Monday, September 18, 2017

Samas Dahava Dehanta Nirupan समास दहावा देहान्तनिरुपण


Dashak Satava Samas Dahava Dehanta Nirupan 
Samas Dahava Dehanta Nirupan, It is in Marathi. In this Samas Samarth Ramdas is telling us how we can make use of our body to attain Moksha. Now we know that we are not body. There is something more important in our body when it leaves the body we are called as dead.
समास दहावा देहान्तनिरुपण
श्रीराम ॥
मिथ्या तेंचि जालें सत्य । सत्य तेचि जालें असत्य ।
मायाविभ्रमाचें कृत्य । ऐसें असे पाहातां ॥ १ ॥
१) जें दृश्य खरें नाहीं तें आपल्याला खरें वाटते. जें अदृश्य आत्मरुप खरे आहे तें आपल्याला खोटे वाटते. खरे पाहिलें तर हा सर्व मायेपासून निर्माण झालेला भ्रम आहे. 
सत्य कळाया कारणें । बोलिलीं नाना निरुपणें ।
तरी उठेना धरणें । असत्याचें ॥ २ ॥
२) सत्य काय आहे हें कळण्यासाथीं पुष्कळ निरुपणें, विवेचनें केली तरीपण मनावर असलेली असत्याची पकड कांहीं ढिली होत नाही. 
असत्य अंतरीं बिंबलें । न सांगतां तें दृढ जालें ।
सत्य असोन हारपलें । जेथील तेथें ॥ ३ ॥
३) असत्य सत्यरुपानें मनांत बसलें कीं मग तें कोणीही न सांगतां मनामध्यें दृढ होते. आणि अंतरीं सत्य असूमही तें तेथल्या तेथें नाहींसे होते. 
वेदशास्त्रेंं पुराणें सांगती । सत्याचा निश्र्चय करिती ।
तरी न ये आत्मप्रचिती । सत्यस्वरुप ॥ ४ ॥
४) वेद, शास्त्रें, पुराणें नाना प्रकारें विवेचन करुन सत्याचे स्वरुप निश्र्चितपणें सांगतात. तरी त्या सत्यस्वरुपाची आपल्याला प्रचीति येत नाही. 
सत्य असोन आछ्यादलें । मिथ्या नसोन सत्य जालें ।
ऐसें विपरीत वर्तलें । देखत देखतां ॥ ५ ॥
५) सत्य प्रत्यक्ष असून झाकलें गेलें. आंणि सत्य नाहीं तें मात्र सत्यपणास पावले. अशा प्रकारें हा विपरीत प्रकार पाहतां पाहतां घडून गेला.   
ऐसी मायेची करणी । कळों आली तत्क्षणीं ।   
संतसंगें  निरुपणीं । विचार घेतां ॥ ६ ॥
६) अशी ही मायेची करणी आहे. संतांच्या संगतींत राहून श्रवण केले व मनन केले तर मायेचा परिणाम लगेच लक्षांत येतो.  
मागां जालें निरुपण । देखिलें आपणासि आपण ।
तेणें बाणली खूण । परमार्थाची ॥ ७ ॥
७) आतांपर्यंत या ग्रंथांमध्यें आत्मज्ञानाचें निरुपण केलें. त्यामुळें साधकाला स्वस्वरुपाचे ज्ञान झाले असलेच पाहीजे. त्यामुळें परमार्थाची खूण त्याच्या अंगी बाणणारच. 
तेणें समाधान जालें । चित्त चैतंनीं मिळालें ।
निजस्वरुपें वोळखिलें । निजवस्तुसी ॥ ८ ॥
८) स्वरुपज्ञानानें मनाचें संपूर्ण समाधान होते. चित्त चैतन्याशी समरस होऊन जातें. आणि खरा मी कोण आहे हे कळल्यानें ब्रह्मस्वरुप ओळखता येते. 
प्रारब्धीं टाकिला देहो । बोधें फिटला संदेहो ।
आतांचि पडो अथवा राहो । मिथ्या कळीवर ॥ ९ ॥
९) ज्ञानी पुरुष आपला देह प्रारब्धावर सोडतो. आत्मज्ञानानें त्याचे सर्व संशय नाहींसे होतात. देहाचे खोटेपण समजल्यानें ज्ञानी पुरुष त्याच्याबद्दल अनासक्त असतो. मग देह आज पडला काय किंवा बरेच दिवस टिकला काय या दोन्हीबद्दल त्यास सुखदुःख उरत नाही. 
ज्ञानियांचें जें शेरीर । तें मिथ्यत्वें निर्विकार ।
जेथें पडे तेचि सार । पुण्य भूमी ॥ १० ॥
१०) ज्ञानी पुरुषाला शरीर असत्यपणाने जाणवते. त्यामुळें शरीराचे विकारीदी दोष त्याला बाधत नाहीत. प्रारब्धानें त्याचे शरीर जेथें पडतें तीच मोठी पुण्यभूमी बनून जाते. 
साधुदर्शनें पावन तीर्थ । पुरती त्यांचे मनोरथ ।
साधु न येतां जिणें वेर्थ । तयां पुण्यक्षेत्रांचें ॥ ११ ॥
११) साधुसंत येऊन राहील्यानें तीर्थक्षेत्रांना पवित्रपणा येतो. त्यांचे महत्व वाढते. साधुसंत त्या तीर्थक्षेत्रांत राहीले नाहीत तर त्या पुण्यक्षेत्रांना महत्व राहणार नाही. 
पुण्यनदीचें जें तीर । तेथें पडावें शरीर ।
हा इतर जनाचा विचार । साधु नित्य मुक्त ॥ १२ ॥
१२) एखाद्या पवित्र नदीच्या कांठी मरण यावें म्हणजे आपल्याला मुक्ति मिळेल हा आपण सामान्य लोक विचार करतो. साधु नेहमी मुक्तच असतो. 
उत्तरायेण तें उत्तम । दक्षणायेन तें अधम ।
हा संदेहीं वसे भ्रम । साधु तो निःसंदेह ॥ १३ ॥
१३) देहाला मृत्यु यावा उत्तरायणांत तर तें उत्तम पण दक्षिणायनांतील मृत्यु अधम होय हा देहाचा भ्रम समजावा. अंतर्यामी आत्मबुद्धि स्थिर झाल्यानें साधु निःसंदेहपणें कालसत्तेच्या पलीकडे वावरतो. देहबुद्धी नसल्यानें जिवंतपणींच साधु ब्रह्मरुप झालेला असतो. त्याला अंतःकाळचे भय नसते. त्याला कालाचे बंधन नसते. तो ज्या क्षणीं देह ठेवतो तोच पुण्यकाल होतो.  
शुक्लपक्ष उत्तरायेण । गृहीं दीप दिवा मरण ।
अंतीं राहावें स्मरण । गतीकारणें ॥ १४ ॥
१४) शास्त्राप्रमाणें उत्तरायणांत शुक्लपक्षांत घरामध्यें दिवा जळत असतां दिवसा मरण यावें, त्यांत अंतःकाळीं भगवंताचे स्मरण राहावें म्हणजे जीवाला उत्तम गति मिळते.  
इतुकें नलगे योगियांसी । तो जीव चि मुक्त पुण्यरासी ।
तिळांजुळी पापपुण्यासी । दिधली तेंणें ॥ १५ ॥
१५) परंतु आत्मज्ञानी पुरुषाला यांपैकीं काहीं नसले तरी तो जिवंतपणींच मुक्त असल्यानें पापपुण्याला त्यानें तिळांजली दिलेली असते. 
देहाचा अंत बरा आला । देह सुखरुप गेला ।
त्यासी म्हणती धन्य जाला । अज्ञान जन ॥ १६ ॥
१६) देहाचा शेवट चांगला झाला. सायास, कष्ट न होतां मरण आले तर अज्ञाानी लोक,  मरणारा धन्य झाला असें समजतात.    
जनाचें विपरीत मत । अंतीं भेटतो भगवंत ।
ऐसें कल्पून घात । करिती आपुला स्वयें ॥ १७ ॥
१७) जन्मभर कसेंही वर्तन केलें तरी शेवटी भगवंताचे स्मरण केले म्हणजे भगवंत भेटतो असे अज्ञानी माणसांचे चुकीचे मत आहे. मात्र हें मत खरें मानून ते आपलेच नुकसान करुन घेतात. 
जितां सार्थक नाहीं केलें । वेर्थ आयुष्य निघोन गेलें ।
मुळीं धान्येचि नाहीं पेरिलें । तें उगवेल कैंचें ॥ १८ ॥
१८) जिवंतपणीं कोणतेही परमार्थाचे साधन जर केलेले नसेल तर सबंध आगुष्य कांहीं न साधतां वाया जाते. धान्यच जर पेरले नाहीं तर कांहींही उगवणारच नाहीं. 
जरी केलें ईश्र्वरभजन । तरीच होईजे पावन ।
जैसें वेव्हारितां धन । रासि माथां लाभे ॥ १९ ॥
१९) जिवंत असतांना माणसानें ईश्र्वराची भक्ति केली तर तो पवित्र होऊन जातो. एखाद्या माणसानें जवळील पैशाचा नीट व्यवहार केला तर त्यास खूप पैसा मिळतो, तसेंच हें आहे. 
दिधल्याविण पाविजेना । पेरिल्याविण उगवेना ।
ऐसें हें वाक्य जना । ठाउकेंचि आहे ॥ २० ॥
२०) आपण दिल्याशिवाय आपल्याला मिळत नाही, पेरल्यावाचून उगवत नाहीं ही वाक्यें लोकांना माहित आहेत. 
न करितां सेवेच्या व्यापारा । स्वामीस म्हणे कोठें मुशारा ।
तैसें अंतीं अभक्त नरां । स्वहित न घडे ॥ २१ ॥
२१) जो सेवेचे कष्ट करीत नाही त्याला मालकाजवळ मोबदला मागता येत नाही. तसेच जो जिवंतपणी भगवंताची भक्ति करीत नाही, त्याचें अंतःकाळी कल्याण होत नाही. 
जितां नाहीं भगवद्भक्ती । मेल्यां कैंची होईल मुक्ती ।
असो जे जे जैसें करिती । ते ते पावती तैसें ॥ २२ ॥
२२) जिवंतपणी ज्यानें भगवंताची भक्ति केलेली नसते, तो अंतःकाळीं चांगल्या अवस्थेला पोहोंचत नाहीं. मेल्यावर त्याला मुक्ति मिळत नाही. जो जशी करणी करतो तसेंच बरेवाईट फळ त्याला मिळते.  
एवं न करितां भगवद्भजन । अंती नव्हीजे पावन ।
जरी आलें बरें मरण । तरी भक्तीविण अधोगति ॥ २३ ॥
२३) थोडक्यांत भगवंताची भक्ति केली नाहीं तर अंतकाळी तो पवित्र होत नाही. देहाला कष्ट न होतां त्याला जरी मरण आलें तरी भक्ती न केल्यानें त्याला वाईट गतीच मिळते. 
म्हणौन साधूनें आपलें । जीत अस्तांच सार्थक केलें ।
शरीर कारणीं लागलें । धन्य त्याचें ॥ २४ ॥
२४) साधु म्हणुनच जिवंत असतांना आपल्या देहाचे सार्थक करुन घेतो. आत्मसाक्षात्कार करुन घेतो. त्यामुळें त्याचे शरीर भगवंताचे कारणीं लागते. त्यामुळे तो धन्य होय.  
जें कां जीवन्मुक्त ज्ञानी । त्यांचें शरीर पडो रानीं ।
अथवा पडो स्मशानीं । तरी धन्य जालें ॥ २५ ॥
२५) जे जीवन्मुक्त आत्मज्ञानी असतात त्यांचे शरीर अंतःकाळीं रानांत पडो किंवा स्मशानांत पडो तें धन्यच होतात.  
साधूचा देह खितपला । अथवा श्र्वानादिकीं भक्षिला।
हें प्रशस्त न वटे जनाला । मंदबुद्धीस्तव ॥ २६ ॥
२६) एखाद्या साधुचा देह जर खितपत पडला किंवा कुत्रा आदि श्वापदांनी खाल्ला तर अज्ञानी लोकांना त्याचे वाईट वाटते.  
अंत बरा नव्हेचि म्हणोन । कष्टी होती इतर जन ।
परी बापुडे अज्ञान । नेणती वर्म ॥ २७ ॥ 
२७) त्या साधुचा अंत बरा झाला नाही म्हणून लोक दुःखी होतात. पण ते अज्ञानी असल्यानें साधूच्या अंतरंगांतील अवस्थेंचे वर्म ते जाणू शकत नाहीत.          
जो जन्मलाच नाहीं ठाईचा । त्यास मृत्य येईल कैंचा ।
विवेकबळें जन्ममृत्याचा । घोट भरिला जेणें ॥ २८ ॥
२८) " मी आत्माच आहे " अशी अगदीं दृढ भावना साधुची असते. या दृष्टीनें ज्या आत्म्याला जन्मच नाही त्याला मृत्यु कसा येणार ? आत्मानात्मविवेकाच्या सामर्थ्यानें साधु जन्ममृत्युचा घोट पिऊन बसलेला असतो. म्हणजेच जन्ममृत्युच्या पलीकडे तो गेलेला असतो. 
स्वरुपानुसंधानबळें । सगळी मायाच नाडळे ।
तयाचा पार न कळे । ब्रह्मादिकासी ॥ २९ ॥
२९) आात्मस्वरुपाशी तदाकार झाल्यानें सगळींकडे त्याला परमात्माच भरलेला दिसतो. सगळी माया त्याला आढळतच नाही. ब्रह्मादिकांना त्याच्या स्वरुपाचा अंदाज येत नाही. 
तो जितचि असतां मेला । मरणास मारुन ज्याला ।
जन्ममृत्य न स्मरे त्याला। विवेकबळें ॥ ३० ॥
३०) देहबुद्धिच नसल्यानें तो जिवंत असून मेल्यासारखाच असतो. वासना नसल्यानें मृत्युला मारुन जिवंत राहतो. मी आत्मा आहे या विवेकाच्या बळावर त्याला जन्ममृत्युचे स्मरण उरत नाही.  
तो जनीं दिसतो परी वेगळा । वर्ततां भासे निराळा ।
दृश्य पदार्थ त्या निर्मळा । स्पर्शलाचि नाहीं ॥ ३१ ॥
३१) तो सामान्य माणसांमध्यें राहतो. परंतु त्यांच्याहुन वेगळा असतो. त्याचे एकंदर वागणें बघितलें तर त्याचे वेगळेपण अनुभवास येते. तो शुद्ध, निर्मळ असल्यानें त्याला अशुद्ध, मलिन व दृश्य पदार्थ स्पर्शच करुं शकत नाहीत.
असो ऐसे साधुजन । त्यांचें घडलियां भजन ।
तेणें भजनें पावन । इतर जन होती ॥ ३२ ॥
३२) असो. असे जें साधुसंत असतात त्यांची भक्ति केली तर त्या भक्तीनें इतर सामान्य माणसें पवित्र होतात.
सद्गुरुचा जो अंकित साधक । तेणें केलाचि करावा विवेक ।
विवेक केलियां तर्क । फुटे निरुपणीं ॥ ३३ ॥
३३) जो साधकवृती धरुन सद्गुरुच्या आज्ञेंत राहतो, त्यानें पुन्हा पुन्हा आत्मानात्मविवेक करीत जावा. सातत्यानें विवेक चालू ठेवला म्हणजे विषयविवेचनामध्यें नवीन विचार स्फुरतात. 
हेंचि साधकासी निरवणें । अद्वैत प्रांजळ निरुपणें ।
तुमचेंहि समाधान बाणे । साधूच ऐसें ॥ ३४ ॥
३४) साधजनांस हीच सूचना मी देतों कीं, त्यांनीं शुद्ध अद्वैताचे विवेचन प्रतिपादन करावें. तसें केल्यानें साधूला ज्या समाधानाचा अनुभव येतो त्याचा त्यांना देखील अनुभव येईल.   
जो संतांस शरण गेला । तो संतचि ठेला ।
इतर जनास उपेगा आला । कृपाळूपणें ॥ ३५ ॥
३५) जो साधक संतांना शरण जातो, तो स्वतःच संतपदास पोहोचतो. मग तो दयावंत होऊन इतर लोकांना मार्गदर्शन करतो.  
ऐसें संतांचें महिमान । संतसंगें होतें ज्ञान ।
सत्संगपरतें साधन । आणीक नाहीं ॥ ३६ ॥
३६) संतांचा थोरपणा हा असा आहे. संतांच्या संगतीनें आत्मज्ञान होते. म्हणून जीवाचे कल्याण होण्यास संतसंगतीसारखें दुसरें साधन नाही. 
गुरुभजनाचेनि आधारें । निरुपणाचेनि विचारें ।
क्रियाशुद्ध निर्धारें । पाविजे पद ॥ ३७ ॥
३७) सद्गुरुच्या भक्तीचा आधार घ्यावा. सदैव आत्मानात्म विचार करावा. आणि आचरण शुद्ध ठेवावें. या तीनही गोष्टींनी माणसाला खात्रीनें ब्रह्मपद प्राप्त होते.    
परमार्थाचें जन्मस्थान । तेंचि सद्गुरुचें भजन ।
सद्गुरुभजनें समाधान । अकस्मात बाणे ॥ ३८ ॥
३८) सद्गुरुच्या भक्तीमध्येंच परमार्थ आहे. सद्गुरुच्या भक्तीनें माणसाला समाधानाचा त्वरित लाभ होतो.  
देह मिथ्या जाणोनि जीवें । याचें सार्थकचि करावें ।
भजनभावें तोषवावें । चित्त सद्गुरुचें ॥ ३९ ॥
३९) आपला देह खरा नाहीं हें मनापासून ओळखावें आणि त्याचे सार्थक करुन घ्यावें. अत्यंत मनापासून शुद्ध भावनेनें भक्ति करुन सद्गुरुचें चित्त प्रसन्न करावें. 
शरणांगतांची वाहे चिंता । तो येक सद्गुरु दाता ।
जैसें बाळक वाढवी माता । नाना येत्नें करुनी ॥ ४० ॥  
४०) आपल्याला जो शरण येतो त्याची चिंता, काळजी सद्गुरु घेतो. जशी माता आपल्या मुलाला अनेक प्रकारें सांभाळून लहानाचा मोठा करते. तसाच सद्गुरु आपल्या शिष्याला परमार्थामध्यें लहानाचा मोठा करतो.    
म्हणौन सद्गुरुचें भजन । जयासि घडे तोचि धन्य ।
सद्गुरुविण समाधान । आणीक नाहीं ॥ ४१ ॥
४१) म्हणून सद्गुरुची भक्ति ज्याचेकडून घडते त्याचे जीवन धन्य होते. सद्गुरुवाचून समाधान मिळविण्याचा अन्य मार्ग नाही. 
सरली शब्दाची खटपट । आला ग्रंथाचा सेवट ।
येथें सांगितलें पष्ट । सद्गुरुभजन ॥ ४२ ॥
४२) आता शब्दांची खटपट संपली. या ग्रंथाचा शेवट आला आहे. या ग्रंथामध्यें सद्गुरुची भक्ति करावी असें अगदी स्पष्ट सांगितलें आहे.      
सद्गुरुभजनापरतें कांहीं । मोक्षदायेक दुसरें नाहीं ।
जयास न मने तेंहीं । अवलोकावी गुरुगीता ॥ ४३ ॥
४३) सद्गुरुच्या भक्तीवांचून मोक्ष देणारे असें दुसरें साधन नाही. माझें हें सांगणें ज्याला पटत नाहीं, त्यानें गुरुगीता अभ्यासावी
तेथें निरोपिलें बरवें । पार्वतीप्रति सदाशिवें ।
याकारणें सद्भावें । सद्गुरुचरण सेवावे ॥ ४४ ॥
४४)गुरुगीतेमध्यें श्रीशंकरांनीं पार्वतीला हेंच उत्तम रीतीनें सांगितलें आहे. म्हणून अगदी मनापासून खर्‍या भक्तीनें श्रद्धेनें श्रीसद्गुरुच्या पायांची सेवा करावी.     
जो ये ग्रंथींचा विवेक । विवंचूनि पााहे साधक ।
तयास सांपडे येक । निश्र्चय ज्ञानाचा ॥ ४५ ॥
४५) या ग्रंथामध्यें जे विचार मांडलेले आहेत त्यावर जो साधक विचार करील त्याला आढळेल येथें आत्मज्ञानच निश्र्चितपणें प्रतिपादन केलें आहे. 
जे ग्रंथीं बोलिलें अद्वैत । तो म्हणो नये प्राकृत । 
सत्य जाणावा वेदांत । अर्थविषंई ॥ ४६ ॥
४६) ज्या ग्रंथामध्यें अद्वैत सांगितलेले असते तो मराठींत आहे म्हणून त्यास कमी लेखूं नये. जोपर्यंत ग्रंथाचा अर्थ अद्वैत आहे तोपर्यंत तें तत्वज्ञान अगदी खरें मानावें. 
प्राकृतें वेदांत कळे । सकळ शास्त्रीं पाहातां मिळे ।
आणी समाधान निवळे । अंतर्यामीं ॥ ४७ ॥
४७) मराठीमध्यें असल्यानें वेदान्त समजतो. शिवाय संस्कृत ग्रंथामधें तोच वेदांत प्रतिपादन केला आहे असेआढळेल. आणि मग अंतर्यामी समाधान मिळेल. 
तें प्राकृत म्हणों नये । जेथें ज्ञानाचे उपाये ।
मूर्खासि हें कळे काये । मर्कटा नारिकेळ जैसें ॥ ४८ ॥
४८) ज्या ग्रंथामधें आत्मज्ञानाचा उपाय सांगितला आहे, तो ग्रंथ संस्कृतामधें नसला तरी कमी समजू नये. माकडाला ज्याप्रमाणे नारळाची किंमत कळत नाही. त्याचप्रमाणें मूर्खास हें कळत नाही. 
आतां असो हें बोलणें । अधिकारपरत्वें घेणें ।
शिंपीमधील मुक्त उणें । म्हणों नये ॥ ४९ ॥
४९) आतां हें बोलणें पुरे झाले. प्रत्येकानें आपल्या लायकीप्रमाणें ग्रंथांतूंन जें घ्यावयाचे तें घ्यावें. शिंपल्यामधें मोती तयार होतो म्हणून मोत्याला कोणी उणा समजत नाहीत. 
जेथें नेति नेति श्रुती । तेथें न चले भाषावित्पत्ती ।
परब्रह्म आदिअंतीं । अनुर्वाच्य ॥ ५० ॥
५०) ब्रह्मस्वरुप कळत नाही, असें म्हणून जेथें वेदानें हार खाल्ली तेथें भाषेचें चातुर्य उपयोगी पडत नाही. आरंभापासून शेवटपर्यंत परब्रह्म शब्दाच्या आवाक्याबाहेरचें असतें.  
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे देहान्तनिरुपणनाम समास दहावा ॥
Samas Dahava Dehanta Nirupan 
समास दहावा देहान्तनिरुपण


Custom Search

Friday, September 15, 2017

Samas Navava Shravan Nirupan समास नववा श्रवणनिरुपण


Dashak Satava Samas Navava Shravan Nirupan 
Samas Navava Shravan Nirupan, It is in Marathi. In this Samas Samarth Ramdas is telling us the importance of Shravan (listening of spiritual advice).
समास नववा श्रवणनिरुपण  
श्रीराम ॥
आतां श्रवण कैसें करावें । तेंहि सांगिजेल अवघें ।
श्रोता अवधान द्यावें । येकचित्तें ॥ १ ॥
१) श्रवण कसें करावें तें सगळें नीट सांगतो. एकाग्र होऊन श्रोत्यांनी तें अवधान देऊन ऐकावें. 
येक वगतृत्व श्रवणीं पडे । तेणें जालें समाधान मोडे ।
केला निश्र्चय विघडे । अकस्मात ॥ २ ॥
२) एखादे प्रवचन असें असतें कीं तें ऐकून आपलें समाधान भंग पावते. मनाचा केलेला निश्र्चय एकाएकी ढळतो. 
तें वगतृत्व त्यागावें । जें माईक स्वभावें ।
जेथें निश्र्चयाच्या नावें । सुन्याकार ॥ ३ ॥
३) असें भ्रम निर्माण करणारे व हानिकारक प्रवचन ऐकू नये. कारण ते ऐकून निश्र्चय निर्माण होत नाही. 
येक्या ग्रंथें निश्र्चय केला । तो दुजयानें उडविला ।
तेणें संशयोचि वाढला । जन्मवरी ॥ ४ ॥
४) एखादा ग्रंथ वाचल्यावर मनाचा निश्र्चय होतो. पण दुसरा ग्रंथ त्याच विषयावरील वाचला की, झालेला निश्र्चय उडून जातो. परत संशयच निर्माण होतो व वाढतो.   
जेथें संशय तुटती । होये आशंकानिवृत्ती ।
अद्वैत ग्रंथ परमार्थी । श्रवण करावे ॥ ५ ॥
५) ज्या ग्रंथांच्या श्रवणाने संशय, शंका, आशंका यांचे पूर्ण निराकरण होते असे अद्वैत ग्रंथांचे श्रवण ऐकावे.  
जो मोक्षाचा अधिकारी । तो परमार्थपंथ धरी ।
प्रीति लागली अंतरीं । अद्वैतग्रंथाची ॥ ६ ॥
६) ज्याला मोक्ष हवा असतो, मोक्षाची तळमळ लागते तोच परमार्थ मार्ग धरतो. त्याच्याच मनांत अद्वैतग्रंथांचे प्रेम निर्माण होते.
जेणें सांडिला इहलोक । जो परलोकींचा साधक ।
तेणें पाहावा विवेक । अद्वैतशास्त्रीं ॥ ७ ॥
७) परमार्थमार्ग धरुन या भवसागराची आसक्ती सोडून जो साधनाची तयारी करतो, त्यानें अद्वैतग्रंथांतील आत्मानात्मविवेकाचा अभ्यास करावा. 
जयास पाहिजे अद्वैत । तयापुढें ठेविता द्वैत ।
तेणें क्षोभलें उठे चित्त । तया श्रोतयाचें ॥ ८ ॥
८) ज्याला अद्वैताचे विवेचन आवडते त्याला द्वैताचे विवेचन आवदत नाही. 
आवडीसारिखें मिळे । तेणें सुखचि उचंबळे ।
नाहीं तरी कंटाळे। मानस ऐकतां ॥ ९ ॥
९) आपल्याला आवडते तें ऐकावयास मिळाले तर माणसाच्या अंतरी सुखाच्या लाटा उचंबळतात. त्याच्या वेगळे ऐकावयाचा कंटाळा येतो. 
ज्याची उपासना जैसी । त्यासी प्रीति वाटे तैसी ।
तेथें वर्णितां दुजयासी । प्रशस्त न वटे ॥ १० ॥
१०) जो साधक ज्या देवतेची उपासना करतो, तीच्याबद्दल त्याच्या मनांत प्रेम असते. त्याच्यापुढे दुसर्‍या देवतेचे वर्णन त्याला प्रशस्त वाटत नाही.
प्रीतिचें लक्षण ऐसें । अंतरी उठे अनायासें ।
पाणी पाणवाटें जैसें । आपण चि धांवे ॥ ११ ॥
११) आपोआप मनांत उत्पन्न होणें हे प्रीतिचे लक्षण आहे. पाणी जसें उतारावर अनायासें धावतें तसाच प्रीतिचा स्वभाव आहे.  
तैसा जो आत्मज्ञानी नर । तयास नावडे इतर ।
तेथें पाहिजे सारासार । विचारणा ते ॥ १२ ॥
१२) आत्मज्ञानी पुरुषालाही इतर विषय आवडत नाहीत. आत्मज्ञानानें भरलेले ग्रंथच त्याला आवडतात.
जेथें कुळदेव्या भगवती । तेथें पाहिजे सप्तशती ।
इतर देवांची स्तुती । कामा न ये सर्वथा ॥ १३ ॥
१३) ज्याच्या कुळांत देवीची उपासना असते त्याला सप्तशतीच हवी असते. इतर देवांची स्तुती, उपासना तेथें चालत नाही. 
घेतां अनंताच्या व्रता । तेथें न लगे भगवद्गीता ।
साधुजनासी वार्ता । फळाशेची नाहीं ॥ १४ ॥
१४) जर कोणी अनंताचे व्रत घेतले तर ते सकाम असल्यानें फळाची आशा सोडण्यास सांगणारी भगवद्गीता तेथें कामाची नाही. ती साधुसंतास हवीच.
वीरकंकण घालितां नाकीं । परीं तें शोभा पावेना कीं ।
जेथील तेथें आणिकीं । कामा न ये सर्वथा ॥ १५ ॥
१५) हातावर घालावयाचें वीरकंकण जर नाकांत घातले तर तें शोभत नाही. ज्या वस्तूंचे जें ठिकाण असेल तेथेंच ती शोभून दिसते.  
नाना महात्में बोलिलीं । जेथील तेथें वंद्य जालीं ।
विपरीत करुन वाचिलीं । तरी तें विलक्षण ॥ १६ ॥  
१६) नाना तीर्थें आहेत, प्रत्येकाच माहात्म्य वेगवेगळे आहे. एका तीर्थाचे माहात्म्य त्याच तीर्थीं वाचावयाचे असते. तें दुसर्‍या तीर्थी वाचले तर तें विपरीत होऊन विलक्षण वाटते.         
मलारमाहात्म द्वारकेसी । द्वारकामाहात्म नेलें कासीं ।
कासीमाहात्म वेंकटसीं । शोभा न पवे ॥ १७ ॥
१७) मलारी माहात्म्य द्वारकेला वाचले. द्वारका माहात्म्य काशीला वाचले. काशी माहात्म्य तिरुपतीच्या व्यंकटेशापाशी वाचले. तर तें शोभत नाही. 
ऐसें सांगतां असे वाड । परी जेथील तेथेंचि गोड ।
तैसी ज्ञानीयांस चाड । अद्वैत ग्रंथाची ॥ १८ ॥
१८) असे प्रकार सांगायला गेले तर ते संपणार नाहींत. मूळ मुद्दा असा कीं जेथील तेथेंच शोभून दिसते. तसेंच ज्ञानी माणसाला अद्वैतग्रंथांचीच आवड असते त्याला इतर ग्रंथांची किंमत नसते.  
योगियांपुढें राहाण । परीक्षवंतांपुढें पाषाण ।
पंडितांपुढें डफगाण । शोभा न पवे ॥ १९ ॥ 
१९) योग्यासमोर भुताटकीचे प्रयोग केले, जवाहीर जो रत्नांची पारख करणरा त्याच्यासमोर दगड ठेवला किंवा विद्वान माणसासमोर तमाशांतील गाणें म्हटले तर तें शोभणर नाही.   
वेदज्ञापुढें जती । निस्पृहापुढें फळश्रुती ।
ज्ञानीयांपुढें पोथी ।  कोकशास्त्राची ॥ २० ॥
२०) वैदिक कर्मानुष्ठान करणारासमोर कर्मसन्यासी, जो खरा निःस्पृह आहे त्याच्यापुढें कर्माच्या फळाचे वर्णन केलें किंवा एखाद्या ज्ञानी माणसासमोर कामशास्त्राची पोथी ठेवली तर तें शोभणार नाही.   
ब्रह्मचर्यापुढें नाचणी । रासक्रीडा निरुपणीं ।
राजहंसापुढें पाणी । ठेविलें जैसें ॥ २१ ॥
२१) एखद्या ब्रह्मचार्‍यासमोर नाचणारीण उभी केली, किंवा निर्गुण निराकार परब्रह्माच्या निरुपणांत रासक्रीडा सांगायला लागलात किंवा राजहंसापुढे पाणी आणून ठेवले तर तें शोभणार नाही.  
तैसें अंतर्निष्ठांपुढें । ठेविलें श्रृंघारिक टिपडें ।
तेणें त्याचे कैसें घडे । समाधान ॥ २२ ॥
२२) अंतरंगांतील स्वस्वरुपामध्यें रंगलेल्या आत्मनिष्ठासमोर शृंगारानें भरलेले चोपडें ठेवलें तर त्याचे समाधान होणार नाही. 
रायास रंकाची आशा । तक्र सांगणें पीयुषा ।
संन्याशासी वोवसा । उचिष्ट चांडाळी ॥ २३ ॥
२३) राजाला एखाद्या क्षुद्र वस्तुची लालूच दाखविणें म्हणजे वेडेपणा आहे. अमृतापुढें ताकाची स्तुती करणें अयोग्य आहे. किंवा वैराग्यसंपन्न संन्याशाला उष्त्या चांडाळीचे व्रत सांगणें हें शोभत नाही.    
कर्मनिष्ठा वशीकर्ण । पंचाक्षरी निरुपण ।
तेथें भंगे अंतःकर्ण । सहजचि त्याचें ॥ २४ ॥
२४) एखाद्या कर्मानुष्ठान करणार्‍याला वशीकरणाचा प्रयोग किंवा पंचाक्षरी माणसाला ब्रह्म निरुपण सांगितलें तर त्यांचे अतःकरण विटते. 
तैसे परमार्थिक जन । तयांस नस्तां आत्मज्ञान ।
ग्रंथ वाचितां समाधान । होणार नाहीं ॥ २५ ॥
२५) त्याचप्रमाणें ज्यांना खरी परमार्थाची आवड आहे अशा साधकवृत्तीच्या माणसांना आत्मज्ञान आवडते. तें ज्या ग्रंथांत नसते तो ग्रंथ वाचून त्यांचे समाधान होत नाही.  
आतां असो हें बोलणें । जयासि स्वहित करणें ।
तेणें सदा विचरणें । अद्वैतग्रंथीं ॥ २६ ॥
२६) आतां हें बोलणें पुरें. ज्याला आत्मकल्याण साधावयाचे आहे त्यानें नेहमी अद्वैतग्रंथांचें श्रवण, वाचन व मनन करावे. 
आत्मज्ञानी येकचित्त । तेणें पाहाणें अद्वैत ।
येकांत स्थळीं निवांत । समाधान ॥ २७ ॥
२७) आत्मज्ञानाची साधना करणार्‍या साधकानें निवांत अशा एकांतस्थळीं जाऊन एकाग्र मनानें अद्वैत ग्रंथ अभ्यासावेत. त्याने त्याचे समाधान होईल. 
बहुत प्रकारें पाहातां । ग्रंथ नाहीं अद्वैतापरता ।
परमार्थास तत्वता । तारुंच कीं ॥ २८ ॥
२८) अनेक बाजूंनी विचार केल तर अद्वैत ग्रंथासारखा दुसरा ग्रंथ नाहीं असें अनुभवास येते. असा ग्रंथ परमार्थांत होडीसारखा उपयोगी पडतो.  
इतर जे प्रपंचिक । हास्य विनोद  नवरसिक ।
हित नव्हे तें पुस्तक । परमार्थासी ॥ २९ ॥
२९) इतर प्रापंचिक विषयांवरील ग्रंथ आणि हास्य, विनोद आदिनीं नवरसानीं भरलेले ग्रंथ परमार्थांत उपयोगाचे नाहीत.  
जेणें परमार्थ वाढे । आंगी अनुताप चढे ।
भक्तीसाधन आवडे । त्या नाव ग्रंथ ॥ ३० ॥
३०) ज्यानें परमार्थ वाढतो, अंगांत अनुताप उत्पन्न होऊन मन शुद्ध होते, साधना, भक्ती करावीशी वाटते, तोच खरा ग्रंथ होय.  
जो ऐकताच गर्व गळे । कां ते भ्रांतीच मावळे ।
नातरी येकसरें वोळे । मन भगवंती ॥ ३१ ॥
३१) जो ऐकला कीं अभिमान नाहींसा होतो, भ्रम निघून जातो, मन त्याच्या वाचनानें भगवंताकडे वळते तोच खरा ग्रंथ. 
जेणें होये उपरती । अवगुण पालटती ।
जेणें चुके अधोगती । त्या नाव ग्रंथ ॥ ३२ ॥   
३२) ज्याच्या वाचनाने विरक्ति प्राप्त होते. स्वभावांतील दोष कमी होतात, आणि ज्यानें अधोगती टळते, तोच खरा ग्रंथ होय.  
जेणे धारिष्ट चढे । जेणें परोपकार घडे ।
जेणें विषयवासना मोडे । त्या नाव ग्रंथ ॥ ३३ ॥
३३) ज्यांने अंगांत धैर्य उत्पन्न होते, परोपकार करावासा वाटूं लागतो, आणि ज्याच्या वाचनाने, अभ्यासानें विषयवासना प्रवृत्ती मरते, त्यालाच ग्रंथ असें म्हणतात.  
जेणें परत्रसाधन । जेणें ग्रंथें होये ज्ञान ।
जेणें होईजे पावन । या नाव ग्रंथ ॥ ३४ ॥  
३४) जो वाचला की, माणसाला परमार्थसाधन समजते, ज्याच्या श्रवणाने साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त होते आणि ज्यामुळे माणुस कृतकृत्य होऊन पवित्र होतो तोच खर्‍या अर्थाने ग्रंथ होय.   
ग्रंथ बहुत असती । नाना विधानें फळश्रुती ।
जेथें नुपजे विरक्ती भक्ती । तो ग्रंथचि नव्हे ॥ ३५ ॥
३५) ग्रंथ पुष्कळ आहेत त्यामध्यें अनेक कर्मानुष्ठानें, व्रतवैकल्यें आणि त्यांची फळें सांगितली आहेत. परंतु ज्यांच्या अभ्यासानें विरक्ती उत्पन्न होऊन मनांत भक्ती निर्माण होत नाही, त्याला ग्रंथ म्हणता येत नाही.    
मोक्षेंविण फळश्रुती । ते दुराशेची पोथी ।
ऐकतां ऐकतां पुढती । दुराशाचि वाढे ॥ ३६ ॥
३६) मोक्षाचा मार्ग न दाखवतां ज्या ग्रंथामध्यें अनेक फळांचे वर्णन आधळते ती पोथी अशुभ वासना निर्माण करणारी व ती श्रवण करतां प्रापंचिक वासना वाढविणारीच असते.   
श्रवणीं लोभ उपजेल जेथें । विवेक कैंचा असेल तेथें ।
बैसलीं दुराशेचीं भूतें । तया अधोगती ॥ ३७ ॥  
३७) ज्या ग्रंथांच्या श्रवणानें प्रपंचाचा लोभच वाढतो. त्या ठिकाणीं आत्मानात्म विवेक कसा असेल ? ज्याच्या उरावर दुराशेची भुतें बसली आहेत त्याची अधोगती होणार हें ठरलेलेच आहे.    
ऐकोनिच फळश्रुती । पुढें तरी पावोन म्हणती ।
तयां जन्म अधोगती । सहजचि जाली ॥ ३८ ॥
३८) ग्रंथामध्यें असलेली फळें ऐकून मानसांना वाटते कीं, तें फळ या जन्मी आपल्याला मिळाले नाही तरी पुढील जन्मी मिळेल. या भावनेमुळें परत जन्म घेण्याची अधोगती पत्करावी लागते. 
नाना फळें पक्षी खाती । तेणेंचि तयां होये तृप्ति ।
परी त्या चकोराचे चित्तीं । अमृत वसे ॥ ३९ ॥ 
३९) इतर पक्षी निरनिराळीं फळें खातात व तृप्त होतात परंतु चकोर मात्र मनांमध्यें अमृताचाच हट्ट धरुन बसतो. 
तैसे संसारी मनुष्य । पाहे संसाराची वास ।
परी ते भगवंताचे अंश । भगवंतचि इच्छिती ॥ ४० ॥
४०) त्याचप्रमाणें संसारांत रमलेलीं माणसें सांसारिक वासना धरुन बसतात. पण दैवी संपत्तीनें संपन्न असणारे भगवंतावर खरें प्रेम करणारे पुरुष फक्त भगवंताचीच अपेक्षा धरतात. 
ज्ञानियास पाहिजे ज्ञान । भजकास पाहिजे भजन ।
साधकास पाहिजे साधन । इच्छेसारिखें ॥ ४१ ॥
४१) जो ज्ञानमार्गी आहे त्यास ज्ञान आवडतें, भक्ताला भजन आवडते, तर साधकास मनासारखें साधन आवडते. 
परमार्थ्यास परमार्थ । स्वार्थ्यास पाहिजे स्वार्थ । 
कृपणास पाहिजे अर्थ । मनापासुनी ॥ ४२ ॥
४२) जो परमार्थी आहे त्याला परमार्थ आवडतो. जो स्वार्थी आहे त्याला स्वार्थ आवडतो. तर कंजूषाला मनापासून द्रव्य आवडते.   
योगियांस पाहिजे योग । भोगियांस पाहिजे भोग ।
रोगियांस पाहिजे रोग- । हर्ति मात्रा ॥ ४३ ॥
४३) योग्याला योग, भोग्याला भोग तर रोग्याला रोग हरण करणारी मात्रा आवडते. 
कवीस पाहिजे प्रबंद । तार्किकांस तर्कवाद ।
भाविकांस संवाद । गोड वाटे ॥ ४४ ॥ 
४४) कवीला काव्य आवडते. तार्किक माणसाला तर्कप्रधान वाद आवडतो. श्रद्धाळू माणसाला संवाद गोड वाटतो. 
पंडितांस पाहिजे वित्पत्ती । विद्वांसास अधेनप्रीती ।
कळावंतां आवडती । नाना कळा ॥ ४५ ॥
४५) विद्वानाला विद्वत्ता, आभ्यासू माणसाला अध्ययन आवडते. तर कलावंताला नाना कला आवडतात.   
हरिदासा आवडे कीर्तन । सुचिस्मंतां संध्यास्नान ।
कर्मनिष्ठां विधिविधान । पाहिजे तें ॥ ४६ ॥
४६) हरिदासाला कीर्तन आवडते. शुचिर्भूत माणसाला स्नानसंध्या आवडते. तर कर्मनिष्ठाला निरनिराळे कर्मविधी आवडतात.  . 
प्रेमळास पाहिजे करुणा । दक्षता पाहिजे विचक्षणा ।  
चातुर्य पाहे शाहाणा । आदरेंसीं ॥ ४७ ॥
४७) प्रेमळ माणसाला दया, करुणा आवडते. चतुर माणसाला हुशारी आवडते. तर शहाणामाणूस व्यवहार कौशल्य आवडीनें पाहातो.  
भक्त पाहे मूर्तिध्यान । संगीत पाहे ताळज्ञाान ।
रागज्ञानी तानमान । मूर्छना पाहे ॥ ४८ ॥
४८) भक्त मूर्तीध्यान आवडीनें पाहतो. गाणारा तालाचें ज्ञान आवडीनें पाहतो. तर रागाचें ज्ञान असणारा माणूस ताना, आलाप, नींड, खटकें आवडीनें पाहतो.  
योगाभ्यासी पिंडज्ञान । तत्वज्ञासि तत्वज्ञान ।
नाडिज्ञानी मात्राज्ञान । पाहातुसे ॥ ४९ ॥
४९) योगाभ्यासी माणसाला शरीररचनेच्या ज्ञानाची आवड असते. तत्वज्ञान अभ्यासणार्‍याला निरनिराळ्या तत्वज्ञानांची आवड असते. तर नाडी ज्ञानी माणसाला औषधी मात्रांची आवड असते. 
कामिक पाहे कोकशास्त्र । चेटकी पाहे चेटकमंत्र ।
यंत्री पाहे नाना यंत्र । आदरेंसीं ॥ ५० ॥
५०) शृंगारप्रिय माणसाला कामशास्त्र आवदते. चेटूक करणार्‍या माणसाला चेटकाचे मंत्र आवडतात. तर जारणमारण करणार्‍यास नाना यंत्रे आवडतात. 
टवाळां आवडे विनोद । उन्मतास नाना छंद ।
तामसास अप्रमाद । गोड वाटे ॥ ५१ ॥
५१) थट्टेखोर माणसास विनोद आवडतो. अंगांत रग असलेल्या माणसास नाना व्यसनें आवडतात. तर तामसी माणसाला दुष्कर्म करणें आवडते.  
मूर्ख होये नादलुब्धी । निंदक पाहे उणी संधी ।
पापी पाहे पापबुद्धि । लाऊन आंगीं ॥ ५२ ॥
५२) मूर्ख माणसाला कांहीं तरी नाद आवडतो. निंदकाला दुसर्‍याचे उणें पाहावयास आवडते. पापी माणूस पापबुद्धीनें दुसर्‍यावर पाप लादून पहात बसण्यांत आनंदतो.  
येकां पाहिजे रसाळ । येकां पाहिजे पाल्हाळ ।
येकां पाहिजे केवळ । साबडी भक्ती ॥ ५३ ॥
५३) एखाद्या माणसाला रसाळपणा आवडतो. तर एखाद्याला पाल्हाळपणा आवडतो. तर एखाद्याला भोळी भक्तीच आवडते.  
आगमी पाहे आगम । शूर पाहे संग्राम ।
येक पाहाती नाना धर्म । इच्छेसारिखे ॥ ५४ ॥
५४) तंत्रसंप्रदायी माणसाला तंत्रशास्त्राची आवड असते. शूर माणसाला लढाई आवडते. तर एखाद्याला नाना धर्मांचा अभ्यास करणें आवडते.    
मुक्त पाहे मुक्तलीळा । सर्व पाहे सर्व कळा ।
जोतिषी भविष्य पिंगळा । वर्णूं पाहे ॥ ५५ ॥
५५) मुक्त होऊं इच्छिणारा मुक्तांच्या वर्तनाची आवडीनें पहाणी करतो. सर्वाची आवड असणारा सर्व गोष्टी आवडीनें पाहतो. तर ज्योतिषी पिंगळा पक्षी त्याच्या आवाजावरुन भविष्य सांगण्यांत गुंतलेला असतो.  
ऐसें सांगावें तें किती । आवडीसारिखें ऐकती । 
नाना पुस्तकें वाचिती । सर्वकाळ ॥ ५६ ॥
५६) अशा रीतीनें जगांतील माणसांच्या आवडी किती सांगाव्यांत ? जो तो स्वतःच्या आवडीनुसार श्रवण करीत असतो. व तशीच पुस्तकें वाचीत असतो.   
परी परत्र साधनेंविण । म्हणों नये तें श्रवण ।
जेथें नाहीं आत्मज्ञान । तया नाव कर्मणा ॥ ५७ ॥
५७) परंतु ज्या श्रवणांत परमार्थ कसा साधावा याचे ज्ञान नाही त्यास श्रवण म्हणणे योग्य नाही. ज्यांत आत्मज्ञानाचे प्रतीपादन नाही ती नुसती करमणुक होय. 
गोडीविण गोडपण । नाकेंविण सुलक्षण ।
ज्ञानेंविण निरुपण । बोलोंचि नये ॥ ५८ ॥
५८) ज्यांत गोडी नाहीं ते गोडपण नाही. ज्याचें नाक सुरेख नाहीं तो सुरेखच नाही. त्याचप्रमाणे ज्या निरुपणांत आत्मज्ञानाचे विवेचन नाही तें निरुपणच नाही.  
आतां असो हें बहुत । ऐकतां परमार्थग्रंथ ।
परमार्थग्रंथेविण वेर्थ । गथागोवी ॥ ५९ ॥
५९) आतां अधिक सांगणें पुरें झाले. साधकानें परमार्थाचे ग्रंथ श्रवण करावें. अध्यन करावेत. इतर ग्रंथ चांगले असले तरी आत्मज्ञानाच्या दृष्टीनें उपयोगाचे नाहीत. 
म्हणोनि नित्यानित्यविचार । जेथें बोलिला सारासार
तोचि ग्रंथ पैलपार । पाववी विवेकें ॥ ६० ॥
६०) म्हणून ज्या ग्रंथांमध्यें शाश्वत काय व अशाश्वत काय याचे विवेचन असते, सार कोणते व असार कोणतें हें सांगितलेले असते अशा ग्रंथांचे परिशीलनच विवेक निर्माण करते. त्याच्या बळानेच माणूस आत्मज्ञानापर्यंत पोहोचतो. 
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे श्रवणनिरुपणनाम समास नववा ॥
Samas Navava Shravan Nirupan
समास नववा श्रवणनिरुपण  


Custom Search

Sunday, September 10, 2017

Samas Aathatva Shravan Nirupan समास आठवा श्रवणनिरुपण


Dashak Satava Samas Aathatva Shravan Nirupan
Samas Aathatva Shravan Nirupan, It is in Marathi. In this Samas Samarth Ramdas is telling us the importance of Shravan (listening of spiritual advice).
समास आठवा श्रवणनिरुपण 
श्रीराम ॥
ऐका परमार्थाचें साधन । जेणें होये समाधान । 
तें तूं जाण गा श्रवण । निश्र्चयेंसी ॥ १ ॥
१) ज्या साधनाच्या योगानें समाधान होते, असे परमार्थाचे साधन म्हणजे श्रवण होय. श्रवण हे असे साधन आहे, हें नक्कीच. 
श्रवणें आतुडे भक्ती । श्रवणें उद्भवें विरक्ती ।
श्रवणें तुटे आसक्ती । विषयांची ॥ २ ॥
२) श्रवणाने भक्ति स्वाधीन होते. विरक्ति उत्पन्न होऊन दृश्याची आसक्ति सुटते.
श्रवणें घडे चित्तशुद्धी । श्रवणें होये दृढबुद्धी । 
श्रवणें तुटे उपाधी । अभिमानाची ॥ ३ ॥
३) श्रवणाानें चित्त शुद्ध होते. बुद्धी स्थिर होते. आणि अभिमानाची उपाधी नाहींशी होते.
श्रवणें निश्र्चयो घडे । श्रवणें ममता मोडे ।
श्रवणें अंतरी जडे । समाधान ॥ ४ ॥
४) श्रवणानें मन निश्र्चयी होते. देहाची व इतर दृश्याची ममता नाहीशी होते. मनाला समाधान मिळूं लागते. 
श्रवणें आशंका फिटे । श्रवणें संशय तुटे ।
श्रवण होतां पालटे । पूर्वगुण आपुला ॥ ५ ॥
५) श्रवणानें संशय, शंका फिटतात. आपल्या अंतरंगांतील दोष जाऊन स्वभावामध्यें बदल घडून येतो.
श्रवणें आवरे मन । श्रवणें घडें समाधान ।
श्रवणें तुटें बंधन । देहबुद्धीचें ॥ ६ ॥
६) श्रवणानें मनावर ताबा मिळूं लागून त्याला समाधान मिळते. देहबुद्धीचें बंधन नाहींसे होते. 
श्रवणें मीपण जाये । श्रवणें धोका न ये ।
श्रवणें नाना अपायें । भस्म होती ॥ ७ ॥
७) श्रवणानें मीपणा जातो. अनेक धोके टळतात. अनेक प्रकारची संकटें नाहींशी होतात. 
श्रवणें होये कार्यसिद्धी । श्रवणें लागे समाधी ।
श्रवणें घडे सर्व सिद्धी । समाधानाची ॥ ८ ॥
८) श्रवणानें कार्य पूर्ण होते. समाधि साध्य होते. संपूर्ण समाधान मिळण्यासाठीं पूर्व तयारी सिद्ध होते. 
सत्संगावरी श्रवण । तेणें कळे निरुपण ।
श्रवणें होईजे आपण । तदाकार ॥ ९ ॥
९) सत्संगामध्यें राहून श्रवण केलें असतां आत्मानात्मविवेक कळूं लागतो. श्रवणानें आपलें मन तफाकार होऊन जाते. 
श्रवणें प्रबोध वाढे । श्रवणें प्रज्ञा चढे ।
श्रवणें विषयांचे वोढे । तुटोन जाती ॥ १० ॥
१०) श्रवणानें आपलें ज्ञान वाढतें. प्रज्ञेचा उत्कर्ष होतो. इंद्रियसुखाची ओढ कमी होते.
श्रवणें विचार कळे । श्रवणें ज्ञान हें प्रबळें ।
श्रवणें वस्तु निवळे । साधकासी ॥ ११ ॥
११) श्रवणानें ब्रह्मविचार कळूं लागतो. ज्ञान वाढते. आणि साधकाला आत्मवस्तू अनुभवाला येऊं लागते. 
श्रवणें सद्बुद्धि लागे । श्रवणें विवेक जागें ।
श्रवणें मन हें मागे । भगवंतासी ॥ १२ ॥
१२) श्रवणानें भगवंताच्या अस्तित्वाबद्दल निश्र्चित बुद्धि प्राप्त होते. सारासार विचार जागतो. आणि मला भगवंत हवा अशी मनाला तळमळ लागते.
श्रवणें कुसंग तुटे । श्रवणें काम वोहटे ।
श्रवणें धोका आटे । येकसरां ॥ १३ ॥
१३) श्रवणानें वाईट संगत सुटते. वासना कमी होते. आणि आयुष्यांतील धोके कमी होतात. 
श्रवणें मोह नासे । श्रवणें स्फूर्ति प्रकाशे ।
श्रवणें सद्वस्तु भासे । निश्र्चयात्मक ॥ १४ ॥
१४) श्रवणानें मोहाचा नाश होतो. प्रतिभा जागी होते. आणि आत्मवस्तोोचा निश्र्चयात्मक अनुभव येतो.  
श्रवणें होये उत्तम गती । श्रवणें आतुडें शांती ।
श्रवणें पाविजे निवृत्ती । अचळ पद ॥ १५ ॥
१५) श्रवणानें उत्तम गती मिळते. मनाला शांती मिळते. आणि कधीहीं न ढळणारे असे वृत्तिरहित पद हस्तगत होते. 
श्रवणा ऐसें सार नाहीं । श्रवणें घडे सर्व कांहीं ।
भवनदीचा प्रवाहीं । तरणोपाव श्रवणें ॥१६ ॥
१६) श्रवणासारखी सारभूत दुसरी गोष्ट नाही. श्रवणानें सगळें कांहीं घडते. नदीरुपी संसारांतून पार पाडण्यास श्रवणच कामीं येते. 
श्रवण भजनाचा आरंभ । श्रवण सर्वीं सर्वारंभ ।
श्रवणें होये स्वयंभ । सर्व कांहीं ॥ १७ ॥
१७) भगवंताच्या भक्तीचा आरंभ श्रवणांतच होतो. जगांमधील सर्वच गोष्टींचा आरंभ श्रवणांतच होत असतो. श्रवणानें सर्व कांहीं स्वाभाविक घडत जाते.  
प्रवृत्ती अथवा निवृत्ती । श्रवणेंविण न घडे प्राप्ती ।
हें तों सकळांस प्रचिती । प्रत्यक्ष आहे ॥ १८ ॥
१८) प्रवृत्ती किंवा प्रपंच असो, कीं निवृत्ती किंवा परमार्थ असो, दोन्हींकडे श्रवणाशिवाय सफलता नाही. असाच सगळ्यांचा प्रत्यक्ष अनुभव आहे.   
ऐकिल्याविण कळेना । हें ठाउकें आहे जना ।
याकारणें मूळ प्रेत्ना । श्रवण आधीं ॥ १९ ॥
१९) कोणाकडून तरी ऐकल्याविना आपल्याला कळत नाही, हें सर्वांनाच माहित आहे. या कारणानें कोणत्याही प्रयत्नाचें मूळ श्रवणांतच असते. 
जें जन्मीं ऐकिलें चि नाहीं । तेथें पडिजे संदेहीं ।
म्हणोनियां दुजे कांहीं । साम्यता न घडे ॥ २० ॥
२०) जी गोष्ट आपण जन्मांत कधींच ऐकली नाही, तिच्याबद्दल संशय निर्माण होत असतो. म्हणून श्रवणाबरोबर दुसर्‍या कोणत्याही ज्ञानसाधनाची तुलना करता येत नाही.    
बहुत साधनें पाहातां । श्रवणास न घडे साम्यता ।
श्रवणेंविण तत्वता । कार्य न चले ॥ २१ ॥
२१) पुष्कळ साधनें पाहिली पण श्रवणाची बरोबरी करणारें साधन आढळत नाही. खरोखरच श्रवणावाचून कोणतेंही कार्य होऊं शकत नाही.  
न देखतां दिनकर । पडे अवघा अंधकार ।
श्रवणेंविण प्रकार । तैसा होये ॥ २२ ॥   
२२) सूर्य उगवला नाहीं तर सगळीकडें अंधरच अंधार पसरतो. त्याचप्रमाणें श्रवणावाचून जीवनांत अज्ञानाचा अंधारच पसरतो.      
कैसी नवविधा भक्ती । कैसी चतुर्विधा मुक्ती ।
कैसी आहे सहजस्थिती । हें श्रवणेंविण न कळे ॥ २३ ॥
२३) नऊ प्रकारची भक्ति कशी आहे? चार प्रकारच्या मुक्ति कशा, सहजस्थिती कशी असते. हे सर्व श्रवणांवाचून कळणार नाही.
न कळे शडकर्माचरण । न कळे कैसें पुरश्र्चरण ।
न कळे कैसे उपासन । विधियुक्त ॥ २४ ॥
२४) अध्ययन, अध्यापन, यजन, याजन, दान व प्रतिग्रह या सहा प्रकारच्या कर्मामचे आचरण कसें करावें, पुरश्र्चरण कसें करायचे, सर्व विधीनेंयुक्त अशी सगुण उपासना कशी करावी हें श्रवणानें समजते.  
नाना व्रतें नाना दानें । नाना तपें नाना साधनें ।
नाना योग तीर्थाटणें । श्रवणेंविण न कळती ॥ २५ ॥
२५) नाना प्रकारची व्रतें, तपें, दानें, तपें, साधनें, योग, व तीर्थाटणें या गोष्टीं श्रवणावाचून कळत नाहीत. 
नाना विद्या पिंडज्ञान । नाना तत्वांचें शोधन ।
नाना कळा ब्रह्मज्ञान । श्रवणेंविण न कळे ॥ २६ ॥
२६) नाना प्रकारच्या विद्या, मानवी शरीराचें ज्ञान, अनेक तत्वांचे ज्ञान, अनेक प्रकारच्या कला आणि ब्रह्मज्ञानही श्रवणावाचून कळत नाही.  
आठराभार वनस्पती । येका जळें प्रबळती ।
येका रसें उत्पत्ती । सकळ जीवांची ॥ २७ ॥
२७) सर्व प्रकारच्या वनस्पती एका पाण्यानें वाढतात. सर्व जिवंत प्राणी एका रसापासून उत्पन्न होतात.
सकळ जीवा एक पृथ्वी । सकळ जीवां एक रवी ।
सकळ जीवां वर्तवी । येक वायो ॥ २८ ॥
२८) सर्व जीव एकाच पृथ्वीवर जगतात. सर्वांना एकच सूर्य प्रकाश देतो. सर्व जीवांना एकच वायु जिवंत ठेवून त्यांच्याकडून हालचाली करुन घेतो. 
सकळ जीवां येक पैस । जयास बोलिजे आकाश ।
सकळ जीवांचा वास । येका परब्रह्मीं ॥ २९ ॥
२९) ज्याला आकाश म्हणतात अशी विशाळ पोकळी ती सगळ्या जीवांना एकच आहे. सगळ्या जीवांचे परब्रह्म हें एकच वसतिस्थान आहे.  
तैसे सकळ जीवांस मिळोन । सार येकचि साधन । 
तें हें जाण श्रवण । प्राणीमात्रांसी ॥ ३० ॥
३०) त्याचप्रमाणें सगळ्या जीवांना मुख्य सारभूत असें एकच साधन म्हणजें श्रवणच आहे. 
नाना देश भाषा मतें । भूमंडळीं असंख्यातें ।
सर्वांस श्रवणापरतें । साधन चि नाहीं ॥ ३१ ॥
३१) या पृथ्वीवर पुष्कळ देश, पुष्कळ भाषा आहेत. पण यासर्वांना श्रवणाशिवाय दुसरें साधन नाही. 
श्रवणें घडे उपरती । बद्धाचे मुमुक्ष होती ।
मुमुक्षाचे साधक अती । नेमेंसि चालती ॥ ३२ ॥   
३२) श्रवणानें वैराग्याची चिन्हें उत्पन्न होतात, त्यामुळें जे बद्ध असतात तें मुमुक्षु बनतात. ते साधक बनून नियमीत साधना करतात.    
साधकाचे होती सिद्ध । आंगीं बाणतां प्रबोध ।
हें तों आहे प्रसिद्ध । सकळांस ठाउकें ॥ ३३ ॥
३३) श्रवणानें वरील प्रकारचे साधक सिद्ध बनतात. त्यांच्या अंगीं आत्मज्ञान बाणतें. श्रवणाचा एवढा परिणाम होतो हें प्रसिद्ध आहे. व ते सर्वांना माहित आहे.  
ठाईंच खळ चांडाळ । तेचि होती पुण्यसिळ ।
ऐसा गुण तत्काळ । श्रवणाचा ॥ ३४ ॥
३४) स्वभावतःच जें दुष्ट असतात ते श्रवणाने पुण्यशील बनतात.श्रवणाचा तत्काल अनुभवास येणारा हा गुण आहे.    
जो दुर्बुद्धि दुरात्मा । तोचि होये पुण्यात्मा ।
अगाध श्रवणाचा महिमा । बोलिला न वचे ॥ ३५ ॥
३५) जो दुष्टबुद्धीचा दुष्टात्मा असतो तो श्रवणानें पुण्यात्मा बनतो. श्रवणाचा हा अगाध महिमा शब्दांनी सांगण्या पलीकडचा आहे.
तीर्था व्रतांची फळश्रुती । पुढें होणार सांगती ।
तैसे नव्हे हातीचा हातीं । सप्रचित श्रवण ॥ ३६ ॥
३६) तीर्थें, व्रतें यांचे फळ पुढें केव्हांतरी मिळतें असें सांगतात. श्रवणाचे असेम नाही. त्याचे फळ हातोहात अनुभवास येते. 
नाना रोग नाना व्याधी । तत्काळ तोडिजे औषधी ।
तैसी आहे श्रवणसिद्धी । अनुभवी जाणती ॥ ३७ ॥
३७) नाना प्रकारचे रोग, नाना प्रकारच्या व्याधी उत्तम औषधानें ताबडतोब बर्‍या होतात. त्याचप्रमाणें श्रवणानेम देहबुद्धी तत्काळ मरते. असे अनुभवी लोक सांगतात. 
श्रवणाचा विचार कळे । तरीच भाग्यश्री प्रगटे बळें ।
मुख्य परमात्माच आकळे । स्वानुभवासी ॥ ३८ ॥
३८) श्रवणाचें महत्व जर कळलें तर जबरदस्तीनें भाग्य उदयास येते. आणि परमात्मस्वरुपाचा आत्मसाक्षात्कार होतो.
या नाव जाणावें मनन । अर्थालागीं सावधान ।
निजध्यानें समाधान । होत असे ॥ ३९ ॥
३९) आपण जें श्रवण करतों त्याच्या अर्थाकडे लक्ष देणें म्हणजे मनन होय. या अर्थावर मन एकाग्र झालें कीं निदिध्यासन साधतें. निदिध्यासनानें साक्षात्कार होऊन समाधान मिळते. 
बोलिल्याचा अर्थ कळे । तरीच समाधान निवळे ।
अकस्मात अंतरीं वोळे । निःसंदेहता  ॥ ४० ॥
४०) संत जें बोलतात तें ऐकून त्याचा अर्थ जर बरोबर समजला तर मनाला समाधान मिळते. आपल्या अंतर्यामी असणारे संदेह ताबडतोप नाहींसे होतात व मन निःसंदेह होऊन जाते.  
संदेह जन्माचें मूळ । तें श्रवणें होये निर्मूळ ।
पुढें सहजचि प्रांजळ । समाधान ॥ ४१ ॥
४१) स्वस्वरुपाविषयीं संदेह हेंच जन्माचे मूळ असते. श्रवणानें तें निर्मूळ होते. मन निःसंदेह बनलें की स्वच्छ समाधान अनुभवास येते. 
जेथें नाहीं श्रवण मनन । तेथें कैंचे समाधान ।
मुक्तपणाचें बंधन । जडलें पाईं ॥ ४२ ॥
४२) जेथें श्रवण व मनन नाहीं तेथें समादहान कसें मिळेल ? मुक्तपणाच्या भावनेचे बंधनच तेथें जडलेले आढळेल. 
मुमुक्ष साधक अथवा सिद्ध । श्रवणेंविण तो अबद्ध ।
श्रवणमननें शुद्ध । चित्तवृत्ति होये ॥ ४३ ॥
४३)  मुमुक्षु, साधक किंवा सिद्ध कोणीही असो त्यानें नित्य श्रवण केलें नाही तर तो मूढ समजावा. श्रवणमननानें चित्तवृत्ती शुद्ध होते.   
जेथें नाहीं नित्य श्रवण । तें जाणावें विलक्षण ।
तेथें साधकें येक क्षण । क्रमूं नये सर्वथा ॥ ४४ ॥
४४) ज्या परमार्थस्थानामध्यें नित्य नियमाचे श्रवण नाहीं तें स्थान विलक्षण होय. अशा ठिकाणीं साधकानें क्षणभर देखील थांबू नये. 
जेथें नाहीं श्रवणस्वार्थ । तेथें कैंचा हो परमार्थ ।
मागें केलें तितुकें वेर्थ । श्रवणेंविण होये ॥ ४५ ॥
४५) ज्या ठिकाणीं श्रवणाचा स्वार्थ नाहीं. तेथें परमार्थाचे अस्तित्व सापडणार नाही. नित्य श्रवण ठेवले नाहीं तर आतांपर्यंत केलेलें साधन वाया जातें. 
तस्मात् श्रवण करावें । साधन मनीं धरावें ।
नित्यनेमें तरावें । संसारसागरीं ॥ ४६ ॥
४६) नित्यनेमानें श्रवण करावें. मनापासून साधना करावी. अशा रीतीनें नित्यनेमाच्या बळावर संसारसागर तरुन जावा. 
सेविलेंच सेवावे अन्न । घेतलेंचि घ्यावें जीवन ।
तैसें श्रवणमनन । केलेंचि करावें ॥ ४७ ॥
४७) एकदाच जेवून भागत नाहीं, पुन्हा पुन्हा अन्न सेवन करावें लागते. तसेंच पाणी पिण्याचेही आहे. अगदी तसेंच पुन्हा पुन्हा श्रवण व मनन करणें आवश्यक असते.   
श्रवणाचा अनादर । आळसें करी जो नर ।
त्याचा होये अपहार । स्वहितविषईं ॥ ४८ ॥
४८) केवळ आळसानें जो कोणी श्रवणाची हेळसांड करील तो स्वहिताला, ात्मकल्याणाला म्हणजेच आत्मसाक्षात्काराला नक्कीच मुकतो.  
आळसाचें संरक्षण । परमार्थाची बुडवण ।
याकारणें श्रवण । केलेंचि पाहिजे ॥ ४९ ॥
४९) आळसानें श्रवण न करणें म्हणजे परमार्थ बुडवणें होय. यासाठीं प्रत्येकानें श्रवण केलेंच पाहिजे.  
आतां श्रवण कैसें करावें । कोण्या पंथास पाहावें ।
पुढिलें समासीं आघवें । सांगिकेल ॥ ५० ॥
५०) आतां श्रवण तरी कसें करावें, कोणतें ग्रंथ अभ्यासावेत, हें सगळें पुढल्या समासांत सांगेन.  
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे श्रवणनिरुपणनाम समास आठवा ॥
Samas Aathatva Shravan Nirupan
समास आठवा श्रवणनिरुपण 


Custom Search