोटापुरती विद्या सिकलें ।
प्राणी उगेंच गर्वे गेलें । मी ज्ञाता म्हणोनी ॥ २७ ॥
२७) एखाद्याला जर थोडें समजले, तो पोटापुरता विद्या शिकला तर त्याला " मी मोठा जाणता आहे " असा गर्व चढतो. व तो माणूस वाया जातो.  
ज्ञानी येक अंतरात्मा । सर्वांमधें सर्वात्मा । 
त्याचा कळावया महिमा । बुद्धि कैंची ॥ २८ ॥
२८) जगामध्यें एक अंतरात्मा तेवढा एक खरा ज्ञानी आहे. तोंच सर्वांच्या अंतर्यामी आत्मरुपानें राहतो. त्याचा महिमा आकलन होण्याइतकी बुद्धि फारच कमी आढळते. 
सप्तकंचुक ब्रह्मांड । त्यांत सप्तकंचुक पिंड ।
त्या पिंडामधें उदंड । प्राणी असती ॥ २९ ॥
२९) पंचमहाभूतें, अहंकार व महत्तत्व हीं सात वेष्टनें ब्रह्मांडाची आहेत. त्यांत राहणार्‍या पिंडाला पण तशीच सात आवरणें असतात. त्या पिंडांत असंख्य प्राणी आहेत. 
आपल्या देहांतील न कळे । मा तें अवघें कैंचे कळे ।
लोक होती उतावळे । अल्पज्ञानें ॥ ३० ॥
३०) आपल्या देहांत राहणारे प्राणी आपल्याला कळत नाहींत तर मग अवघ्या विश्वामधें राहणारे प्राणी कळणें कसें शक्य आहे ?
अणुरेणा ऐसें जिनस । त्यांचे आम्ही विराट पुरुष ।
आमचें उदंडचि आयुष्य । त्यांच्या हिसेबें ॥ ३१ ॥
३१) अणुरेणुसारखे जे अति लहान पदार्थ व जीव आहेत, त्यांच्या दृष्टीनें आपण माणसें म्हणजे जणुं कांहीं विश्वाएवढे विराट पुरुष आहोत. त्यांच्या हिशेबानें आपलें आयुष्य देखील अतिशय दीर्घ आहे. 
त्यांच्या रिती त्यांचे दंडक । वर्तायाचे असती अनेक ।
जाणे सर्वहि कौतुक । ऐसा कैंचा ॥ ३२ ॥
३२) अणुरेणुसमान सूक्ष्म जीवांच्या वागण्याच्या रीति आणि वागण्याचे नियम पुष्कळ प्रकारचे आहेत. त्या सर्वांचे ज्ञान कोणास नसतें.
धन्य परमेश्र्वराची करणी । अनुमानेना अंतःकरणीं ।
उगीच अहंता पापिणीं । वेढा लावी ॥ ३३ ॥
३३) थोडक्यांत परमेश्र्वराची करणी मोठी विस्मयकारक आहे. माणसाला आपल्या बुद्धिनें तीची कल्पना येणें शक्य नाहीं. असें असूनही अहंता पापिणीनें माणसाला वेढून टाकलें आहे. 
अहंता सांडून विवरणें । कित्येक देवाचें करणें ।
पाहातां मनुष्याचें जिणें । थोडें आहे ॥ ३४ ॥
३४) आपली अहंता बाजूस सारुन भगवंताच्या अनेक करणींचें मनन चिंतन माणसाने करावे. माणसाचे आयुष्य फार कमी आहे.  
थोडें जिणें अर्धपुडी काया । गर्व करिती रडाया ।
शरीर आवघें पडाया । वेळ नाहीं ॥ ३५ ॥
३५) आयुष्य अल्प व देह क्षणभंगुर असतांना माणूस निष्कारण गर्व धारण करतो. शरीर पडायला मुळींच वेळ लागत नाहीं. 
कुश्र्चीळ ठांईं जन्मलें । आणि कुश्र्चीळ रसेंचि वाढलें ।
यास म्हणती थोरलें । कोण्या हिसेबें ॥ ३६ ॥
३६) हा देह घाणेरड्या जागीम जन्म घेतों. घाणेरड्या रसानेंच पोसला जातो. अशा या देहाला थोर म्हणून त्याचा अभिमान बाळगतात याला कांहींच अर्थ नाहीं.
कुश्र्चीळ आणि क्ष्णभंगुर । अखंड वेथा चिंतातुर ।
लोक उगेच म्हणती थोर । वेडपणें ॥ ३७ ॥
३७) घाणेरडें, क्षणभंगुर, निरंतर व्यथेनें आणि कालजीनें पछाडलेले असेम हें शरीर आहे. लोक उगीच वेडेपणानें त्याला थोर म्हणतात. 
काया माया दों दिसांची । अदिअंतीं अवघी ची ची ।
झांकातापा करुन उगीचि । थोरीव दाविती ॥ ३८ ॥ 
३८) शरीर व ऐश्र्वर्य सारा दोन दिवसांचा खेळ आहे. आरंभी व अखेर सारी फजिती असतें. कपड्यालत्यांनीं उगीच झाकताप करुन लोक उगीच मोठेपणा मिरवतात. 
झांकिलें तरी उपंढर पडे । दुर्गंधी सुटे जिकडे तिकडे ।
जो कोणी विवेकें पवाडे । तोचि धन्य ॥ ३९ ॥
३९) देह जिवंतपणीं कितीही झाकला तरी तो अखेरीस उघडा पडतोच. त्याची दुर्गंधी जिकडेतिकडे पसरते. म्हणून जो कोणी विवेकानें विशाल बनतो, देहबुद्धितून बाहेर पडतो, तोच खरा धन्य होय.
उगेंचि कायसा तंडावें । मोडा अहंतेचे पुंडावें ।
विवेकें देवास धुंडावें । हें उत्तमोत्तम ॥ ४० ॥
४०) उगीच शब्दजालांत गुरफटु नये. या अहंकाराचा पुंडपणा अगदी मोडून काढावा. विवेकानें भगवंताचा शोध घ्यावा हें उत्तमांतउत्तम आहे.  
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे सूक्ष्मजीवनिरुपणनाम समास आठवा ॥
Samas Aathava Sookshmajiv Nirupan
समास आठवा सूक्ष्मजीव निरुपण 
  


Custom Search

Saturday, April 21, 2018

Samas Satava Adhordha Nirupan समास सातवा अधोर्ध निरुपण


Dashak Pandharava Samas Satava Adhordha Nirupan 
Samas Satava Adhordha Nirupan, It is in Marathi. Swami Samarth Ramdas is telling us about Aatma. Everybody is connected with everybody in this world. This is because the Aatma resides in everybody is the same. We have forgetting it because of lack of knowledge. It is explained here.
समास सातवा अधोर्ध निरुपण 
श्रीराम ॥
नाना विकारांचे मूळ । तें हे मूळमायाच केवळ ।
अचंचळीं जे चंचळ । सूक्ष्मरुपें ॥ १ ॥
१) या जगांत जें निरनिराळें बदल आढळतात, त्यांचें मूळ ही मूळमायाच आहे. निश्र्चळ परब्रह्मामध्यें ती चंचळपणाने पण अतिसूक्ष्मपणानें राहाते.   
मूळमाया जाणीवेची । मुळींच मूळ संकल्पाची । 
वोळखी शङगुणैश्र्वराची । येणेंचि न्यायें ॥ २ ॥
२) मूळमाया ही जाणीवेची बनलेली असते. मूळ परब्रह्मामधें जो संकल्प निर्माण झाला, तो जाणीवरुप आहे. ाणि तेंच मूळमायेचे स्वरुप समजावें. समग्र षड्गुण जे ऐश्र्वर्य, धर्म, यशश्री, ज्ञान, आणि वैराग्य हे गुण ज्याच्याठिकाणीं आहेत, त्या ईश्र्वराची ओळख येथेच होते.    
प्रकृतिपुरुष शिवशक्ती । अर्धनारी नटेश्र्वर म्हणती ।
परी ते आवघी जगज्जोती । मूळ त्यासी ॥ ३ ॥
३) प्रकृति, पुरुष, शिव-शक्ति, अर्धनारी नटेश्र्वर अशी आणखी नांवें त्यास आहेत. पण या सर्वांचे मूळ जगत्ज्योतीच होय. 
संकल्पाचें जें चळण । तेंचि वायोचें लक्षण ।
वायो आणी त्रिगुण । आणी पंचभूतें ॥ ४ ॥
४) मूळ संकल्प जो प्रकट झाला तेव्हां निश्र्चळामधें चंचळ निर्माण झालें. निश्र्चळ सद्वस्तुला चंचळपण आलें. हे चंचळपण आणणारी शक्ति म्हणजेच वायु होय. तो त्रिगुण व पंचभूतें आणतो. चंचळपणांत प्रथमपासून तीन गुण व पंचभूतें असतात.  
पाहातां कोणी येक वेल । त्याच्या मुळ्या असती खोल ।
पत्रें पुष्पें फळें केवळ । मुळाचपासीं ॥ ५ ॥
५) एखादी वेल पहा. तीची मूळें जमिनींत खोल गेलेली असतात. वेलीवर दिसणार्‍या पानांचें, फुलांचे व फळांचे मूळ या वेलीच्या मूळांमध्यें असतें. 
याहिवेगळे नाना रंग । आकार विकार तरंग ।
नाना स्वाद अंतरंग । मुळामध्यें ॥ ६ ॥
६) वेलीचे निरनिराळे रंग, आकार, विकार, तरंग त्याचप्रमाणें निरनिराळे स्वाद व अंतरंग या सार्‍या गोष्टी त्या मुळांध्यें असतात.
तेंचि मूळ फोडून पाहातां । कांहींच नाहीं वाटे आतां ।
पुढें वाढतां वाढतां । दिसों लागे ॥ ७ ॥
७) पण त्या मुळ्या फोडून पाहिल्या तर त्यांच्यामध्यें वर वर्णन केलेले कांहींच  आढळत नाहीं. वेलींची जशी जशी वाढ होऊं लागते तसतशा सर्व गोष्टी प्रगट होऊं लागतात.  
कड्यावरी वेल निघाला । अधोमुखें बळें चालिला ।
फांपावोन पुढें आला । भूमंडळीं ॥ ८ ॥
८) वेल डोंगफाच्या कड्यावर उगवते. आणि अधोमुखानें म्हणजे खालीं तोंड करुन वाढतेंमात्र भूमीच्या दिशेनें. आणि फोफावून जमीनीच्यावर येते.  
तैसी मूळमाया जाण । पंचभूतें आणी त्रिगुण ।
मुळीं आहेत हें प्रमाण । प्रत्ययें जाणावें ॥ ९ ॥
९) मूळमायेचा प्रकार अगदी तसाच आहे. हें ओळखावें. तीन गुण व पंचभूतें दोन्हीही अगदी सूक्ष्मरुपानें मूळमायेंत असतात. याबद्दल अनुमानानें खात्री करुन घ्यावी.  
अखंड वेल पुढें वाढला । नाना विकारीं शोभला ।
विकारांचा विकार जाला । असंभाव्य ॥ १० ॥
१०) मूळमायेचा वेल सारखा वाढतच जातो. अनेक प्रकारचे बदल होऊन तो शोभूं लागतो. बदलांत पुन्हां बदल होऊन वेलाचा विस्तार कल्पनेपलीकडे वाढतो.  
नाना फडगरें फुटलीं । नाना जुंबाडे वाढलीं ।
अनंत अग्रें चालिलीं । सृष्टीमधें ॥ ११ ॥
११) त्या वेलाला निरनिराळ्या फांद्या फुटतात. त्या एकमेकांत गुंतुन त्यांची झुंबाडे बनतात. त्या फांद्यांची असंख्य टोके विश्वांत पसरली आहेत.  
कित्येक फळें ती पडती । सवेंचि आणीक निघती । 
ऐसीं होती आणि जाती । सर्वकाळ ॥ १२ ॥
१२) कांहीं फळें पडतात पण नवी फळेंही धरतात. फळांचे हें होणें जाणें सतत चालूं राहाते.
येक वेलचि वाळले । पुन्हां तेथेंचि फुटले ।
ऐसे आले आणी गेले । कितीयेक ॥ १३ ॥
१३) एखादा वेल वाळला तर पुन्हा तेथेंच दुसरा वेल उगवतो. अशा रीतीनें आतापर्यंत कितीतरी वेल उगवले आणि सुकले.  
पानें झडती आणि फुटती । पुष्पें फळें तेणेंचि रीतीं ।
मध्यें जीव हे जगती । असंभाव्य ॥ १४ ॥
१४) पानें झडतात व पुन्हां फुटतात. फुलांना व फळांना हाच नियम लागूं पडतो. या क्रियेमधें अक्षरशः असंख्य जीव जगतात. 
अवघा वेलचि कर्पतो । मूळापासून पुन्हा होतो ।
ऐसा अवघा विचार जो तो । प्रत्यक्ष जाणावा ॥ १५ ॥
१५) पुढें सबंध वेल करपून जातो. मग मूळापासून तो पुन्हा वाढतो. हा सगळा विचार माणसानें विश्वरचना प्रत्यक्ष पाहून समजून घ्यावयास हवा.  
मूळ खाणोन काढिलें । प्रत्ययेज्ञानें निर्मूळ केलें ।
तरी मग वाढणेंचि राहिलें । सकळ कांहीं ॥ १६ ॥
१६) वेलाचें मूळ खणून बाहेर काढलें, स्वानुभवाच्या ज्ञानानें त्या वेलास निर्मूळ केलें तर मग वेलाचे वाढणें आपोआप थांबते.   
मुळीं बीज सेवटीं बीज । मध्यें जळरुप बीज ।
ऐसा हा स्वभाव सहज । विस्तारला ॥ १७ ॥
१७) आरंभीं मुळांत बीजावस्था, अखेर पर्यवसान बीजावस्था, मध्यें बीजाची जळरुप अवस्था, असा हा विश्वामधील घटनांचा स्वभाव सर्व ठिकाणीं पसरलेला आढळतो.  
मुळामधील ज्या गोष्टी । सांगताहे बीजसृष्टी । 
जेथील अंश तेथें कष्टी । न होतां जातो ॥ १८ ॥
१८) बीजापासून ज्या गोष्टी उत्पन्न होतात, त्यांच्यावरुन मुळांत काय होतें तें सांगता येते. ज्याच्यामधून जें निर्माण होतें तें त्याच्यामध्यें विनासायास विलीन होते. विश्वामधील तीन गुण व पंचभूतें यांच्या पसार्‍यावरुन मूळमाया कशी असावी याची कल्पना आपल्याला येते. 
जातो येतो पुन्हा जातो । ऐसा प्रत्यावृत्ति करितो ।
परंतु आत्मज्ञानी जो तो । अन्यथा न घडे ॥ १९ ॥
१९) सामान्य अज्ञानी जीव मरतो, जन्मास येतो व पुन्हां मरतो. अशा जन्म मृत्युच्या त्याच्या खेपा चालू असतात. पण आत्मज्ञानी पुरुषाला अशा खेपा घालाव्या लागत नाहीत.
न घडे ऐसें जरीं  म्हणावें । तरी कांहींतरी लागे जाणावें ।
अंतरींच परी ठावें । सकळांस कैचें ॥ २० ॥ 
२०) आत्मज्ञानी पुरुषाला जन्म-मरण उरत नाहीं. परंतु आत्मज्ञान मिळविण्यासाठी  त्याला साधना करावी लागते. प्रत्येकाच्या अंतरीं आत्मज्ञान असतें, पण तें आहे ही गोष्ट सर्वांना कळत नाहीं. तें कळ्ण्यासाठीं साधना करावी लागते.     
तेणेंसींच कार्यभाग करिती । परंतु तयास नेणती ।
दिसेना ते काये करिती । बापुडे लोक ॥ २१ ॥
२१) अंतरीं वसणार्‍या आत्मज्ञानाच्या प्रकाशामधेंच सर्व जीव ापापलें कर्म करतात. परंतु त्या ज्ञानाची त्यांना जाणीव नसते. तें ज्ञान प्रगटपणें दिसत नाहीं. त्याला बिचार्‍या अज्ञानी लोकांनीं काय करावें.  
विषयेभोग तेणेंचि घडे । तेणेंविण कांहींच न घडे ।
स्थूळ सांडून सूक्ष्मीं पवाडे । ऐसा पाहिजे ॥ २२ ॥
२२) त्याच्या प्रकाशानेंच इंद्रियांचे भोग आपण भोगतो. त्याच्यावाचून कांहीं घडत नाहीं. त्या ज्ञानाचे भान होण्यास स्थूलाचा त्याग करुन सूक्ष्माच्या क्षेत्रांत शिरणारा व व्यापक बनणारा मनुष्य लागतो.   
जें आपलेंचि अंतर । तद्रूपचि जगदांतर ।
शरीरभेदाचे विकार । वेगळाले ॥ २३ ॥
२३) आपल्या अंतर्यामीं जें स्वरुप आहे तेच जगाच्या अंतर्यामीं भरलेले आहे. प्राण्यांच्या शरीराचे आकार केवळ निरनिराळे दिसतात. 
आंगोळीची आंगोळीस वेधना । येकीची येकीस कळेना ।
हात पाये अवेव नाना । येणेंचि न्यायें ॥ २४ ॥   
२४) माणसाला असें वाटतें कीं, एका बोटाची वेदना दुसर्‍या बोटाला कळत नाहीं. हात, पाय वगैरे निरनिराळे अवयव आहेत त्यांना हाच नियम लागूं आहे. 
अवेवाचे अवेव नेणे । मा तो परांचें काये जाणे ।
परांतर याकारणें । जाणवेना ॥ २५ ॥
२५) एका अवयवाचे दुःख जर दुसर्‍या अवयवास कळत नाहीं, तर आपल्याला दुसर्‍याचे शरीरदुःख अनुभवणें कसें शक्य आहे ? या कारणानें दुसर्‍याचें अंतःकरण नीट ओळखतां येत नाहीं.  
येकाचि उदकें सकळ वनस्पती । नाना अग्रेंभेद दिसती ।
खुडिलीं तितुकींच सुकती । येर ते टवटवीत ॥ २६ ॥ 
२६) पाणी एकच असते. एकाच पाण्यावर सगळ्यां वनस्पती वाडतात, जगतात. त्या वाढतात तेव्हां त्यांच्या फांद्या, पानें, टोकें, यांच्यांत भेद आढळतो. त्यापैकीं आपण जी तोडतो तेवढी सुजतात. बाकीची टवटवीत राहतात.  
येणेंचि न्यायें भेद जाला । कळेना येकाचें येकाला ।
जाणपणें आत्मयाला । भेद नाहीं ॥ २७ ॥
२७) हें असें घडते त्याचप्रमाणें देहांचे निरनिराळे भेद होतात व एका देहाचे दुसर्‍या देहाला कळत नाहीं. पण जाणीवेच्या दृष्टीनें आत्म्याच्या ठिकाणी भेद नाहीं. ज्या जाणीवेनें एका देहाला दुःख कळते त्याच जाणीवेनें दुसर्‍या देहाला त्याचे दुःख समजते.  
आत्मत्वीं भेद दिसे । देहप्रकृतिकरितां भासे ।
तरी जाणतचि असे । बहुतेक ॥ २८ ॥
२८) प्रत्येक देहामधील आत्मा वेगवेगळा आहे असें वाटते. पण प्रत्येक देहस्वभाव भिन्न असल्यानें हा भेद भासतो. तो खरा नसतो. ही गोष्ट बहुतेक लोक जाणतात.  
देखोन ऐकोन जाणती । शाहाणे अंतर परीक्षिती ।
धूर्त ते अवघेंच समजती । गुप्तरुपें ॥ २९ ॥ 
२९) कांहीं लोक पाहून व ऐकून जाणतात. शहाणे लोक अंतरंगाची परीक्षा करुन जाणतात. चतुर माणुस गुप्तपणें कोणास कळूं न देतां हें सर्व समजून घेतो. 
जो बहुतांचें पाळण करी । तो बहुतांचें अंतर विवरी ।
धूर्तपणें ठाउकें करी । सकळ कांहीं ॥ ३० ॥
३०) जो चतुर माणुस पुष्कळांचा सांभाळ करतो, जो पुष्कळ लोकांचे अंतःकरण वश करुन घेतो, तो चतुरपणानें सर्व कांहीं माहीत करुन घेतो. 
आधीं मनोगत पाहाती । मग विश्र्वास धरिती ।
प्राणीमात्र येणें रितीं । वर्तताहे ॥ ३१ ॥
३१) लोक आधीं मनांत काय आहे तें पाहतात आणि मग विश्र्वास ठेवतात. सर्व लोक अशा पद्धतीनें वागतात.  
स्मरणमागें विस्मरण । रोकडी प्रचित प्रमाण ।
आपलें ठेवणें आपण । चुकताहे ॥ ३२ ॥
३२) स्मरणानंतर आपल्याला विस्मरण घडतें. हा आपला प्रत्यक्ष अनुभव आहे. आपण ठेवलेली वस्तु विस्मरणानें आपल्यालाच सापडत नाहीं. 
आपलेंच आपण स्मरेना । बोलिलें तें आठवेना ।
उठती अनंत कल्पना । ठाउक्या कैंच्या ॥ ३३ ॥  
३३) आपलेंच आपल्याला स्मरत नाहीं. आपण बोललेले आपल्याला आठवत नाहीं. आपल्या मनांत अनंत कल्पना येतात. त्या सगळ्या स्मरणांत राहाणें शक्य नाहीं.  
ऐसें हें चंचळ चक्र । कांहीं नीट कांहीं वक्र ।
जाला रंक अथवा शक्र । तरी स्मरणास्मरणें ॥ ३४ ॥
३४) असें हें चंचळचक्र विचित्र आहे. कांहीं ठिकाणीं सरळ तर कांहीं ठिकाणी तें वाकड्या गतीनें फिरते. रंक असो वा इंद्र असो, त्याची अवस्था स्मरण व विस्मरण यावर अवलंबून राहते. 
स्मरण म्हणिजे देव । विस्मरण म्हणिजे दानव ।
स्मरणविस्मरणें मानव । वर्तती आतां ॥ ३५ ॥
३५) स्मरण म्हणजे देव, विस्मरण म्हणजे दानव आणि स्मरण व विस्मरण यांचे मिश्रण म्हणजे मनुष्यप्राणी होय. 
म्हणोनि देवी आणि दानवी । संपत्ति द्विधा जाणावी ।
प्रचित मानसीं आणावी । विवेकेंसहित ॥ ३६ ॥
३६) यामुळें दैवी संपत्ती व आसुरी संपत्ती असें दोन प्रकार या जगांत आढळतात. विचारानें जगांत त्यांचीं प्रचीति मनानें घ्यावी. 
विवेकें विवेक जाणावा । अत्म्यानें आत्मा वोळखावा ।
नेत्रें नेत्रचि पाहावा । दर्पणींचा ॥ ३७ ॥
३७) विवेक चालवून विवेक कसा असतो तें जाणावें. त्याचप्रमाणें आपल्या आत्म्यानें दुसर्‍याचा आत्मा जाणावा. आपण आत्मस्वरुप होऊन आत्म्यास ओळखावें. आरशामधें दिसणारा डोळा अपल्या डोळ्यानीच पाहावा लागतो, तसाच हा प्रकार आहे.    
स्थूळें स्थूळ खाजवावें । सूक्ष्में सूक्ष्म समजावें ।
खुणेनें खुणेसी बाणावें । अंतर्यामीं ॥ ३८ ॥
३८) ज्याप्रमाणें स्थूलानें स्थूल खाजवावें त्याचप्रमाणें सूक्ष्मानें सूक्ष्म समजून घ्यावें. सूक्ष्माची खूण सूक्ष्मानेंच अंतर्यामी बाणवून घ्यावी. 
विचारें जाणावा विचार । अंतरें जाणावें अंतर ।
अंतरें जाणावें परांतर । होउनियां ॥ ३९ ॥ 
३९) आपल्या विचारामवरुन दुसर्‍यांचा काय विचार आहे तो जाणावा. आपल्या अंतरंगावरुन दुसर्‍याचे अंतरंग कसें आहे तें ओळखावें. दुसर्‍याच्या अंतरंगाशी तदाकार होऊन त्याचें अंतरंग जाणावें.  
स्मरणामाजीं विस्मरण । हेंचि भेदाचें लक्षण ।
येकदेसी परिपूर्ण । होत नाहीं ॥ ४० ॥ 
४०) स्मरणामध्यें विस्मरण घडणें हेच भेदाचे लक्षण आहे. विस्मरणानें एकदेशीपणा येतो. जो अपूर्ण आहे तो पूर्ण होऊं शकत नाहीं.  
पुढें सिके मागें विसरे । पुढें उजेडे मागें अंधारे ।
पुढें स्मरे मागें विस्मरे । सकळ कांहीं ॥ ४१ ॥
४१) पुढचे शिकतो पण मागचे विसरतो. पुढें उजेड पण मागें अंधार, पुढचें स्मरतो पण मागचें सारें विसरतो. माणसांत स्मरण व विस्मरण यांचे मिश्रण असल्यानें त्याची ही अशी अवस्था होते. 
तुर्या जाणावी स्मरण । सुषुप्ति जाणावी विस्मरण ।
उभयेता शरीरीं जाण । वर्तती आतां ॥ ४२ ॥
४२) तुर्या ही ज्ञानमय अवस्था स्मरणरुप जाणावी. तर सुषुप्ति ही अज्ञानमय अवस्था विस्मरणरुप जाणावी. माणसाच्या शरीरांत या दोन्ही अवस्था राहतात.
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे अधोर्धनिरुपणनाम समास सातवा ॥
Samas Satava Adhordha Nirupan 
समास सातवा अधोर्ध निरुपण 



Custom Search

Friday, April 20, 2018

ShriGurvashtakam श्रीगुर्वाष्टकम्


Adi Shankaracharyas Spiritual Stotras

श्रीगुर्वष्टकम्

शरीरं सुरुपं तथा वा कलत्रं, 
यशश्र्चारु चित्रं धनं मेरुतुल्यम् ।
हरेरंघ्रिपद्मे मनश्र्चेन्न लग्नं 
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ १ ॥
भावार्थ;
१) जर शुद्ध एकनिष्ठ भावानें, मन श्रीहरीच्या चरणीं लीन झालें नाहीं, तर शरीर सुन्दर, निरोगी असून त्याचा उपयोग काय? तसेंच सुंदर स्त्री, अगाध कीर्ति व मेरुपर्वताप्रमाणें धनप्राप्ती झाली तरीही त्याचा उपयोग काय? कांहीं नाहीं. विशेष काय सांगावें ! सांसारिक सर्व वैभव प्राप्त झालें, तरी तें सर्व वैभव हरिभक्तीवांचून व्यर्थ आहे. शोक व दुःखाचे साधन आहे.     
कलत्रं धनं पुत्रपौत्रादि कीर्तिः 
गृहं बांधवाः जातिमेतद्धि सर्वम् ।
हरेरंघ्रिपद्मे मनश्र्चेन्न लग्नं 
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ २ ॥
२) स्त्री, धन, पुत्रपौत्रादि, कीर्ति, गृह, बन्धुवर्ग, उत्तम जाति, इत्यादि सर्व प्राप्त झालें , तरी त्याचा उपयोग काय ? कंहीं नाहीं. हरिभक्तीवांचून जगणें निष्फल होय. 
षडङ्गादि वेदो मुखे शास्त्रविद्या 
कवित्वादि गद्यं सुपद्यं करोति ।
हरेरंघ्रिपद्मे मनश्र्चेन्न लग्नं 
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ ३ ॥    
३) जगद्गुरु परमेश्र्वरचरणीं मन लीन झालें नाहीं, पण शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिष यांसहित ऋगवेदादि चार वेदांचें अध्ययन, पूर्वोत्तर मीमांसा, सांख्य, योग, न्याय तसेंच वैशेषिक इत्यादि चौदा विद्या कंठगत केल्या, पण त्याचा उपयोग काय? तसेंच गद्यपद्यसदि काव्यरचना केल्या, त्याचा तरी काय उपयोग? अर्थांत कांहींच नाहीं. हरिभक्तीवांचून सर्व विद्या प्राप्ती निष्फल होय. हरिभक्तिवांचून विद्वानाचें जीवन पशुतुल्य समजावें. हरिभक्तीनें पांडित्याला शोभा आहे.   
विदेशेषु मान्यः स्वदेशेषु धन्यः 
सदाचारवृतेषु मत्तो न चान्यः ।
गुरोरंघ्रिपद्मे मनश्र्चेन्न लग्नं 
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ ४ ॥
४) विदेशांत मान आहे. स्वदेशीं लोकप्रशंसेस पात्र आहे. माझ्यावांचून सदाचारपरायणता कोणासही नाही म्हणजे माझ्यावांचून अधिक सदाचारी कोणीही नाही. हें सर्व असेल तरीही भगवान श्रीहरीचरणाच्या ठिकाणीं निष्कपट भावानें ज्याचें मन तल्लीन नाहीं, त्यास वरील गोष्टीनीं कोणताही लाभ होणार नाहीं.    
क्ष्मामंडले भूपभूपालवृन्दैः 
सदा सेवितं यस्य पादारविन्दम् ।
हरेरंघ्रिपद्मे मनश्र्चेन्न लग्नं 
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ ५ ॥
५) पृथ्वीवरील सर्व राजे ज्याच्या चरणकमलाची सेवा करीत आहेत, पण तो जर श्रीहरिचरणाच्या ठिकाणीं लीन नसेल, तर त्याचे सर्व ऐश्र्वर्य कवडीमोल आहे. हरिभक्तिविमुख दांभिक मनुष्याचा सर्व राजांनीं सन्मान केला तरी त्यापासून हित काय होणार? कांहीं नाहीं.
यशो मे गतं दिक्षु दानप्रतापात् 
जगद्वस्तु सर्वं करे यत्प्रभावात् ।
हरेरंघ्रिपद्मे मनश्र्चेन्न लग्नं 
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ ६ ॥
६) दानशूर म्हणून ज्याची कीर्ति दिगंती पसरली आहे, जगांतील सर्व संसारोपयोगी वस्तु स्वसामर्थ्यानें आज ज्याला प्राप्त आहेत, पण त्याचें चित्त जर श्रीहरिचरणकमलीं रत नसेल, तर त्याचें तें सर्व ऐश्र्वर्य व दानशूरपणा व्यर्थ आहेत. असें समजावें. 
न भोगे न योगे न वा वाजिराजौ, 
न कान्तामुखे नैव वित्तेषु चित्तम् ।
हरेरंघ्रिपद्मे मनश्र्चेन्न लग्नं 
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ ७ ॥
७) ज्याचें चित्त भोगांत, योगांत, उत्तम अश्र्वविद्येंत, सुंदर स्त्रीच्या ठिकाणीं अथवा धनधान्यादि संग्रहांत आसक्त नाहीं, अशा प्रकारचें वैराग्य व अनासक्ति असूनहि, जर त्याचें चित्त हरिचरणकमलाच्या ठिकाणीं रत नसेल, तर त्याच्या त्या नुसत्या वैराग्यादिकांपासून कांहींच लाभ नाहीं.   
अरण्ये न वा स्वस्य गेहे न कार्ये,
न देहे मनो वर्तते मे त्वनर्घ्ये ।
गुरोरंघ्रिपद्मे मनश्र्चेन्न लग्नं 
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ ८ ॥
८) ज्याचें मन सुंदर व संपत्तिपरिपूर्ण घरांत, व्यापारांत, शरीरपालनपोषणादि व्यवहारांत, त्याचप्रमाणें मूल्यवान् पदार्थांचा संग्रह करणें इत्यादि कार्यांत आसक्त नाहीं, आणि जो अरण्यांत एकांतवासांत जाऊन बसला, पण तो जर हरिचरणांची भक्ति करीत नसेल तर त्याचें तें सर्व वैराग्य व्यर्थ आहे. 
अनर्घ्याणि रत्नानि भुक्तानि सम्यक्,
समालिङ्गिता कामिनी यामिनीषु ।
हरेरंघ्रिपद्मे मनश्र्चेन्न लग्नं 
ततः किं ततः किं ततः किं ततः किम् ॥ ९ ॥ 
९) मौल्यवान रत्नांचा उपभोग, त्याचप्रमाणें रात्रीं उत्तम रुपवान् स्त्रीयांच्या आलिंगनादिकांपासून होणारें प्राकृत सुख प्राप्त झालें, पण जर भगवान् श्रीहरीच्या चरणकमळीं मन स्थिर नसेल तर वरील तुच्छ सुखाच्या प्राप्तीनें काय फल मिळणार ? कांहीं नाहीं !
गुरोरष्टकं यः पठेत् पुण्यदेही,
यतिर्भूपतिर्ब्रह्मचारी च गेही ।
लभेद्वांछितार्थं पदं ब्रह्मसंज्ञं 
गुरोरुक्तवाक्ये मनो यस्य लग्नं ॥ १० ॥
१०) जो शुभकर्मकृत संन्यासी, राजा, ब्रह्मचारी, तसाच गृहस्थाश्रमी या गुर्वष्टकाचें पठन व पाठण करील, तसेंच ज्याचें मन श्रीगुरुनें उपदेशिलेल्या वाक्यांच्या ठिकाणीं स्थिर होईल, तो अभिलाषित परमानन्दरुप ब्रह्मतत्वाला प्राप्त होईल म्हणजे ब्रह्मरुप होईल. 
वरील भावार्थ ह. भ. प. श्री भार्गव वासुदेव खांबेटे  यांनी केला आहे. तो त्यांच्या सार्थ स्तोत्ररत्नावली या पुस्तकांतून साभार घेतला आहे. 


Custom Search
Responsive Add unit.

MayaPanchakam मायपंचकम्


Adi Shankaracharyas Spiritual Stotras


मायापंचकम्
निरुपमनित्य निरंशकेऽप्यखंडे, 
मयिचिति सर्वविकल्पनादिशून्ये ।
घटयति जगदीशजीवभेदम् ,
अघटितघटनापटीयसी माया ॥ १ ॥ 
१) निरुपम म्हणजे उपमाशून्य, नित्य, निरंश, अखंड, जगदादि सर्व विकल्पनाशून्य, ज्ञानस्वरुप, परब्रह्मरुप जो मीं, त्या माझ्याठिकाणीं अघटितघटना करण्यांत कुशल जी अनिर्वचनीय माया, तीं जगत् , ईश्र्वर व जीव असा भेद दाखविते.
श्रुतिशतनिगमान्तशोधकान् 
अप्यहह धनादिनिदर्शनेन सद्यः ।
कलुपयति चतुष्पदाद्यभिन्नान् 
अघटितघटनापटीयसी माया ॥ २ ॥ 
२) अनेक श्रुति व वेदवाक्यें यांचा शोध करणारे महान् विद्वान, पण आचार्य म्हणतात -- अरेरे ! काय करावें ! किंचित् धनलाभ अगर मान प्राप्त होण्याचा समु प्राप्त झाला असतां आपली विद्वत्ता विसरुन पशुतुल्य वर्तन करण्यास तयार होतात, म्हणजे वेदशास्त्राविरुद्ध वर्तन करण्यास तयार होतात; ब्रह्मदेवादिकांनाहि मोह पाडणारी व अघटित घटना करणारी माया काय करणार नाही ? वाटेल तें करील.
सुखचिदखंडविबोधमद्वितीयम् ,
वियदनलादि विनिर्मिते नियोज्य ।
भ्रमयति भवसागरे नितान्तम् ,
अघटितघटनापटीयसी माया ॥ ३ ॥  
ब्रह्म ( आत्मा ), सुखरुप, चिद्रूप, अखंड, ज्ञानरुप व अद्वितीय आहे, पण माया आपल्या अंगच्या अद्भुत शक्तीनें त्या आत्म्यापासून आकाश, वायु, तेज, जल व पृथ्वी या पंचभूतांची उत्पत्ति करिते पण ती भूतें परस्परांची वैरी असल्यामुळें एकमेकांचा नाश करतील म्हणून त्यांचा नियामक जो अंतर्यामी ईश्र्वर त्याचीहि उत्पत्ति करते, म्हणजे शुद्ध ब्रह्माला मायेच्या आध्यात्मिक संबंधानें ईश्र्वरभाव येतो; ( ब्रह + माया + आभास = ईश्र्वर ). तात्पर्य, ईश्र्वरत्वरुपान्तर्गत माया जगताचें उपादानकारण असून, आभास निमित्तकारण आहे व तोच आभास मायेचा नियामक आहे. द्वैतीकपिल सांख्यमताप्रमाणें माया स्वतंत्र जगत् कर्ती नसून परतंत्र म्हणजे ईश्र्वराधीन आहे. त्या ईश्र्वराला आपल्या स्वरुपाचा केव्हांहि भ्रम नाही म्हणून तो नित्य मुक्त आहे. सर्व पदार्थांना जाणतो म्हणून सर्वज्ञ, व सर्वशक्तिमान म्हणून स्वतंत्र जगत्कर्ता आहे; अल्पज्ञ, अल्पशक्तिमान व पराधीन असतो त्यास जीव असें म्हणतात. पारमार्थिक दृष्टीनें जीवाचे ठिकाणी अल्पज्ञत्वादि धर्म नाहीत, परंतु अविद्येनें त्याच्या ठिकाणीं प्रतीत होतात, अविद्याकृताअल्पज्ञात्वादिकांची जी आत्म्याच्या ठिकाणीं भ्रांन्ति तेंच जीवाचें जीवत्व होय. अशी ही अद्भुत व मोहकारी माया, या जीवाला भवसागरामध्यें अविरत भ्रमण करावयास लावतें.  आचार्य म्हणतात, या मायेची अद्भुत व मोहकारी शक्ति कशी आहे ? हें काय सांगावें ! ती अघटित घटना करण्यांत कुशल आहे हें खरें.
अपगतगुणवर्णजातिभेदे ,
सुखचिति विप्रविडाद्यहंकृतिं च ।
स्फुटयति सुतदारगेहमोहम् 
अघटितघटनापटीयसी माया ॥ ४ ॥  
४) ज्या ब्रह्माच्या ( आत्म्याच्या ) ठिकाणीं गुण, जाति, वर्ग इत्यादि भेद नाहीं. व्यवहारांत या शब्दाचा हा अर्थ आहे अशा संकेताच्या ज्ञानानें अर्थाचा प्रत्यय येतो. त्यावांचून कोणताहि शब्द आपल्या अर्थाचा प्रत्यय आणून देतो असें दिसत नाहीं. यास उदाहरणः गाय, अश्र्व इत्यदिकांचे ज्ञान गोत्व व अश्र्चत्व या जातीनें होतें, शिजवितो, पठन करतो यांचे ज्ञान शिजविणें, पठन करणें या क्रियांवरुन होते; पांढरा, काळा इत्यादिकांचे ज्ञान गुणावरुन होते. तसेंच धनी, गोमान, इत्यादि ज्ञान धन व गाय यांच्याशी असलेल्या संबंधावरुन होतें. अगोत्रं , अवर्णं इत्यादि श्रुती ' ब्रह्म ' जातिमान नाहीं असें सांगते, म्हणून सदादि शब्दांचें वाच्य नाही.' निर्गुण ' इत्यादि श्रुति ब्रह्म निर्गुण आहे असें सांगते म्हणून गुण शब्दानें त्याचें वर्णन करितां येत नाही; ' निष्कलं निष्क्रियं शांतं ' ही श्रुति ब्रह्म ब्रह्म निष्क्रिय आहे असे प्रतिपादन करते. म्हणून ब्रह्म क्रिया शब्दाचे वाच्य नाहीं;  ' एकमेवाद्वितीयम् ' ही श्रुति ब्रह्म एकच आहे असें प्रतिपादन करतें. तास्तव त्याचा कोणाशी संबंधच होत नाहीं असें श्रुति सांगतें. ' यतो वाचो निवर्न्तते , ' ' साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्र्च ' इत्यादि श्रुति ब्रह्म अद्वितीय व अविषय आहे असें सांगतात. मग त्याचा संबंध अन्य वस्तूशी कसा होणार कारण तत्वतः अन्य वस्तु नाहींच असा श्रौतसिद्धान्त आहे. असो. तसेंच  हें ब्रह्म सुखस्वरुप व ज्ञानस्वरुप आहे. अशा अद्वितीय ब्रह्माच्या ठिकाणीं ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र इत्यादि जाति दाखविणारी स्थूल, सूक्ष्म, कारण हीं तीन शरीरें व त्या त्या शरीराच्या ठिकाणीं अहंकार उत्पन्न करविणारी, तसेंच पुत्र, स्त्री, मित्र इत्यादिविषयक मोहांत पाडणारी ही अद्भुत शक्ति मोहकारी माया काय करणार नाहीं ? ती अघटित घटना करणारी असून ब्रह्मादि देवांनाही मोह पाडणारी आहे. 
विधिहरिहरविभेदमप्यखंडे ,
बतविरचय्य बुधानविप्रकामम् ।
भ्रमयति हरिहरभेदभावान् ,
अघटितघटनापटीयसी माया ॥ ५ ॥ 
५) ही माया आपल्या अद्भूतशक्तीनें एक, एव व अद्वितीय आत्म्याचे ठिकाणीं ईश्र्वरभाव दाखविते. व नंतर त्याच ईश्र्वराचे ठिकाणीं ब्रह्मदेव, विष्णु व शंकर असें भाव दाखविते. म्हणजे सत्वगुणप्रधान विष्णु, रजोगुणप्रधान ब्रह्मदेव व तमोगुणप्रधान शंकर या देवतांना उत्पन्न करते, व जगताची उत्पत्ति, स्थिति व लय हीं कामें त्यांच्याकडे नेमून देते. शास्त्रपरिचय ज्यांना उत्तम प्रकारचा आहेअशा महान पंडितांनाही शंकर, विष्णु व ब्रह्मदेव या देवता परस्परभिन्न आहेत अशा भ्रमांत पाडून त्यामध्यें आपापसांत कलह करावयास लावते. आचार्य म्हणतात, मायेची अघटित घटना कशी आहे याची मनानेंही कल्पना करतां येणार नाहीं. अशा प्रकारची अद्भुत मोहशक्तिवान् जी माया तिच्या सपाट्यांतून सुटावें अशी इच्छा असणार्‍या मुमुक्षूनें सर्वभावानें ईश्र्वराला शरण जाणें हाच उत्तम व सोपा मार्ग आहे



Custom Search

ParaPooja परापूजा


Adi Shankaracharyas Spiritual Stotras


परापूजा 
अखण्डे सच्चिदानन्दे निर्विकल्पैकरुपिणि ।
स्थितेऽद्वितीयभावेऽस्मिन्कथं पूजा विधीयते ॥ १ ॥
१) जो आत्मा अखण्ड, सच्चिदानंद, एकमात्र निर्विकल्पस्वरुप आहे, नित्य अद्वितीय भावानें वर्तमान असल्यामुळें, त्याच्या ठिकाणीं द्वैतभावाचा गंधही नाहीं, अशा आत्मतत्वाची पूजा कशी केली जाणार ? पूजा तर पूज्यपूजकभाव असेल तरच होते; अद्वैत तत्व जें ब्रह्म ( आत्मा ) त्याचे ठिकाणीं, पूज्य, पूजकादि त्रिपुटीचा अत्यंत आभाव आहे, यास्तव अद्वैत तत्त्वाची पूजा कोणच्या सामग्रीनें होणार ?    
पूर्णस्याऽवाहनं कुत्र, सर्वाधारस्य चासनम् ।
स्वच्छस्य पाद्यमर्घ्यं च शुद्धस्याऽचमनं कुतः ॥ २ ॥
२) सर्वव्यापक परमात्म्याचें आवाहन कसें करणार ? कारण जो कोणत्यातरी स्थानावर ासतो, किंवा नसतो, त्याचे आवाहन करतां येतें, परंतु जो सर्वत्र भरलेला आहे, त्याचे आवाहन कसें करतां येणार ? करतां येणार नाहीं. त्याचप्रमाणें सर्वाधाराला असन कोठलें ? बसणार्‍याला बसण्याकरितां आसन देतां येतें, परमात्मा तर बसणाराही नाहीं व उठणाराही नाहीं. जो उठनारा व बसणारा असतो तो सर्वांचा आधार होऊं शकणार नाहीं, एवढ्याचकरितां सर्वाधार प्रभूला आसन कशाचें व तें द्यावयाचेम कसें ? जो परमात्मा स्वरुपानें नित्य निर्मल आहे, त्याला पाद्यार्घ्यादिकांची आवश्यकता काय ? कारण पाद्य व अर्घ्य हीं परमात्म्याला स्वच्छ करण्याकरतां देतात, पण ज्याच्या ठिकाणी मलीनताच नाहीं, त्याला त्या पाद्यार्घ्यदिकांचा काय उपयोग ? कांहींच नाहीं. तसेंच जो पवित्रच आहे, त्याला आचमनापासून काय फल ? कारण ाचमन शुद्धीकरितां असतें, जो कधीं अशुद्धच नाहीं, त्याला आचमनाचें काय प्रयोजन ? कांहीं नाहीं.      
निर्मलस्य कुतः स्नानं वस्त्रं विश्र्वोदरस्य च ।
अगोत्रस्य त्ववर्णस्य कुतः तस्योपवीतकम्  ॥ ३ ॥
३) नित्यनिर्मलाला स्नानाचें काय प्रयोजन ? स्नान मलशुद्धीकरता केलें जातें. जो नित्य निर्मलच आहे. त्याला स्नानाचा काय उपयोग ? कांहीं नाहीं. ज्याच्या उदरांत सर्व विश्र्व सांठवलेलें आहे, त्याला नेसण्यास वस्त्र कोठून पैदा करणार ? कारण वस्त्र शरिराचें आच्छादन करतें, ज्यानें अखिल ब्रह्माण्डाला व्यापिलें, त्याला यज्ञोपवीताचा काय उपयोग ? कांहींच नाहीं. वसिष्ठादि गोत्रयुक्त जे ब्राह्मणादि वर्ण आहेत, त्यांना यज्ञोपवीत धारण करण्याचा अधिकार आहे. तात्पर्य, श्रौत, स्मार्त कर्म करण्याची इच्छा करणाराला यज्ञोपवीत धारण करण्याची आवश्यकता आहे, जो निष्काम आहे त्याला त्याचा काय उपयोग ? कांहीं नाहीं.    
निर्लेपस्य कुतो गंधः पुष्पं निर्वासनस्य च ।
निर्विशेषस्य का भूषा कोऽलंकारो निराकृते ॥ ४ ॥
४) निर्लेपाला गंधाचा काय उपयोग. कारण अंतःकरण प्रसन्नतेकरितां गंधादिकांचा उपयोग होतो. पण जो नित्य प्रसन्न आहे, त्याला गंधाचा कांहींच उपयोग नाहीं. ज्याला वास घेण्याची इच्छा आहे, तो पुष्पादिकांचा वास घेण्याची इच्छा करितो. निर्वासनाला त्याचा कांहींच उपयोग नाहीं. निर्विशेषाला वस्त्रालंकारदिकांचा काय उपयोग ? त्याचप्रमाणें निराकाराला अलंकार कसा घालावा ? अलंकारानें साकार वस्तूला शोभा येते. ज्याला आकार नाहीं अशा निराकार आत्म्याला अलंकारादिकांचा काय उपयोग ? कांहींच नाहीं. 
निरंजनस्य किं धूपैदीपैर्वा सर्वसाक्षिणः ।
निजानन्दैकतृप्तस्य नैवेद्यं किं भवेदिह ॥ ५ ॥
५) निरंजनाला धूपादिकांचे काय फल ? सर्वसाक्षीरुप प्रकाशाला त्याच्या प्रकाशाकरितां प्रकाशाची अपेक्षा नसते. प्रकाशाला अन्य प्रकाशाची अपेक्षा मानली तर आत्माश्रयादि दोष येतात. सूर्यादि सर्व प्रकाशगोलकांचा, आत्मा प्रकाशक आहे. अशा स्वयंसिद्ध प्रकाशक आत्म्याचा प्रकाश कोण करणार ? कोणीं नाहीं. जो निजानंदानें नित्य तृप्त आहे त्याला तृप्तीकरितां नैवेद्यादिकाचें काय प्रयोजन ? कांहीं नाहीं.   
विश्र्वानंदयितुस्तस्य किं तांबूलं प्रकल्प्यते ।
स्वयंप्रकाशचिद्रुपो योऽसावर्कादिभासकः ॥ ६ ॥
६) सूर्यादि सर्वप्रकाशक वस्तूंना प्रकाशित करणार्‍या स्वयंप्रकाशाला ( ज्ञानस्वरुप ) , तसेंच आपल्या आनंदानें सर्वांला आनंदविणार्‍या आत्म्याला तांबुलादिकांचा काय उपयोग ? कांहींच नाहीं. 
प्रदक्षिगाह्यनन्तस्य ह्यद्वयस्य कुतो नतिः ।
वेदवाक्यैरवेद्यस्य कुतः स्तोत्रं विधीयते  ॥ ७ ॥
७) अनन्तरुप व्यापक आत्म्याला प्रदक्षिणा कशी घालणार ? ज्याला अन्त आहे, आणि ज्याच्या सभोंवार फिरण्यास कांहीं स्थान आहे. त्याला प्रदक्षिणा घालणें शक्य आहे. पण ज्याला अन्त नाहीं असा व्यापक जो सर्वात्मा त्याला प्रदक्षिणा घालणें अशक्य आहे. तसेंच आद्वितीयाला नमस्कार कसा करावा? आपल्याहून भिन्न व्यक्तिला नमस्कार करतां येतो. परमात्मा एक व द्वैतशून्य आहे. म्हणून स्वगत, सजातीय, विजातीय, भेदरहित आहे. अशा द्वैतशून्य परमात्म्याला नमस्कार कसा केला जाणार ? वेदवाक्याला जो अवेद्य त्याची स्तुति कोणत्या शब्दांत करणार ? करता येणार नाहीं. ज्याच्या ठिकाणीं नाम, रुप, क्रिया, जाति आणि संबंध असतो, ती वस्तु जाणता येते; अत्म्याच्या ठिकाणीं नामरुपादि वस्तुतः नाहींत याकरितां तो स्तुतीचा विषय कसा होणार ? अर्थात् होणार नाहीं.    
स्वयंप्रकाशमानस्य कुतो नीराजनं विभोः ।
अन्तर्बहिश्र्च पूर्णस्य कथमुद्वासनं भवेत् ॥ ८ ॥
८) स्वयंप्रकाश आत्म्याला दीपादिकांच्या साधनानें आरती कशी करावी ? कारण आत्म्याच्या ठिकाणीं अंधकाराला प्रवेशच नाहीं. मग नीरांजनादि दीपाचा काय उपयोग ? कांहीं नाहीं. जो अंतर्बाह्य व्यापून राहिलेला आहे, अशा आत्मरुप देवाचें विसर्जन कसें करावयाचें ? विसर्जन परिछिन्न वस्तुचें करतां येतें. जो परिपूर्ण भरलेला त्याचे विसर्जन कसें करावें ?    
एवमेव परापूजा सर्वावस्थासु सर्वदा ।
एकबुद्ध्या तु देवेशे, विधेया ब्रह्मवित्तमैः ॥ ९ ॥
९) अशा प्रकारची पूजा, ब्रह्मतत्त्ववेत्यांकडून सर्व अवस्थांमध्यें सर्वदा केली जाते. तात्पर्य परमात्म्याशी एकरुपानें रहाणें हीच खरी तात्त्विक पूजा समजावी. 
आत्मा त्वं गिरिजा मतिः सहचराः प्राणाः शरीरं गृहम् ,
पूजा ते विविधोपभोगरचना निद्रा समाधिस्थितिः ।
संचारन्तु पदोः प्रदक्षिणविधिः स्तोत्राणि सर्वा गिरो ,
यद्यत्कर्म करोमि तत्तदखिलं शम्भो ! तवाराधनम् ॥ १० ॥
१०) हे शंभो ! महादेवा ! तूं माझा आत्मा आहेस म्हणून तुझ्याहून मी भिन्न नाही. माझी शुद्ध बुद्धि ही पार्वतीदेवी होय. माझे प्राण हे सहचारी गण होत, व हे शरीर शिवमंदिर होय. नाना प्रकारच्या शब्दादि विषयसेवन हीच आपली पूजा होय; झोंप ही समाधि अवस्था आहे. पायानें चालणें हीच प्रदक्षिणा, वाणीनें बोलणें हींच आपली स्तोत्रें होत. सारांश जें जें कर्म माझ्याकडून होईल तें तें सर्व आपलें आराधनच होय. 



Custom Search