Sunday, June 24, 2018

Samas Dahava Vivek Lakshan Nirupan समास दहावा विवेकलक्षण निरुपण


Dashak Aekonvisava Samas Dahava Vivek Lakshan Nirupan 
Samas Dahava Vivek Lakshan Nirupan, It is in Marathi. Swami Samarth Ramdas is telling us about Leader and his behavior with people. Name of this Samas is Vivek Lakshan Nirupan.
समास दहावा विवेकलक्षण निरुपण
श्रीराम ॥
जेथें अखंड नाना चाळणा । जेथें अखंड नाना धारणा ।
जेथें अखंड राजकारणा । मनासी आणिती ॥ १ ॥
१) ज्या ठिकाणी राजकारण करणारा महंत असतो, त्या ठिकाणी सतत अनेक चिषयांवर विचारविनिमय चालूं असतो. तेथें अनेक प्रकारच्या गोष्टी एकाग्रतेनें मनांत वागवल्या जातात. आणि अनेक प्रकारच्या राजकीय समस्यांवर चिंतन चालतें.
सृष्टीमधें उत्तम गुण । तितुकें चाले निरुपण ।
निरुपणाविण क्षण । रिकामा नाहीं ॥ २ ॥ 
२) जगांत जे उत्तम गुण आहेत ते आपण कसें शिकावे याची चर्चा तेथें होते. खरें म्हणजे या गुणांचे वर्णन आणि भगवंत निरुपण, याशिवाय एक क्षण रीकामा जात नाहीं.  
चर्चा आशंका प्रत्योत्तरें । कोण खोटे कोण खरें । 
नाना वगत्रुत्वें शास्त्राधारें । नाना चर्चा ॥ ३  ॥ 
३) तेथें अनेक शंका काढून त्यांचे निरसन केलें जातें. कोण खरें व कोण खोटे याचे निश्र्चित केलें जातें. अनेक प्रकारची वक्तव्यें ऐकाला मिलतात. आणि शास्त्राचा आधार घेऊन अनेक चर्चा होतात.    
भक्तिमार्ग विशद कळे । उपासनामार्ग आकळे ।
ज्ञानविचार निवळे । अंतर्यामीं ॥ ४ ॥
४) तेथें भक्तिमार्गाचे स्वरुप स्पष्टपणें कळतें. उपासनामार्गाचे आकलन होतें. माणसाच्या अंतर्यामी ज्ञानविचार संशयरहित होऊन जातो. 
वैराग्याची बहु आवडी । उदास वृत्तीची गोडी ।
उदंड उपाधी तरी सोडी । लागोंच नेदी ॥ ५ ॥
५) समाजनेत्या महंताला वैराग्याची मोठी आवड असते. अलिप्तपणांत त्याला मनापासून गोडी वाटते. त्याच्या मागें पुष्कळ भानगडी असतात. पण मनानें तो त्यांना चिकटून नसतो. त्या सोडायच्या म्हटल्या तर तो केंव्हाही सोडून देऊं शकतो. 
प्रबंदाचीं पाठांतरें । उत्तरासी संगीत उत्तरें ।
नेमक बोलतां अंतरें । निववी सकळांचीं ॥ ६ ॥
६) त्याला पुष्कळ साहित्य ग्रंथ पाठ असतात. प्रश्रणांना त्यानें दिलेली उत्तरें व्यवस्थित असतात. त्याच्या योग्य व नेमक्या बोलण्यानें सर्वांच्या मनाला शांती मिळते.  
आवडी लागली बहु जना । तेथें कोणाचें कांहीं चालेना ।
दळवट पडिला अनुमाना । येईल कैसा ॥ ७ ॥
७) लोकांचे त्याच्यावर फार प्रेम असते. म्हणून त्याच्यापुढें कोणाचे कांहीं चालत नाहीं. त्याच्याभोवती नेहमी गर्दी असते. पण त्याचे अंतरंग फारच थोड्या लोकांना माहित असते. 
उपासना करुनियां पुढें । पुरवलें पाहिजे चहुंकडे ।
भूमंडळीं जिकडे तिकडे । जाणती तया ॥ ८ ॥
८) तो स्वतः उपासना आचरतो. उपासनेच्या प्रसारासाठीं तो सगळीकडे भ्रमण करतो. त्यामुळें जगांत जिकडे तिकडे तो माहित असतो.    
जाणती परी आडळेना । काये करितो तें कळेना ।
नाना देसीचे लोक नाना । येऊन जाती ॥ ९ ॥  
९) लोकांना तो माहित असला तरी फारसा दृष्टीस पडत नाहीं. तो काय करतो तें कळत नाहीं. अनेक देशांतील अनेक लोक त्याच्याकडे येऊन जातात. 
तितुक्यांचीं अंतरें धरावीं । विवेकें विचारें भरावीं ।
कडोविकडीचीं विवरावीं । अंतःकर्णें ॥ १० ॥
१०) भेटायला येणार्‍या अशा सगळ्याचें अंतरंग आपलें करुन घ्यावें. त्यांचें अंतरंग विवेकानें व विचारानें भरुन टाकावे. त्यांच्यापैकी जे एकांतिक वृत्तीचे असतात. त्यांचे अंतःकरण विवेकानें समतोल बनवावें. 
किती लोक तें कळेना । किती समुदाव आकळेना ।
सकळ लोक श्रवणमनना । मध्यें घाली ॥ ११ ॥
११) त्याला भेटायला किती लोक येतात त्यांची गणती नसते. त्याच्या अनुयायांच्या संख्येची कल्पना येत नाहीं. पण सर्वांनाच तो श्रवण मननाचा मार्ग शिकवतो. त्यांना श्रवण मनन करायला पात्र करतो.
फड समजाविसी करणें । गद्यपद्य सांगणें ।
परंतरासी राखणें । सर्वकाळ ॥ १२ ॥
१२) आपण निर्माण केलेल्या समूहांतील लोकांची समजूत घालणें, गद्य, पद्य लिहून घेण्यास सांगणें सदासर्वकाळ दुसर्‍याचें अंतःकरण सांभाळणें,
ऐसा ज्याचा दंडक । अखंड पाहाणें विेवेक ।
सावधापुढें अविवेक । येईल कैचा ॥ १३ ॥
१३) असा त्याचा नित्यक्रम असल्यानें अहोरात्र तो अत्यंत विवेकानें वागतो. असा सावधपणा ठेवून वागल्यामुळें अविवेक त्याच्याजवळ येत नाहीं.
जितुकें कांहीं आपणासी ठावें । तितुकें हळुहळु सिकवावें ।
का शाहाणें करुनि सोडावे । बहुत जन ॥ १४ ॥
१४) जितकें कांहीं आपल्यापाशी ज्ञान असेल तितकें लोकांना हळुहळु धीमेपणानें शिकवावें. अशा रीतीनें पुष्कळ लोक शहाणे करावे.
परोपरीं सिकवणें । आडणुका सांगत जाणें ।
निवळ करुनी सोडणें । निस्पृहासी ॥ १५ ॥
१५) जो निःस्पृह आहे आणि महंत होण्यास लायक आहे. अशा पुरुषाला तर परोपरीनें शिकवावें. अडचणी व अडवणुका सांगत जाव्या.आणि त्याला अगदी निःसंदेह करुन सोडावा.   
होईल तें आपण करावें । न होतां जनाकरवीं करवावें ।
भगवद्भजन राहावें । हा धर्म नव्हे ॥ १६ ॥ 
१६) लोककार्यापैकी जेवढें होईल तेवढें आपण करावें, आपल्या हातून होत नसेल, ते जनतेकडून करवून घ्यावें. पण भगवंताचे भजन मागें पडेल हा कांहीं धर्म नाही.  
आपण करावें करवावें । आपण विवरावें विवरवावें ।
आपण धरावें धरवावें । भजनमार्गासी ॥ १७ ॥
१७) आपण स्वतः करावें आणि इतरांकडून करवून घ्यावें. आपण विवेक करावा आणि इतरंकडून करवून घ्यावा. आपण भक्तिमार्ग धरावा आणि इतरांना भक्तिमार्ग धरायला लावावा. 
जुन्या लोकांचा कंटाळा आला । तरी नूतन प्रांत पाहिजे धरिला ।
जितुकें होईल तितुक्याला । आळस करुं नये ॥ १८ ॥
१८) जुन्या लोकांचा कंटाळा आला तर नविन ठिकाणी जाऊन महंती करावी. तेथें आपल्याकडून जेवढें होईल तेवढें करावें, आळस करुं नये.
देह्याचा अभ्यास बुडाला । म्हणिजे महंत बुडाला ।
लागवेगें नूतन लोकांला । शाहाणें करावें ॥ १९ ॥
१९) देहाचा अभ्यास बुडाला कीं, महंत बुडाला. म्हणून शक्य तितक्या लवकर नविन लोकांना शहाणें करावें. महंतानें आपल्या देहाला सारखा लोकसेवेमध्यें राबवला पाहिजे. तो आळसावला कीं, सर्व लोकसमुदाय आळसावतो. त्यामुळें उपासना ढिली पडते व कार्याचा नाश होतो.
उपाधींत सांपडों नये । उपाधीस कंटाळों नये ।
निसुगपण कामा नये । कोणीयेकविषीं ॥ २० ॥
२०) महंतानें उपाधींत अडकूं नये तरी उपाधीला कंटाळू नये. कोणत्याही कामाबद्दल त्यानें आळस दाखवतां कामा नये. 
काम नासणार नासतें । आपण वेडें उगें च पाहातें ।
आळसी हृदयसून्य तें । काये करुं जाणे ॥ २१ ॥
२१) आळशीपणा केल्यानें कार्याचा नाश व्हायचा तो होतोच, व वेडेपणानें हा उगीच त्याच्याकडे पहात राहतो. हृदयशून्य व आळशी असा तो त्याबाबतींत कांहीं करुं शकत नाहीं.
धकाधकीचा मामला । कैसा घडे अशक्ताला ।
नाना बुद्धि शक्ताला । म्हणोनी सिकवाव्या ॥ २२ ॥
२२) महंताचें जीवन म्हणजे धकाधकीचा व्यवहार आहे. देहानें व मनानें व वृत्तीनें जो अशक्त आहे, त्याला तो जमत नाहीं. म्हणून जो शरीरानें व मनानें बलवान आहे, त्याला नाना प्रकारच्या युक्त्या, विचार आणि कौशल्य शिकवावे.      
व्याप होईल तों राहावें । व्याप राहातां उठोन जावें ।
आनंदरुप फिरावें । कोठे तर्‍ही ॥ २३ ॥   
२३) कार्याचा व्याप आपण जोपर्यंत सांभाळू शकतो, तोपर्यंत लोकसमुदायांत राहावें. तें अशक्य झालें कीं, तेथून चालते व्हावें. मगआनंदानें कोठेतरी परिभ्रमण करीत फिरावें.   
उपाधीपासुनी सुटला । तो निस्पृहपणें बळावला ।
जिकडे अनुकूळ तिकडे चालिला । सावकास ॥ २४ ॥ 
२४) जो उपाधींतून मोकळा होतो, त्याची निःस्पृहता बळकट होते. मग त्याला ज्या ठिकाणीं अनुकूल परिस्थिती असेल तेथें तो स्वस्थपणें जाऊं शकतो.   
कीर्ति पाहातां सुख नाहीं । सुख पाहातां कीर्ति नाहीं ।
केल्याविण कांहींच नाहीं । कोठें तर्‍ही ॥ २५ ॥
२५) कीर्ति पाहिजे असेल तर सुखासीनता चलणार नाहीं. आणि सुखासीनता हवी असेल तर कीर्ति मिळणार नाहीं. माणूस कोठेंही जावो, आपण केल्यावाचून कार्य घडत नाहीं. असेंच आढळते.   
येरवीं काय राहातें । होणार तितुकें होऊन जातें ।
प्राणी मात्र अशक्त तें । पुढें आहे ॥ २६ ॥
२६) आपण केलें नाहीं तर कार्य अडून राहतें असें नाहीं. जें होणार असतें तें होऊन जाते. शक्तिहीन व बलहीन माणूसमात्र निमित्याला शोधत असतो.  
आधींच तकवा सोडिला । मधेंचि धीवसा सांडिला ।
तरी संसार हा सेवटाला । कैसा पावे ॥ २७ ॥   
२७) संसार करतांना आधींच उत्साह सोडला किंवा मधेंच धीर सुटला, तर संसार शेवटपर्यंत निभावणें कठीण आहे.    
संसार मुळींच नासका । विवेकें करावा नेटका ।
नेटका करितां फिका । होत जातो ॥ २८ ॥
२८) संसार हा मुळांतच नासका आहे. अशाश्वत आहे. विवेकाच्या सामर्थ्यानें तो व्यवस्थित करावा. असा तो व्यवस्थित केला तर त्याचा रस फिका होत जातो. त्याची आसक्ती क्षीण होत जाते.   
ऐसा याचा जिनसाना । पाहातां कळों येतें मना ।
परंतु धीर सांडावाना । कोणीयेकें ॥ २९ ॥
२९) संसाराचा मालमसाला हा असा अशाश्वत आहे. त्याचे नीट निरीक्षण केलें कीं हे समजते. पटते. हे जरी खरें असलें तरी धीर सोडूं नये. 
धीर सांडितां काये होतें । अवघें सोसावें लागतें ।
नाना बुद्धि नाना मतें । शाहाणा जाणे ॥ ३० ॥
३०) धीर सोडल्यानें कांहीं फायदा होत नाहीं. माणसाला जें सोसयचे असेल तें सोसावे लागतेच. नाना प्रकारचे विचार व नाना प्रकारची मतें शहाणा जाणतो. 
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे विवेकलक्षणनिरुपण नाम समास दहावा ॥ 
Samas Dahava Vivek Lakshan Nirupan 
समास दहावा विवेकलक्षण निरुपण


Custom Search

Saturday, June 23, 2018

Samas Navava Rajkaran Nirupan समास नववा राजकारण निरुपण


Dashak Aekonvisava Samas Navava Rajkaran Nirupan 
Samas Navava Rajkaran Nirupan, It is in Marathi. Swami Samarth Ramdas is telling us about Leader and his behavior with people. Name of this Samas is Rajkaran Nirupan.
समास नववा राजकारण निरुपण
श्रीराम ॥
ज्ञानी आणि उदास । समुदाताचा हव्यास ।
तेणें अखंड सावकाश । येकांत सेवावा ॥ १ ॥
१)  एक आत्मज्ञानी व अत्यंत अलिप्त वृत्ति असलेला माणूस आहे. त्याला लोकसमुदाय करायची हौस असेल तर त्यानें तसें करावें पण प्रथम अखंड एकांत सेवन करुन विवेक करावा व विचारानें कार्य कोणतें करावें, तें कसें करावें याची योजना आखावी.  
जेथें तजवीजा कळती । अखंड चाळणा निघती ।
प्राणीमात्राची स्थिती गती । कळों येते ॥ २ ॥
२) ज्याला योजना सुचतात आणि तो ज्यांच्यावर विचार करतो, त्याला उपायही पुष्कळ सुचतता. त्याला लोकांची परिस्थिति समजते व त्यांना पुढें कसें न्यावें हे समजते. 
जरी हा चाळणाचि करीना । तरी कांहींच उमजेना ।
हिसेबझाडाचि पाहीना । दिवाळखोर ॥ ३ ॥
३) अशा रीतीनें लोकांच्या परिस्थितिचा जो विचार करीत नहीं त्याला उपायही सुतच नाहींत. एखादा दिवाळखोर  माणूस जसा हिशोबझाडा करीत नाहीं, तसें हें घडते. 
येक मिरासी साधिती । येक सीध्या गवाविती ।
व्यापकपणाची स्थिती । ऐसी आहे ॥ ४ ॥
४) एकजण विचारानें व शहाणपणानें वागून इनामी वतन मिळवितो, तर दुसरा आविचारानें व मूर्खपणानें वागून आपलें वतन गमावून बसतो. सगळीकडे लक्ष देऊन वागण्याची स्थिति ही अशी आहे.  
जेणें जें जें मनीं धरिलें । तें तें आधींच समजलें ।
कृत्रिम अवघेंचि खुंटलें । सहजचि येणें ॥ ५ ॥
५) दुसर्‍याच्या मनांत जे हेतु असतात, तें जर आपल्याला आधींच समजलें तर मग त्यांचे कपट आपल्याला आपोआपच थांबविता येईल.
अखंड राहतां सलगी होते । अतिपरिचयें अवज्ञा घडते ।
याकारणें विश्रांती ते । घेता नये ॥ ६ ॥
६) एकाच ठिकाणीं सतत राहिल्यानें सलगी वाढते. अति परिय झाल्यामुळें मान तेथे राहात नाहीं. यासाठी महंतानें एकाच ठिाकाणी विश्रांती घेत सतत राहूं नये.  
आळसें आळस केला । तरी मग कारबारचि बुडाला ।
अंतरहेत चुकत गेला । समुदायाचा ॥ ७ ॥ 
७) आळसाच्या आवडीनें जर कामाचा आळस केला तर मग सगळ्या कारभाराचा नाश होतो. लोकसमुदायाला मार्गदर्शन करुन कार्यरत करण्याचा मनामधील हेतू तसाच राहून जातो.
उदंड उपासनेचीं कामें । लावीत जावीं नित्यनेमें ।
अवकाश कैंचा कृत्रिमें । करावयासी ॥ ८ ॥
८) नित्यनेमानें करायची अशी उपासनेची पुष्कळ कामें लोकसमुदायामागें लावून द्यावी. लोक त्यामधें गुंतून राहिले कीं मग लबाडी करायला कोणासही सवड मिळत नाहीं.
चोर भांडारी करावा । घसरतांच सांभाळावा । 
गोवा मूर्खपणाचा काढावा  । हळु हळु ॥ ९ ॥
९) चोराला भांडारावर मुख्य नेमावा. जर तो कधी  घसरला, जर त्यानें कधीं चोरी केली तर त्याला क्षमा करुन सांभाळून घ्यावा. त्याच्या मूर्खपणांतून त्यला हळुंहळुं बाहेर काढावा.     
या अवघ्या पहिल्याच गोष्टी । प्राणी कोणी नव्हता कष्टी ।
राजकारणें मंडळ वेष्टी । चहुंकडे ॥ १० ॥
१०) या सार्‍या गोष्टी पूर्वीपासून चालत आल्या आहेत. चोरासगट कोणत्याही माणसाला त्याज्य न समजतां सर्वांना आपल्या कार्यामधे खुबीनें गुंतवून ठेवावें. 
नष्टासी नष्ट योजावे । वाचाळासी वाचाळ आणावे ।
आपणावरी विकल्पाचे गोवे । पडोंच नेदी ॥ ११ ॥
११) जो नष्ट आहे त्याच्या मुकाबल्यासाठी नष्ट आणून ठेवावा. जो वाचाळ असेल त्याच्या समोर दुसरा वाचाळ आणून ठेवावा. आपल्यासंबंधी दुसर्‍याच्या मनांत संशय किंवा विकल्प निर्माण होईल असें कांहीं करुं नये. आपलें अलिप्तपण सांभाळून आपण वागावें. 
कांटीनें कांटी झाडावी । झाडावी परी तें कळों नेदावी ।
कळकटेपणाची पदवी । असों द्यावी ॥ १२ ॥
१२) काट्यानें काटा काढावा म्हणजे एका दुर्जनाकडून दुसर्‍या दुर्जनाचा बंदोबस्त करावा. पण तें कोणीं घडवून आणलें तें कोणास कळूं देऊं नये. आपण बावळट आहोत, चतुर नाहीं; असा लोकांचा आपल्याबद्दल असलेला समज तसाच राहूं द्यावा.    
न कळतां करी कार्य जें तें । तें काम तत्काळचि होतें ।
गचगर्चेंत पडतां तें । चमत्कारें नव्हे ॥ १३ ॥
१३) लोकांत फारसा बोभाटा न करतां जें कार्य करावें तें चटकन पार पडतें. लोकांत त्याचा फार गवगवा झाला तर त्यामधील नवलाई नाहींशी होतें. 
ऐकोनी आवडी लावावी । देखोनी बळकटचि व्हावी ।
सलगीनें आपली पदवी । सेवकामधें ॥ १४ ॥  
१४) महंताची कीर्ति ऐकून त्याच्याविषयीं लोकांच्या मनांत आवड उत्पन्न व्हावी. त्याच्या प्रत्यक्ष दर्शनानें ती बळकट व्हावी. आणि त्याच्याशी सलगी झाल्यावर त्याच्या सेवकांपैकी एक होण्यांत भूषण वाटावें.     
कोणीयेक काम करितां होतें । न करितां तें पडतें ।
या कारणें ढिलेपण तें । असोंचि नये ॥ १५ ॥
१५) काम कोणतेहि असो तें केलें तर सिद्धिस जातें, केले नाहीं तर तें मागें पडतें. म्हणून कोणतेही काम करण्यामधे ढिलेपण असूं नये.  
जो दुसर्‍यावरी विश्र्वासला । त्याचा कार्यभाग बुडाला ।
जो आपणचि कष्टत गेला । तोचि भला ॥ १६ ॥
१६) जोदुसर्‍यावर  विश्र्वासून राहतो त्याचा कार्यभाग नाश पावतो. जो आपण स्वतः कष्ट करतो तोच भला होय. 
अवघ्यास अवघें कळलें । तेव्हां तें रितें पडिलें ।
याकारणें ऐसें घडलें । न पाहिजें कीं ॥ १७ ॥
१७) एकाद्या कार्याबद्दल सर्वांना सर्व गोष्टी कळल्या तर तें कार्य मागें पडते. तें नीट होणार नाहीं. म्हणून असें होणार नाहीं याची काळजी घेतली पहिजे. ज्या माणसाकडून कार्याचा जेवढा भाग करुन घ्यावयाचा असेल तेवढ्यापुरतीच माहिती त्यास द्यावी. सबंध कार्याची माहिती देऊं नये. 
मुख्य सूत्र हातीं घ्यावें । करणें तें लोकांकरवी करवावें ।
कित्तेक खलक उगवावे । राजकारणामधें ॥ १८ ॥
१८) कार्याचे मुख्य सूत्र आपल्या हातीं ठेवावे. जें कांही करायचे ते लोकांकडून करवून घ्यावें. आपल्या कार्याच्या व्यवहारामधें पुष्कळ साधी माणसें पुढें आणावी. त्यांना कार्यकर्ते बनवावे.
बोलके पहिलवान कळकटे । तयासीच घ्यावे झटे । 
दुर्जनें राजकारण दाटे । ऐसें न करावें ॥ १९ ॥
१९) जे बडबडे व भांडकुदळ बळकट पुढारी असतात त्यांच्याशी झुंज द्यावी. व त्यांना पराजीत करावें. दुर्जनांमुळें आपलें राजकारण अडून बसलें असें होवूं देऊं नये. 
ग्रामण्य वर्मीं सांपडावें । रगडून पीठचि करावें ।
करुनि मागुती सांवरावें । बुडऊं नये ॥ २० ॥
२०) गांवगुंडीचें रहस्य शोधून काढावें आणि गांवगुंडांना हैराण करुन नरम पाडावें. व आपलेसें करुन घ्यावें. त्यांना साफ नाहिसें करुं नये.  
खळदुर्जनासी भ्यालें । राजकारण नाहीं राखिलें ।
तेणें अवघें प्रगट जालें । बरें वाईट ॥ २१ ॥
२१) दुष्ट व दुर्जन यांच्या भयानें जर आपण आपलें राजकारण सांभाळलें नाहीं तर राजकारणांतील बरें वाईट सर्व उघड होऊन कार्याचा नाश होईल.
समुदाव पाहिजे मोठा । तरी तनावा असाव्या बळकटा ।
मठ करुनी ताठा । धरुं नये ॥ २२ ॥
२२) मोठा लोकसमुदाय करायचा असेल तर त्याला सावरुन धरणारे नियम देखील तसेंच बळकट असावयास हवेत. महंतानें मठ करुन उगीच अभिमान धरुं नये.
दुर्जन प्राणी समजावे । परी ते प्रगट न करावे ।
सज्जनापरीस आळवावे । महत्व देउनी ॥ २३ ॥   
२३) समुदायामधील दुर्जन माणसें ओळखून ठेवावीत. पण त्यांना प्रगट करुं नये. त्यांना सज्जनासारखें महत्व द्यावें. त्यांना मोठेपणादेऊन आपलेसें करावे.     
जनामधें दुर्जन प्रगट । तरी मग अखंड खटपट ।
याकारणें ते वाट । बुझुनि टाकावी ॥ २४ ॥
२४) दुर्जनाला लोकांमध्यें प्रगट केला तर ती एक कायमची कटकट होवून बसते.  म्हणून तो मार्ग बंदच करुन टाकावा.
गनीमाच्या देखतां फौजा । रणशूरांच्या फुर्फुरिती भुजा ।
ऐसा पाहिजे कीं राजा । कैपक्षी परमार्थी ॥ २५ ॥
२५) शत्रूचे सैन्य पाहिलें कीं रणशूरांचे बाहू स्फूरण पावूं लागतात. त्याचप्रमाणें राजा परमार्थाचा कैवार घेणारा असला पाहिजे. 
तयास देखतां दुर्जन धाके । बैसवी प्रचीतीचे तडाखे ।
बंडपाषांडाचे वाखे । सहजचि होती ॥ २६ ॥
२६) तो राजा असा पाहिजे कीं, त्याला पाहून दुर्जनांना भय वाटावें. तो दुर्जनांना तडाखे मारतो. अशी प्रचीति पाहिजे म्हणजे बंडे आणि पाखंडें आपोआपच बंद होतात. 
हे धूर्तपणाची कामें । राजकारण करावें नेमें ।
ढिलेपणाच्या संभ्रमें । जाऊं नये ॥ २७ ॥
२७) हीं खरोखर मोठ्या चतुराईची कामें आहेत. महंतानें अगदी व्यवस्थितपणें राजकारण करावें. उगीच ढिलेपणाच्या भ्रमानें वागूं नये.  
कोठेंच पडेना दृष्टीं । ठाईं ठाईं त्याच्या गोष्टी ।
वाग्विळासें सकळ सृष्टी । वेधिली तेणें ॥ २८ ॥
२८) अशा पुढारी महंताला पाहायला जावें तर तों कोठें दृष्टीस पडूं नये. पण ठिकठिकाणी लोकांनी त्याच्याबद्दल चर्चा करावी. आपल्या वक्तृत्वानें असा महंत सर्व लोकांना आपल्याकडे आकर्षून घेत असतो. 
हुंब्यासीं हुंबा लाऊन द्यावा । टोणप्यास टोणपा आणावा ।
लौंदास पुढें उभा करावा । दुसरा लौंद ॥ २९ ॥
२९) घुम्याची घुम्याशी जोड घालून द्यावी. मूर्खाशी मूर्खाची जोड व धटिंगणाशी धटिंगणाची जोड घालून द्यावी. एका धटिंगणासमोर दुसरा धटिमगण उभा करावा. 
धटासी आणावा धट । उत्धटासी पाहिजे उत्धट ।
खटनटासी खटनट । अगत्य करी ॥ ३० ॥
३०) दांडग्यासमोर दांडगा उभा करावा. उद्धटाच्या तोंडाशी दुसरा उद्धटच द्यावा. दुष्ट भांडखोर दुर्जनाला तसाच दुष्ट व भांडखोर दुर्जन आणून ठेवावा.
जैशास तैसा जेव्हां भेटे । तेव्हां मज्यालसी थाटे ।
इतुकें होतें परी धनी कोठें । दृष्टीस न पडे ॥ ३१ ॥
३१) अशा रीतीनें जशास तसा भेटला म्हणजे सभेला रंग भरतो. परंतु या सर्व राजकारणाचीं सूत्रें हालवणारा मालक मात्र कोठेंच दृष्टीस पडूं नये. 
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे राजकारणनिरुपणनाम समास नववा ॥
Samas Navava Rajkaran Nirupan
समास नववा राजकारण निरुपण


Custom Search

Friday, June 22, 2018

Samas Aathava Upadhi Lakshan Nirupan समास आठवा उपाधिलक्षण निरुपण


Dashak Aekonvisava Samas Aathava Upadhi Lakshan Nirupan
Samas Aathava Upadhi Lakshan Nirupan, It is in Marathi. Swami Samarth Ramdas is telling us about Leader and his behavior with people. Name of this Samas is Upadhi Lakshan Nirupan.
समास आठवा उपाधिलक्षण निरुपण 
श्रीराम ॥
सृष्टिमधें बहु लोक । परिभ्रमणें कळे कौतुक ।
नाना प्रकारीचे विवेक । आडळों लागती ॥ १ ॥
१) जगांमधें कितीतरी चांगलें लोक आहेत. आपण देशोंदेशी प्रवास केला म्हणजे त्यांचे कौतुक पहावयास मिळतें. अशा प्रवास करण्यानें निरनिराळ्या प्रकारचे विचारसुद्ध आपल्याला समजतात.
किती प्रपंची जन । अखंड वृत्ति उदासीन ।
सुखदुःखें समाधान । दंडळेना ॥ २ ॥
२) प्रपंचांत राहणारी कांहीं माणसें अशी आढळतात कीं त्यांची वृत्ति निरंतर उदासीन म्हणजे अलिप्त आसतें. सुखानें किंवा दुःखानें त्यांचे स्थान डळमळीत होत नाहीं. 
स्वभावेंचि नेमक बोलती । सहजचि नेमक चालती ।
अपूर्व बोलण्याची स्थिती । सकळांसी माने ॥ ३ ॥
३) त्यांचा स्वभाव संयमी असतो. जेवढें जरुर तेवधेंच ती बोलतात. आणि नेहमी संयमानेंच वागतात. त्यांची बोलण्याची पद्धत अशी असतें कीं, त्यांचे बोलणें सर्वांना पटते.  
सहजचि ताळज्ञान येतें । स्वभावेंचि रागज्ञान उमटतें ।
सहजचि कळत जातें । न्यायेनीतिलक्षण ॥ ४ ॥    
४) एखादा माणूस असा आढळला कीं त्याच्या अंगी तालाचे ज्ञान अगदी सहजच आढळते. एखाद्याच्या अंगी रागांचे ज्ञान आपोआप प्रगट होते. तर एखाद्या माणसाला नीति व न्याय यांची लक्षणें कोणीं न सांगता सहज ध्यानांत येतात.    
येखादा आडळे गाजी । सकळ लोक अखंड राजी ।
सदा सर्वदा आवडी ताजी । प्राणीमात्राची ॥ ५ ॥
५) एखादा असा पराक्रमी माणूस आढळतो कीं, त्याच्यावर सगळें लोक नेहमी खूष आसतात. त्याच्यावर असणारें जनतेचे प्रेम सदा ताजे असते.   
चुकोन उदंड आडळतें । भारी मनुष्य दृष्टीस पडतें ।
महंताचें लक्षणसें वाटतें । अकस्मात ॥ ६ ॥
६) एखादेंवेळी चुकुन मोठें भांडार आढळतें. अशी भव्य व्यक्ति दृष्टीस पडते कीं तिला पाहिल्यावर महंताची सारी लक्षणें तिच्या ठिकाणीं स्पष्ट दिसतात.  
ऐसा आडळतां लोक । चमत्कारें गुणग्राहिक ।
क्रिया बोलणें नेमक । प्रत्ययाचें ॥ ७ ॥
७) अशा पुरुषाच्या ठिकाणी आश्र्चर्यकारक गुणग्राहकता दिसून येते. उत्तम गुण आत्मसात करण्याची त्याची शक्ति पाहून चमत्कार वाटतो. त्यांचे बोलणें व वागणें अति नेमके आणि अनुभवाचे असते.   
सकळ अवगुणामधें अवगुण । आपलें अवगुण वाटती गुण ।
मोठें पाप करंटपण । चुकेना कीं ॥ ८ ॥
८) आपल्या अवगुणांना गुण मानणें हा माणसाच्या अंगी असणार्‍या अवगुणांमधील सर्वांत मोठा अवगुण आहे. तें मोठे पाप आहे. त्यामुळें माणसाला करंटेपण चुकत नाहीं. 
ढाळेंचि काम होतें सदा । जें जपल्यानें नव्हे सर्वदा ।
तेथें पीळपेंचाची आपदा । आढळेचिना ॥ ९ ॥
९) एखाद्या माणासाचे तेजच असें असतें कीं, तो कोणतेही काम धडाक्यानें करुन टाकतो. तेंच काम दुसर्‍यानें कितीही जपून केलें तरी त्यास ते जमत नाहीं. धडाक्यानें काम करणार्‍या माणसाला आंत एक बाहेर एक, लबाडी, व्यत्यय वगैरे अडचणी आड येत नाहींत. 
येकासी अभ्यासितां न ये । येकासी स्वभावेंचि ये ।
ऐसा भगवंताचा महिमा काये । कैसा कळेना ॥ १० ॥
१०) जी गोष्ट एखाद्या माणसाला अभ्यास करुनही येत नाही,  तीच गोष्ट दुसर्‍या एखाद्याला सहज जमतें. भगवंताचा हा अगाध महिमा आहे. त्याचा पत्ता लागत नाहीं.
मोठीं राजकारणें चुकती । राजकारणा वेढा लागती ।
नाना चुकीची फजीती । चहुंकडे ॥ ११ ॥
११) एखदा माणूस जर मोठें राजकारण चुकला तर त्यामुळें सगळें लोक अडचणीनी वेढलें जातात. अशा अनेक चुका घडल्या तर मोठी फजिती होतें.  
याकारणें चुकों नये । म्हणिजे उदंड उपाये ।
उपायाचा अपाये । चुकतां होये ॥ १२ ॥
१२) म्हणून राजकारणीं माणसानें सहसा चूक करुं नये. मग त्याच्या हाताशी पुष्कळ उपाय असतात. राजकारणी माणूस चुकला तर उपायाचा देखील अपाय होतो.
काये चुकलें तें कळेना । मनुष्याचें मनचि वळेना ।
खवळला अभिमान गळेना । दोहिंकडे  ॥ १३ ॥
१३) आपलें काय चुकलें तें स्वतःला कळत नाहीं. ज्या माणसाबरोबर राजकारण चालूं असते, त्याचे मन कांहीं केल्या वळत नाहीं. आपल्या म्हणण्याला तो मान्यता देत नाहीं, अशा परिस्थितींत दोन्हीकडे अभिमान खवळलेला असतो. तो कांहीं कमी होत नाहीं.
आवघे फडचि नासती । लोकांची मनें भंगती ।
कोठें चुकते युक्ती । कांहीं कळेना ॥ १४ ॥
१४) याच्यामुळें राजकारण नासतें. दोन्ही बाजूंची जनता नाराज होऊन विस्कळीत होते. लोकांची मनें भंगून जातात. इतकें होऊनसुद्धा आपलें राजकारण कोठें चुकले तें कळत नाहीं.  
व्यापेंविण आटोप केला । तो अवघा घसरतचि गेला ।
अकलेचा बंद नाहीं घातला । दुरीदृष्टीनें ॥ १५ ॥
१५) विवेक करुन पूर्वयोजना न आखतां जर लोकसमुदाय जमवला तर तो सांभाळता येत नाहीं. तेथें राजकारण व नेतेपणा घसरत जातो. प्रथमच दूरदृष्टी वापरुन विवेकानें ज्या मर्यादा घालायला पाहिजे होत्या त्या न घातल्यानें असा प्रसंग येतो. 
येखादें मनुष्य तें सिळें । त्याचें करणेंचि बावळें ।
नाना विकल्पांचें जाळें । करुन टाकी ॥ १६ ॥  
१६) एखादा माणूस अगदींच कांहींतरी असतो. तो कळाहीन व कर्तृत्वहीन असतो. त्यावे सगळे करणें बावळटपणाचें असतें. आपल्या कामांत तो अनेक घोटाळ्यांचे जाळेंच निर्माण करुन ठेवतो.      
तें आपणासी उकलेना । दुसर्‍यास कांहींच कळेना ।
नाचे विकल्पें कल्पना । ठांईं ठाईं ॥ १७ ॥
१७) ते जाळे त्याला स्वतःला उकलता येत नाहीं. दुसर्‍याला त्यांत कांहीं कळत नाहीं. आणि संशयाच्या पोटी कल्पना मात्र उगीच थैमान घालते.
त्या गुप्त कल्पना कोणास कळाल्या । कोणें येऊन आटोपाव्या ।
ज्याच्या त्यानें कराव्या । बळकट बुद्धि  ॥ १८ ॥
१८) त्याच्या अंतरंगांतील त्या गुप्त कल्पना दुसर्‍या कोणास कळत नाहींत. दुसरा कोणी त्यांना आवर घालूं शकत नाहीं. ज्यानें त्यानेंच आपल्या बुद्धिला घट्ट करुन, स्थिर करुन मनांत उसळणार्‍या कल्पनांना आवर घातला पाहिजे. 
ज्यासी उपाधी आवडेना । तेणें उपाधी वाढवावीना ।
सावचित करुनियां मना । समाधानें असावें ॥ १९ ॥
१९) ज्या माणसाला मोठ्या कामांची उपाधी आवरतां येत नसेल त्यानें मोठी कामें अंगावर घेऊन उपाधी वाढवूं नये. मनाला स्वस्थ करुन त्यानें समाधानांत राहावें.
धांवधांवों उपाधी वेष्टी । आपण कष्टी लोक हि कष्टी ।
हे माना नये गोष्टी । कुसमुसेची ॥ २० ॥
२०) एखादें काम घाईघाईनें कसेंतरी करुन टाकलें तर आपण कष्टी होतो. आणि लोकांनाही कष्टी करतो. अशा रीतीनें कसेंतरी काम करणें चांगलें नाही.
लोक बहुत कष्टी जाला । आपणहि अत्यंत त्रासला ।
वेर्थचि केला गल्बला । कासयासी ॥ २१ ॥
२१) समजा एखाद्या माणसाच्या कार्यानें लोकांना फार कष्ट झालें आणि तोहि अगदी त्रासून गेला, तर मग उगीच त्या कार्याची धडपड गडबड कशाला केली असें म्हणावें लागतें. 
असो उपाधीचें काम । कांहीं बरें कांहीं काणोंसें ।
सकळ समजोन ऐसें । वर्ततां बरें ॥ २२ ॥
२२) असों. उपाधि म्हटली कीं, तिचें काम हें असेंच असतें. तिच्यामध्यें कांहीं चांगलें तर कांहीं उणे असायचेच. हें सगळें समजून वागणें केव्हांही बरें.
लोकांपासी भावार्थ कैचा । आपण जगवावा तयांचा । 
सेवट उपंढर कोणाचा । पडोंचि न ये ॥ २३ ॥
२३) जनतेपाशी कांहीं श्रद्धा किंवा निष्ठा नसतें. आपणच ती निर्माण करुन, जागृत ठेवावी लागते. शेवटी कोणाची फजिती होणार नाहीं याची काळजी घ्यावी.
अंतरात्म्याकडे सकळ लागे । निर्गुणीं हें कांहींच न लगे ।
नाना प्रकारीचे दगे । चंचळामधें ॥ २४ ॥
२४) चंचळामध्यें घडणारें सगळें अंतरात्म्यापर्यंत जाते. निर्गुणाशीं त्याचा कांहींच संबंध नाहीं. चंचळामधें अनेक प्रकारचे धोके असतात. 
शुद्ध विश्रांतीचें स्थळ । तें एक निर्मळ निश्र्चळ ।
तेथें चिकारचि सकळ । निर्विकार होती ॥ २५ ॥
२५) निर्मळ व निश्र्चळ परब्रह्म तें एकच शुद्ध विश्रांतीचे स्थळ आहे. तेथें चंचळाचे सगळे विकारच मुळीं निर्विकार होऊन जातात.  
उद्वेग अवघे तुटोनि जाती । मनासी वाटे विश्रांती ।
ऐसी दुल्लभ परब्रह्मस्थिती । विवेकें सांभाळावी ॥ २६ ॥
२६) तेथें सर्व दुःखें नाहींशी होऊन जातात. आणि मनाला एकदम विश्रांती मिळते. दुर्लभ असणारी अशीही परब्रह्मस्थिती, ही ब्राह्मी स्थिति विवेकाच्या जोरावर सांभाळावी. कायम टिकवावी.     
आपणास उपाधी मुळींच नाहीं । रुणानुबंधे मिळाले सर्वहि ।
आल्यागेल्याची क्षिती नाहीं । ऐसें जालें पाहिजे ॥ २७ ॥
२७) आपल्याला मुळांत कांहीं उपाधि नाहीं. आपल्याभोवती असणारी माणसें हें सर्व ऋणानुबंधानें येतात. म्हणून कोणी येवो अगर जावो त्याची क्षिति होणें व तशी वृत्ति होणें जरुर आहे. 
जो उपाधीस कंटाळला । तों निवांत होऊन बैसला ।
आटोपेना तो गलबला । कासयासी ॥ २८ ॥
२८) जो या उपाधिला खर्‍या अर्थानें कंटाळतो, तो तिला बाजूला सारतो. मग अगदी निवांत होऊन शांत बसतो. जी उपाधि आपल्याला आवरता येत नाहीं तिची गडबड हवीच कशाला?   
कांहीं गल्बला कांहीं निवळ । ऐसा कठीण जावा काळ ।
जेणेंकरितां विश्रांती वेळ । आपणासी फावे ॥ २९ ॥ 
२९) कांहीं वेळेला उपाधिची गडबड असावी व कांहीं वेळ उपाधि अगदी नसावी. अशारीतीनें आपण काळ कंठीत जावा. त्यामुळें आपल्याला विश्रांती घेण्यास वेळ मिळतो.  
उपाधी कांहीं राहात नाहीं । समाधानायेवढें थोर नाहीं ।
नरदेहे प्राप्त होत नाहीं । क्षणक्षणा ॥ ३० ॥
३०) जगांतील उपाधि आपल्याकरितां कांहीं अडून बसत नाहीं. मनाच्या समाधाना इतकी श्रेष्ठ गोष्ट जगामध्यें दुसरी नाहीं. मनावदेह परत परत मिळत नाहीं. माणसानें आपलें समाधान साधावें व टिकवावें.   
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे उपाधीलक्षणनिरुपण नाम समास आठवा ॥
Samas Aathava Upadhi Lakshan Nirupan
समास आठवा उपाधिलक्षण निरुपण


Custom Search

Thursday, June 21, 2018

Samas Satava Yetna Nirupan समास सातवा यत्ननिरुपण


Dashak Aekonvisava Samas Satava Yetna Nirupan 
Samas Satava Yetna Nirupan, It is in Marathi. Swami Samarth Ramdas is telling us about Leader and his behavior with people. Name of this Samas is Yetna Nirupan.
समास सातवा यत्ननिरुपण
श्रीराम ॥
कथेचें घमंड भरुन द्यावें । आणी निरुपणीं विवरावें ।
उणें पडोंचि नेदावें । कोणीयेकचविषीं ॥ १ ॥
१) भगवंताच्या कथेनें सारे वातावरण भरुन टाकावें. निरुपणामधें अध्यात्माचे विवरण करावें. यापैकीं कशांतही उणीव पडूं देऊ नये.   
भेजणार खालें पडिला । तो भेजणारीं जाणितला ।
नेणता लोक उगाच राहिला । टकमकां पाहात ॥ २ ॥
२) एखादा कसरतीचे खेळ करणारा पडला तर काय चूक झाली म्हणून तो पडला हें असें कसरतीचें खेळ करणार्‍या माणसाच्याच लक्षांत येते. इतर अज्ञानी लोक मात्र इकडे तिकडे टकाटका बघत बसतात.
उत्तर विलंबीं पडिलें । श्रोतयांस कळों आलें ।
म्हणिजे महत्व उडालें । वक्तयाचें ॥ ३ ॥
३) त्याचप्रमाणें श्रोत्यानीं वक्त्याला प्रश्र्ण विचारला, आणि वक्त्याला उत्तर देण्यास वेळ लागला, तर त्याला उत्तर सुचत नाहीं ही गोष्ट श्रोत्याच्या धा्यानांत येते. मग श्रोते वक्त्याची किंमत ओळखतात. आणि मग वक्त्याचे महत्व उडून जाते.   
थोडें बोलोनि समाधान करणें । रागेजोन तरी मन धरणें ।
मनुष्य वेधींच लावणें । कोणीयेक ॥ ४ ॥
४) महंतानें थोडे बोलून समाधान करावें. राग आला तरी तो दाबून टाकावा, पण श्रोत्यामचें मन दुखवूं नये. प्रत्येकाला आपल्याकडे आकर्षित करुन घ्यावे.  सोसवेना चिणचिण केली । तेथें तामसवृत्ती दिसोन आली ।
आवघी आवडी उडाली । श्रोतयाची ॥ ५ ॥
५) श्रोत्यांचें वागणेम सहन न होऊन महंतानें जर चिडचिड केली तर त्याची तामसी वृत्ती दिसून येते. मगत्याच्यावर असलेले श्रोत्यांचे प्रेम उडून जातें. 
कोण कोण राजी राखिले । कोण कोण मनी भंगिले । 
क्षणक्षणा परीक्षिले । पाहिजे लोक ॥ ६ ॥
६) आपल्यावर कोण प्रसन्न आहेत. आपण कोणाचा मनोभंग केला आहे. आपण कोणाचे मन दुखावलें आहे. हें वारंवार लोकांची परीक्षा घेऊन बघावें.  
शिष्य विकल्पें रान घेतो । गुरु मागें मागें धंवतो ।
विचार पाहों जातां तो । विकल्पचि अवघा ॥ ७ ॥
७) एखादा शिष्य भलताच शंका काढणारा आहे. तसें करतांना तो विकल्पाच्या फसतो व गुरुही त्याच्यामागें समजूत काढण्यासाठीं त्याच्या मागें धावतो. तर ते दोघेही संदेहाच्या चक्रांत अडकलें आहेत असें समजावें. 
आशाबद्धी क्रियाहीन । नाहीं च्यातुर्याचें लक्षण ।
ते महंतीची भणभण । बंद नाहीं ॥ ८ ॥
८) जो महंत आशाळभूत आहे, आचारभ्रष्ट आहे व चातुर्यनहीन आहे, अशा महंताची महंती उगीच कटकटी निर्माण करते. तिला कांहीं घरबंद उरत नाहीं.
ऐसे गोसावी हळु पडती । ठाईं ठाईं कष्टी होती ।
तेथें संगतीचे लोक पावती । सुख कैचें ॥ ९ ॥
९) असले महंत नालायक ठरतात. ठिकठिकाणीं त्यांना दुःखी  होण्याचे प्रसंग येतात त्यांच्या संगतींत राहणार्‍या लोकांना सुखसमाधान मिळणें अशक्य होते. 
जिकडे तिकडे कीर्ति माजे । सगट लोकांस हव्या उपजे ।
लोक राजी राखोन कीजे । सकळ कांहीं ॥ १० ॥
१०) महंतानें असें वागावें कीं, चहूंकडे त्याची कीर्ति पसरावी. सगळ्या लोकांना त्यांच्याविषयीं आवड उत्पन्न व्हावी. लोकांना संतुष्ट राखून त्यानें सगळें कांहीं करावें. 
परलोकीं वास करावा । समुदाव उगाच पाहावा ।
मागण्याचा तगादा न लवावा । कांहीं येक ॥ ११ ॥
११) आपण आत्मानुसंधानाच्या उच्च पातळीवर मनानें राहावें. त्याभूमिकेवरुन लोकसमुदायाचे निरीक्षण करवें. कोणाकडेहीं कांहींही मागण्याचा तगादा लावूं नये.   
जिकडे जग तिकडे जगन्नायेक । कळला पाहिजे विवेक ।
रात्रीदिवस विवेकी लोक । सांभाळीत जाती ॥ १२ ॥
१२) ज्या बाजूला बहुजन समाज असतो त्याच बाजूला जगाचा स्वामी जगन्नाथ असतो. हा विचार नीट कळला पाहिजे. विवेकीं महंत हा विचार रात्रंदिवसडोळ्यांपुढें ठेवून वागतात. 
जो जो लोक दृष्टीस पडिला । तो तो नष्ट ऐसा कळला ।
अवघेच नष्ट येकला भला । काशावरुनी ॥ १३ ॥   
१३) जो माणूस दृष्टीस पडतो तो वाईट, बेकार आहे असें समजणे बरोबर नाहीं. जगामधील सर्व माणसें वाईट व आपण तेवढें चांगलें हें कशावरुन खरें मानायचे?     
वोस मुलकीं काये पाहावें । लोकांवेगळें कोठें राहावें ।
तर्‍हे खोटी सांडतें घ्यावें । कांहीं येक ॥ १४ ॥ 
१४) ज्याप्रमाणें ओसाड प्रातांत पाहाण्यासारखें कांहीं नसते त्याप्रमाणें जनतेला सोडून महंताला राहाता येणार नाहीं.महंतानें तर्‍हेवाईकपणा करणें वाईट असतें. प्रसंगीं त्यानें पडतें घ्यावें पण लोकांना राजी राखावें. 
तस्मात लोकिकीं वर्ततां नये । त्यास महंती कामा नये ।
परत्र साधनाचा उपाये । श्रवण करुन असावें ॥ १५ ॥
१५) सांगण्याचे कारण असें कीं, महंताला जनतेशी वागता येत नसेल तर त्यानें लोकसंग्रह करुं नये. परमार्थसाधनामधें श्रवण मनन करीत आपला काळ घालवावा. 
आपणासी बरें पोहतां नये । लोक बुडवावयाचें कोण कार्य ।
गोडी आवडी वायां जाये । विकल्पचि अवघा ॥ १६ ॥
१६) ज्या माणसाला नीट पोहता येत नाहींत्यानें लोकांना बुडवू नये. अशा अपात्र महंताच्या नादी लागल्यानें माणसाची परमार्थाची आवड व गोडी वाया जाते व गैरसमज पसरतो. 
अभ्यासें प्रगट व्हावें । नाहीं तरी झांकोन असावें ।
प्रगट होऊन नासावें । हें बरें नव्हे ॥ १७ ॥
१७) साधनाचा उत्तम अभ्यास करुन मग जनतेंत महंतपण प्रगट करावें. नाहींतर साधकानें जनतेपासून स्वतःस झाकून दूर राहावें. जनतेंमधें प्रगट झाल्यावर साधनांतून खाली घसरणें चांगलें नाहीं. 
मंद हळु हळु चालतो ।  चपळ कैसा अटोपतो ।
अरबी फिरवणार तो । कैसा असावा ॥ १८ ॥
१८) ज्या माणसाला हळु घोडें चालवण्याची सवय आहे त्याला चपळ घोडा चालविता येत नाहीं. अरबी घोडा मोठा चपळ व हुशार असतो. त्यावर स्वार होणारा माणूससुद्धां तसाच चपळ व हुशार लागतो. 
हे धकाधकीचीं कामें । तिक्षण बुद्धीचीं वर्में ।
भोळ्या भावार्थें संभ्रमें । कैसें घडे ॥ १९ ॥
१९) हीं सगळीं धक्काबुक्कीची कामें आहेत. ती करण्यासाठीं मोठी तीक्ष्ण बुद्धी लागते. मगवर्म ओळखून ती करावीं लागतात. नुसती श्रद्धा ठेवून ती सुखासुखी करतां येत नाहींत. 
सेत केलें परी वाहेना । जवार केलें परी फिरेना ।
जन मेळविलें परी धरेना । अंतर्यामीं ॥ २० ॥
२०) जसें शेतांत पीक घेतलें पण तें विकाला बाजारांत नेलें नाही. जवाहीर विकण्याचा व्यापार आहे, पण ते विकण्यासाठीं हिंडलें नाहीं तर नुकसान होते. तसेंच महंतानें चार लोक गोळा केले पण त्यांचे अंतःरंग सांभाळले नाहीं तर त्याची महंती वाया जाते व फजिती होते.
जरी चढती वाढती आवडी उठे । तरी परमार्थ प्रगटे ।
घसघस करितां विटे । सगट लोकु ॥ २१ ॥
२१) जनतेमध्यें आपल्याबद्दल असणारे प्रेम वाढत गेले तरच परमार्थ प्रगट होतो. अशा महंताच्या प्रयत्नांना यश येते व लोक परमार्थ आचरु लागतात. पण जर आपण व जनता यांच्यामधें संघर्ष निर्माण केला, तर लोक अशा महंताला विटतात. तो त्यांना नकोसा होतो.  
आपलें लोकांस मानेना । लोकांचें आपणांस मानेना ।   
आवघा विकल्पचि मना । समाधान कैचें ॥ २२ ॥
२२) ज्या महंताचे लोकांना पटत नाहीं, पसंत पडत नाहीं आणि लोकांचें महंताला पटत नाहीं, पसंत पडत नाहीं, अशा ठिकाणीं दोघांच्या मनांत संशय व गैरसमज असतात. समाधान कोठेंच नसतें. 
नासक दीक्षा सिंतरु लोक । तेथें कैचा असेल विवेक ।
जेथें बळावला अविवेक । तेथें राहणें खोटें ॥ २३ ॥
२३) ज्या ठिकाणीं गुरुचा आचारविचार व साधना बिघडलेली असते, त्याचप्रमाणें त्याच्याभोवती जमलेले अनुयायी लबाड, फसवे असतात. तेथें विवेक आढळणें शक्य नसतें. असा अविवेक जेथें असतो तेथें राहाणें चुकीचे असते.  
बहुत दिवस श्रम केला । सेवटीं अवघाचि वेर्थ गेला ।
आपणास ठाकेना गल्बला । कोणें करावा ॥ २४ ॥
२४) एखाद्या महंतानें पुष्कळ दिवस कष्ट सोसले आणि चांगलें अनुयायी मिळविलें, तरी त्या समुहांतील सर्वांना संतुष्ट राखणें, त्यांचे अंतःकरण राखणे शक्य नसतें. हे जर नाहीं केले तर समुह विस्कटतो आणि सर्व श्रम वाया जातात. जनतेची उपाधी व गडबड जर आपल्याला झेपत नसेल तर त्याची जबाबदारी सुरवातीपासूनच आपण घेऊं नये.     
संगित चालिला तरी तो व्याप । नाहीं तरी अवघाचि संताप ।
क्षणक्षणा विक्षेप । किती म्हणौनि सांगावा ॥ २५ ॥
२५) लोकसंग्रहाचे रहस्य हें असें आहे कीं, समूह सरळीत चालला तर तो व्यापक होतो. व त्याचा मनाला त्रास होत नाहीं. पण जर समुह बिघडला तर संघर्ष निर्माण होतो व मनाचा संताप होतो. समुह जीवनांत पदोपदी पुष्कळ अडचणी व गैरसमज निर्माण होतात. त्या सर्वांचे वर्णन करणें शक्य नाहीं.  
मूर्ख मूर्खपणें भरंगळती । ज्ञाते ज्ञातेपणें कळ्हो करिती ।
होते दोहीकडे फजीती । लोकांमधें ॥ २६ ॥
२६) समूहांतील मूर्खमाणसें मूर्खपणानें भलतेंच वागतात. तर शहाणी माणसें शहाणपणाच्या अभिमानानें आपसांत भांडतात. मग महंत दोन्ही बाजूंनी कात्रींत सापडतो. मग त्याची फजिती होते.   
कारबार आटोपेना करवेना । आणि उगेंचि राहेना ।
याकारणें सकळ जना । काये म्हणावें ॥ २७ ॥
२७) कारभार झेपत नाहीं, आवरत नाहीं, व करवत नाहीं. असे असून स्वस्थही बसवत नाहीं. अशा माणसांना म्हणायचे तरी काय?
नासक उपाधीस सोडावें । वय सार्थकीं घालावें ।
परिभ्रमणें कंठावें । कोठे तरी ॥ २८ ॥
२८) नाश पावणारी उपाधी बाजूस सारावी. परमार्थ साधनाकरुन आपलें वय सार्थकीं लावावे. आणि देशामधें भ्रमण करीत आपलें जीवन कोठेंतरी घालवावें.   
परिभ्रमण करीना । दुसर्‍याचें कांहींच सोसीना ।
तरी मग उदंड यातना । विकल्पाची ॥ २९ ॥
२९) जो महंत परिभ्रमण करीत नाहीं, दुसर्‍यासाठीं कांहीं झीज सोसत नाही, त्याला संशयाच्या, देहबुद्धीच्या फार यातना सोसाव्या लागतात. 
आतां हें आपणाचिपासीं । बरें विचारावें आपणासी ।
अनकूळ पडेल तैसी । वर्तणूल करावी ॥ ३० ॥
३०) आतां हें सगळें आपल्यावरच अवलंबून आहे, आपणच आपल्याशी याचा विचार करावा. आणि जे योग्य व अनुकूल वाटेल त्याप्रमाणें वर्तन करावें.  
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे येत्ननिरुपणनाम समास सातवा ॥  
Samas Satava Yetna Nirupan
समास सातवा यत्ननिरुपण


Custom Search