Thursday, November 23, 2017

Samas Pachava PanchaPralaya Nirupan समास पांचवा पंचप्रळय निरुपण


Dashak Dahava Samas Pachava PanchaPralaya Nirupan 
Samas Pachava PanchaPralaya Nirupan, It is in Marathi. Swami Samarth Ramdas is telling us about Pancha Pralaya (five types of destructions)
समास पांचवा पंचप्रळय निरुपण
श्रीराम ॥
ऐका प्रळयाचें लक्षण । पिंडीं दोनी प्रळये जाण ।
येकनिद्रा येक मरण । देहांतकाळ ॥ १ ॥
१) आतां प्रलयाचे लक्षण ऐका. पिंडामध्यें दोन प्रलय असतात. पहिला म्हणजे गाढ झोप आणि दुसरा म्हणजे मरण किंवा देहान्त, मृत्यु होय.   
देहधारक तिनी मूर्ती । निद्रा जेव्हां संपादिती ।
तो निद्राप्रळय श्रोतीं । ब्रह्मांडीचा जाणावा ॥ २ ॥
२) ब्रह्मांडांतसुद्धा दोन प्रलय असतात. ब्रह्मा, विष्णु व महेश या देह धारण केलेल्या देवता जेव्हां झोपीं जातात, तेव्हां ब्रह्मांडाचा निद्राप्रलय सुरु असतो.  
तिनी मूर्तीस होईल अंत । ब्रह्मांडास मांडेल कल्पांत ।
तेव्हां जाणावा नेमस्त । ब्रह्मप्रळये जाला ॥ ३ ॥
३) या तिन्ही देहधारी देवतांचा जेव्हां अंत होतो, त्यावेळीं ब्रह्मांडाचा कल्पान्तकाल सुरु होतो. तेव्हां ब्रह्मप्रलय होऊ लागला असें समजावें.
दोनी पिंडी दोनी ब्रह्मांडीं । च्यारी प्रळय नवखंडीं ।
पांचवा प्रळय उदंडी । जाणिजे विवेकाचा ॥ ४ ॥
४) या नवखंड परुथ्वीवर पिंडाचे दोन व ब्रह्मांडाचे दोन असे चार प्रलय व पांचवा प्रलय विवेकाचा आहे. तो अतिशय महत्वाचा व सर्वोत्तम आहे.    
ऐसे हे पांचहि प्रळये । सांगितले येथान्वयें ।
आतां हें अनुभवास ये । ऐसें करुं ॥ ५ ॥
५) असो. हें पांच प्रळय क्रमानें सांगितलें. ते कसें अनुभवाला येतात तें आतां सांगतो.  
निद्रा जेव्हां संचरे । तेव्हां जागृतीव्यापार सरे ।
सुषुप्ति अथवा स्वप्न भरे । अकस्मात आंगीं ॥ ६ ॥
६) माणसाला झोप लागली कीं, त्याचे जागे असतांनाचे सर्व व्यवहार व व्याप थांबतात. मग त्याला झोप लागतें अगर झोपेंत स्वप्नें पडतात. 
या नांव निद्राप्रळये । जागृतीचा होये क्षये ।
आतां ऐका देहांतसमये । म्हणिजे मृत्युप्रळये ॥ ७ ॥
७) या वर वर्णन केलेल्या अवस्थेला निद्राप्रळय म्हणतात. निद्राप्रळयामध्यें जागेपणाचा संपूर्ण क्षय झालेला असतो. आतां देहाचा मृत्यु म्हणजे मृत्यु प्रळय ऐका. 
देहीं रोग बळावती । अथवा कठीण प्रसंग पडती ।
तेणें पंचप्राण जाती । व्यापार सांडुनी ॥ ८ ॥
८) शरीराला रोग होतो. किंवा फार प्राणघातकप्रसंग येतो. त्यामुळें देहांत असणारे पंचप्राण देहाला सोडून निघून जातात.   
तिकडे गेला मनपवनु । इकडे राहिली नुसती तनु ।
दुसरा प्रळये अनुमानु । असेचिना ॥ ९ ॥
९) पंचप्राण निघून गेले कीं, मनांतील जाणीव पण जाते. मागें नुसता मृत देह उरतो. याला मृत्युप्रलय म्हणतात. हा प्रलय प्रत्यक्ष असतो त्याबद्दल अनुमान, कल्पना करण्याचे कारणच नाहीं.   
तिसरा ब्रह्मा निजेला । तों हा मृत्यु लोक गोळा जाला ।
अवघा व्यापार खुंटला । प्राणीमात्रांचा ॥ १० ॥
१०) ब्रह्मदेव झोपला म्हणजे तिसरा प्रळय सुरु होतो.  त्यावेळीं मृत्यु लोकाचा गोळा होतो. पृथ्वीवरील सर्व प्राणीमात्रांचे व्यापार थांबतात.  
तेव्हां प्राणीयांचे सूक्ष्मांश । वायोचकीं  करिती वास ।
कित्येक काळ जातां ब्रह्मयास । जागृती घडे ॥ ११ ॥
११) तेव्हां सगळ्या प्राणीमात्रांचे सूक्ष्म देह ब्रह्मांडांतील वायुमध्यें जाऊन राहतात. अशा रीतीनें पुष्कळ काळ गेल्यावर ब्रह्मदेवाची रात्र संपून दिवस सुरु होतो. व तो जागा होतो.  
पुन्हा मागुती सृष्टि रची । विसंचिले जीव मागुतें संची ।
सीमा होतां आयुष्याची । ब्रह्मप्रळय मांडे ॥ १२ ॥
१२) जागा झाल्यावर तो पुन्हा विश्वाची रचना करतो. इकडेतिकडे असलेल्या जीवांना तो एकत्र गोळा करतो. हा ब्रह्मांडाचा निद्राप्रळय मग ब्रह्मदेवाच्या आयुष्याचा शेवट येतो. त्यावेळीं ब्रह्मप्रळय सुरुं होतो. 
शत वरुषें मेघ जाती । तेणें प्राणी मृत्य पावती ।
असंभाव्य तर्के क्षिती । मर्यादेवेगळी ॥ १३ ॥
१३) शंभर वर्षें ढगच येत नाहीत. त्यामुळें दुष्काळ पडून जीवप्राणी मरुन जातात. आपल्याला कल्पना करता येणार नाहीं असे पृथ्वीला मोठ्या प्रमाणांत तडे पडतात. 
सूर्य तपे बाराकळी । तेणें पृथ्वीची होय होळी । 
अग्नी पावतां पाताळीं । शेष विष वमी ॥ १४ ॥
१४) बारा प्रकारच्या किरणांनी सूर्य प्रकाशतो व उष्णता निर्माण करतो. त्यामुळेम पृथ्वी जळुं लागते. तो जाळ पाताळापर्यंत जातो. मग शेष विष ओकूं लागतो.  
आकाशीं सूर्याच्या ज्वाळा । पाताळीं शेष वमी गरळा ।
दोहिकडून जळतां भूगोळा । उरी कैंची ॥ १५ ॥
१५) आकाशामध्यें सूर्याचा दाह व पाताळांत शेष विष ओकतो या दोन्ही दाहांत सापडलेली पृथ्वी जळून जाते.   
सूर्यास खडतरता चढे । हलकालोळ चहुंकडे ।
कोंसळती मेरुचे कडे । घडघडायमान ॥ १६ ॥
१६) सूर्याची उष्णता जशी वाढत जाते तसा सगळीकडे मोठा हलकल्लोळ माजतो. मेरु पर्वताचे कडे धडाधड कोसळूं लागतात.  
अमरावती सत्यलोक । वैकुंठ कैळासादिक । 
याहिवेगळे नाना लोक । भस्मोन जाती ॥ १७ ॥
१७) इंद्राची अमरावती, सत्यलोक, वैकुंठ, कैलास आणि इतर लोक जळून भस्म होतात.   
मेरु अवघाचि घसरे । तेथील महिमाच वोसरे ।
देवसमुदाव वावरे । वायोचक्रीं ॥ १८ ॥
१८) मेरु पर्वत घसरल्यानें त्याचा महिमा नामशेष होतो. मग तेथें राहणारे देव वायुचक्रांत प्रवेश करतात.  
भस्म जालियां धरत्री । प्रजन्य पडें शुंडाधारीं ।  
मही विरे जळांतरीं । निमिष्यमात्रें  ॥ १९ ॥
१९) पृथ्वी जळून खाक झाल्यावर फार मोठा पाऊस पडतो. हत्तीच्या सोडें एवढ्या मोठ्या त्याच्या धारा पडतात. पृथ्वी त्या पाण्यांत विरुन जाते. 
पुढें नुस्तें उरेल जळ । तयास शोधील अनळ ।
पुढें येकवटती ज्वाळ । मर्यादेवेगळे ॥ २० ॥
२०) मग नुसतें पाणी उरतें. अग्नि तें शोषून घेतो. त्यानंतर अग्निचाच प्रभाव राहतो. ब्रह्मांडांतील सर्व अग्नि एके ठिकाणीं गोळा होतो. तेव्हां त्याला कांहीं मर्यादा राहात नाहीं.   
समुद्रींचा वडवानळ । शिवनेत्रींचा नेत्रानळ ।
सप्तकंचुकींचा आवर्णानळ । सूर्य आणी विद्युलता ॥ २१ ॥
२१) समुद्रामधील वडवाग्नि, शंकराच्या डोळ्यामधील अग्नि, सात कुंचुकींचा अग्नि, सूर्य व वीज यांच्यामधील अग्नि, 
ऐसे ज्वाळ येकवटती । तेणें देव देह सोडिती ।
पूर्वरुपें मिळोन जाती । प्रभंजनीं ॥ २२ ॥
२२) असे सर्व अग्नि एके ठिकाणी गोळा होतात. त्यावेळीं देवांना आपलें देह सोडावें लागतात. मग सर्व देव मूळस्वरुप जें वायु त्यांत मिसळून जातात. 
तो वारा झडपी वैश्र्वानरा । वन्ही विझेला येकसरा ।
वायो धावें सैरावैरा । परब्रह्मीं ॥ २३ ॥
२३) मग वायूचें राज्य सुरु होतें. वायु अति वेगानें वाहु लागुन अग्निवर झडप घालतो. त्यामुळें अग्नि एकदम विझुन जातो. मग परब्रह्मामध्यें वायू सैरावैरा वाहुं लागतो. 
धूम्र वितुळे आकाशीं । तैसें होईल समीरासी ।
बहुतांमधें थोडियासी । नाश बोलिला ॥ २४ ॥
२४) पण ज्याप्रमानें धूर आकाशांत नाहींसा होतो. त्याचप्रमाणें परब्रह्मामध्यें वायु कोठच्याकोठें नाहींसा होतो. कारण पुष्कळामध्यें थोड्याचा नाश होतो.   
वायो वितुळतांच जाण । सूक्ष्म भूतें आणी त्रिगुण ।
ईश्र्वर सांडी अधिष्ठान । निर्विकल्पीं ॥ २५ ॥
२५) वायु अशारीतीनें परब्रह्मीं लीन झाला कीं, सूक्ष्म पांच भूतें, तीन गुण आणि ईश्र्वर आपलें वेगळेंपण टाकून निर्विकार परब्रह्मामध्यें लीन होऊन जातात. 
तेथे जाणीव राहिली । आणी जगज्योती निमाली ।
शुद्ध सारांश उरली । स्वरुपस्थिती ॥ २६ ॥
२६) तेथें अति शुद्ध जाणीव राहते. परंतु जगज्योती नाहींशी होतें. प्रलयाच्यावेळीं विश्व स्वस्वरुपांत विलीन होते. अशारीतीनें सर्व संहार झाल्यावर केवळ स्वरुपस्थिति तेवढी उरते. 
जितुकीं कांहीं नामाभिधानें । तये प्रकृतीचेनि गुणें ।
प्रकृती नस्तां बोलणें । कैसें बोलावें ॥ २७ ॥
२७) ईश्र्वर, जगत् ज्योति, सत्यसंकल्प इत्यादि सर्व नावें व त्यांनीं दर्शविलेल्या कल्पना सगळ्या प्रकृतीमुळें अस्तित्वांत येतात. ती प्रकृतीच मूळ स्वरुपांत विलीन झाली कीं मग त्यांना स्थान उरत नाहीं. त्यांच्याबद्दल बोलणें थांबतें. 
प्रकृती अस्तां विवेक कीजे । त्यास विवेकप्रळये बोलिजे ।
पांचहि प्रळय वोजें । तुज निरोपिले ॥ २८ ॥
२८) आजच्या अवस्थेंमध्यें प्रकृति आहे. ती खरी वाटते व विश्व खरें वाटते. सर्व दृश्याचा निरास करण्यासाठीं आत्मानात्मविवेक करावा. अशा रीतीनें विवेकानें दृश्य खरें नाहीं म्हणून बाजूस सारणें याला विवेकप्रलय म्हणतात. 
 इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे पंचप्रळयनिरुपणनाम समास पांचवा ॥
Samas Pachava  PanchaPralaya  Nirupan
समास पांचवा पंचप्रळय निरुपण


Custom Search

Wednesday, November 22, 2017

Samas Chavatha BijLakshan समास चवथा बीजलक्षण


Dashak Dahava Samas Chavatha BijLakshan 
Samas Chavatha BijLakshan, It is in Marathi. Swami Samarth Ramdas is telling us about Deha of a man how it was formed. The listener asked many questions.
समास चवथा बीजलक्षण 
श्रीराम ॥
आतां पाहों जातां उत्पत्ती । मनुष्यांपासून मनुष्यें होती ।
पशुपासून पशु निपजती । प्रत्यक्ष आतां ॥ १ ॥
१) माणूस कसा निर्माण होतो, हे बघितलें तर माणूस माणसापासून जन्मतो , व पशुपासून पशु निपजतो. असें प्रत्यक्ष दिसते. 
खेचरें आणी भूचरें । वनचरें आणी जळचरें ।
नाना प्रकारीचीं शरीरें । शेरीरांपासून होती ॥ २ ॥
२) आकाशांत उडणारे पक्षी, पृथ्वीवर चालणारे प्राणी, जंगलांतील प्राणी, पाण्यांतील जलचर, अशीं नाना प्रकारची शरीरें आहेत. परंतु ती सगळीं दुसर्‍या शरीरापासूनच निर्माण होतात. 
प्रत्यक्षास आणी प्रमाण । निश्र्चयास आणि अनुमान ।
मार्ग देखोन आडरान । घेऊंच नये ॥ ३ ॥
३) जें प्रत्यक्ष आहे त्यास आणखीं पुरावा लागत नाहीं. जी गोष्ट निश्र्चित असते तेथें तर्क चालत नाहीं. अर्थात समोर सरळ रस्ता दिसत असतां माणसांनीं आडरानांत शिरु नये. 
विपरीतापासून विपरीतें होती । परी शरीरेंच बोलिजेती ।
शरीरावांचून उत्पत्ती । होणार नाहीं ॥ ४ ॥
४) विचित्र व विलक्षण शरीरापासून तशीच विचित्र व विलक्षण शरीरें निर्माण होतात. पण त्यांना शरीरच म्हणतात. तात्पर्य शरीराशिवाय शरीराची उत्पत्ती होणें शक्य नाहीं. 
तरी हे उत्पत्ति कैसी जाली । कासयाची कोणें केली ।
जेणें केली त्याची निर्मिली । काया कोणें ॥ ५ ॥
५) येथें असें प्रश्र्ण निर्माण होतात कीं, शरीराची उत्पत्ती कशी झाली ? ती कोणी केली ? कशापासून केली ? ज्यानें शरीराची उत्पत्ती केली त्याचे शरीर कोणी निर्माण केले ?
ऐसें पाहातां उदंड लांबलें । परी मुळीं शेरीर कैसें जालें ।
कासयाचें उभारिलें । कोणें कैसें ॥ ६ ॥
६) या प्रश्र्नाचे उत्तर देतांना एकानें दुसर्‍याचें व दुसर्‍यानें तिसर्‍याचें असें म्हटलें व कितीही मागें गेलें तरी पहिलें शरीर कसें निर्माण झालें हा प्रश्र्ण राहतोच. तसेंच तेम कसहाचें बनवलें व कोणी निर्माण केलें हें प्रश्र्ण अनुत्तरींतच राहतात. 
ऐसी हे मागील आशंका । राहात गेली ते ऐका ।
कदापी जाजु घेऊं नका । प्रत्ययो आलियानें ॥ ७ ॥
७) मागील शंका ही अशी आहे. तिला ुत्तर देण्याचें राहून गेलें. असो. प्रत्यक्ष अनुभव आल्यावर मात्र उगाच भलताच तर्क करुं नये.  
प्रत्ययोचि आहे प्रमाण । मूर्खास वाटे अप्रमाण ।
पिंडें प्रमायचितशब्दें जाण । विश्र्वासासी ॥ ८ ॥
८) प्रत्यक्ष अनुभव हाच खरा पुरावा समजावा. मूर्खाला तो पटत नाहीं. प्रचीति म्हटली म्हणजे सामान्य माणसाला विश्र्वास उत्पन्न होतो. 
ब्रह्मीं मूळमाया जाली । तेचि अष्टधा प्रकृति बोलिली ।
भूतीं त्रिगुणीं कालवली । मूळमाया ॥ ९ ॥
९) परब्रह्माच्या ठिकाणीं मूळमाया निर्माण झाली. तिलाच पुढें अष्टधा प्रकृति असें नांव दिलें. पांच भूतें व तीन गुण अशी आठ तत्वें मूळमायेमध्यें कालवलेली असतात.  
ते मूळमाया वायोस्वरुप । वायोमध्यें जाणीवेचें रुप ।
तेचि इच्छा परी आरोप । ब्रह्मीं न घडे ॥ १० ॥
१०) मूळमाया वायुस्वरुप आहे. शक्तिमय आहे. वायूमध्यें जाणिवेचें जें रुप असतें तीच इच्छा होय. परंतु परब्रह्मावर तीला लादता येत नाही. 
तथापि ब्रह्मीं कल्पिला । तरी तो शब्द वायां गेला ।
आत्मा निर्गुण संचला । शब्दातीत ॥ ११ ॥
११) शुद्ध ब्रह्माच्या ठिकाणीं इच्छेची कल्पना केली तर ती वाया जाते, कारण ब्रह्म निर्विकल्प आहे. आत्मरुपानें तें निर्गुण व शब्दातीत स्वरुप सगळीकडे भरुन राहीले आहे.  
आत्मा निर्गुण वस्तु ब्रह्म । नाममात्र तितुका भ्रम ।
कल्पून लाविला संभ्रम । तरी तो लागणार नाहीं ॥ १२ ॥
१२) वास्तविक सद्वस्तु मानवी कल्पना व भाषा यांच्या आवाक्याबाहेर आहे. आत्मा, निर्गुण, वस्तु, ब्रह्म अशी नांवें भ्रमात्मक आहेत. आपण आपल्या कल्पनेनें त्यांच्यावर नावें लादली तरी ती भ्रामक नावें सद्वस्तुच्या स्वरुपाला स्पर्श करणार नाहीत.  
तथापि आग्रहें लाविला । जरी धोंडा मारिला आकाशाला ।
आकाशावरी कुंथिला । तरी तें तुटेना ॥ १३ ॥
१३) समजा एखाद्या माणसानें आकाशांत धोंडा मारला किंवा तो आकाशावर थुंकला तरी त्यांचा स्पर्श आकाशाला होणार नाहीं. त्याचप्रमाणें एखाद्यानें आग्रहानें अगर हट्टानें ब्रह्मास नांव दिलें तरी तें त्यास चिकटणार नाहीं. 
तैसें ब्रह्म निर्विकार । निर्विकारीं लाविती विकार ।
विकार नामे निर्विकार । जैसें तैसें ॥ १४ ॥
१४) तसें ब्रह्म अत्यंत विकारमुक्त आहे. जें विकाररहित आहे त्यास विकार चिकटवण्याचा प्रयत्न केला तर विकार गळून पडतात. व मूळ ब्रह्म मात्र जसेंच्या तसें राहते. 
आतां ऐका प्रत्ययो । जाणोनि धरावा निश्र्चयो ।
तरीच पाविजे जयो । अनुभवाचा ॥ १५ ॥
१५) आतां ऐकावें. अनुभव समजुन घ्यावा. मगआपलें मत निश्र्चित करावें. असें केलें तरच साक्षात् अनुभव येईल.  
मायाब्रह्मीं जो समीर । त्यांत जाणता तो ईश्र्वर ।
ईश्र्वर आणि सर्वेश्र्वर । तयासीच बोलिजे ॥ १६ ॥
१६) मूळमाया निर्माण झाली म्हणजे परब्रह्माच्या एका भागावर ती वावरते. तेथें " मी ब्रह्म आहे " असें ज्ञानमय भान किंवा शुद्ध जाणीव प्रगट होते. त्या जाणिवेच्या अधिष्ठान ब्रह्माला ईश्र्वर असें म्हणतात. ईश्र्वर आणी परमेश्र्वर ही दोन्ही त्याचीच नांवें आहेत.  
तोचि ईश्र्वर गुणासी आला । त्याचा त्रिगुणभेद जाला ।
ब्रह्मा विष्णु महेश उपजला । तये ठाईं ॥ १७ ॥
१७) त्या ईश्र्वराचा गुणांशी संबंध येतो. मग त्रिगुण भेदानें त्याला तीन अंगें दिसतात. सत्त्वाचे अंग विष्णु, रजाचे अंग ब्रह्मदेव व तमाचें अंग महेश होय. ईश्र्वराचे ठिकाणीं ही तीन अंगें दिसली तरी अखेर ईश्र्वर एकच राहतो. 
सत्व रज आणि तम । हे त्रिगुण उत्तमोत्तम ।
यांच्या स्वरुपाचा अनुक्रम । मागां निरोपिला ॥ १८ ॥
१८) सत्त्व, रज व तम हे तीन गुण उत्तमांत उत्तम गुण आहेत. त्यांच्या स्वरुपाचें वर्णन मागें सांगून झालें आहे.      
जाणता विष्णू भगवान । जाणतानेणता चतुरानन ।
नेणता महेश पंचानन । अत्यंत भोळा ॥ १९ ॥
१९) जाणता सत्त्वमय तो विष्णु, जाणतानेणता रजोमय तो चार तोंडांचा ब्रह्मदेव, आणि नेणता तमोमय तो पांच तोंडांचा अत्यंत भोळा शंकर होय.
त्रिगुण त्रिगुणीं कालवले । कैसे होती वेगळाले ।
परी विशेष न्यून भासले । ते बोलावे लागती ॥ २० ॥
२०) तीन गुण एकमेकांत कालवलेले असतात. ते वेगळे करतां येत नाहीत. पण जेव्हां एखादा गुण अधिक आढळतो किंवा कमी दिसतो तेव्हां त्या दृष्टीनें गुणांच्याबद्दल सांगावें लागतें.   
वायोमध्यें विष्णू होता । तो वायोस्वरुपचि तत्वता ।
पुढें जाला देहधर्ता । चतुर्भुजु ॥ २१ ॥
२१) उदा. मूळमायेमधील जाणीवेमध्यें सत्त्वमय विष्णु होता. खरें म्हणजे तो जाणीवस्वरुप होता. नंतर त्यानें चार हात असलेला देह धारण केला. 
तैसाच ब्रह्मा आणि महेश । देह धरिती सावकास ।
गुप्त प्रगट होतां तयांस । वेळ नाहीं ॥ २२ ॥
२२) त्याचप्रमाणें ब्रह्मदेव आणि शंकर मूळ जाणीवेमध्यें असतात. नंतर योग्य काळीं तें दोघे देह धारण करतात. देहानें प्रगट होण्यास व देह सोडून गुप्त होण्यास त्यांना वेळ लागत नाही. 
आतां रोकडी प्रचिती । मनुष्यें गुप्त प्रगटती ।
मां त्या देवांच्याच मूर्ती । सामर्थ्यवंत ॥ २३ ॥
२३) माणसेंसुद्धा गुप्त होतात व प्रगट होतात. असा प्रत्यक्ष अनुभव आपणांस येतो. मगब्रह्मा, विष्णु व महेश या तर देवांच्या मूर्ति आहेत. त्यांच्या अंगी सामर्थ्य असणारच.  
देव देवता भूतें देवतें । चढतें सामर्थ्य आहे तेथें ।
येणेंचि न्यायें राक्षसांतें । सामर्थ्यकळा ॥ २४ ॥
२४) देव, देवता, भुतें आणि दैवतें यांच्या ठिकाणी अधिकाधिक असें चढतें सामर्थ्य असतें. याच न्यायानें राक्षसांच्या सामर्थ्याचा देखील एखादा काळ असतो.    
झोटिंग वायोस्वरुप असती । सवेंच खुळखुळां चालती ।
खोबरीं खारिका टाकून देती । अकस्मात ॥ २५ ॥
२५) झोटिंग ही योनी वायुस्वरुप असतें. तो दिसत नाहीं पण त्याचा चालण्याचा खुळखुळ असा आवाज येतो. झोटिंग अकस्मात आपल्या पुढ्यांत खोबरें, खारीक टाकून देतो. 
अवघेंचि न्याल अभावें । तरी हें बहुतेकांस ठावें ।
आपुल्याला अनुभवें । विश्र्वलोक जाणती ॥ २६ ॥
२६) यावर विक्ष्वास न ठेवतां हें सारें खोटें आहे असें कोणी म्हणेल. पण हें घडतें ही गोष्ट पुष्कळांना माहित आहे. पुष्कळांना असें अनुभव आलेलें असल्यानें सगळ्या लोकांना हें प्रकार माहीत आहेत.   
मनुष्यें धरिती शरीरवेष । नाना परकाया प्रवेश ।
मां तो परमात्मा जगदीश । कैसा न धरी ॥ २७ ॥
२७) माणसें वेगवेगळीं शरीरें व वेष धारण करतात. परकायाप्रवेश करतात. मग तो जगाचा नियंता परमेश्र्वर शरीर धारण कां करणार नाहीं. 
म्हणोनि वायोस्वरुपें देह धरिलें । ब्रह्मा विष्णु महेश जाले ।
पुढें तेचि विस्तारलें । पुत्रपौत्रीं ॥ २८ ॥
२८) म्हणून वायुस्वरुप जाणीवेनें जे देह धरले तेच ब्रह्मा विष्णु आणि महेश झाले. पुढें मुलें, नातवंडे असा त्यांचा विस्तार होत गेला. 
अंतरींच स्त्रिया कल्पिल्या । तों त्या कल्पितंच निर्माण जाल्या ।
परी तयापासून प्रजा निर्मिल्या । नाहींत कदा ॥ २९ ॥
२९) त्यांनीं मनांत स्त्रियांची कल्पना केली. त्याबरोबर स्त्रिया निर्माण झाल्या. पण त्या ब्रह्मा, विष्णु, महेश यांनीं त्या स्त्रिायांपासून प्रजा निर्माण केली नाहीं.
इछून पुत्र कल्पिले । ते ते प्रसंगीं निर्माण जाले ।
येणें प्रकारें वर्तले । हरिहरादिक ॥ ३० ॥
३०) पुत्र असावा अशा इच्छेनें पुत्राची कल्पना करतांच निरनिराळ्या प्रसंगीं पुत्र निर्माण झाले. याप्रमाणें ब्रह्मा, विष्णु व महेश वागले. 
पुढें ब्रह्मयानें सृष्टी कल्पिली । इछेसरिसी सृष्टी जाली ।
जीवसृष्टि निर्माण केली । ब्रह्मदेवें ॥ ३१ ॥
३१) नंतर ब्रह्मदेवानें विश्वाची कल्पना केली लगेच इच्छेप्रमाणें विश्व निर्माण झालें. या विश्वांतील सर्व प्राणी ब्रह्मदेवानेंच निर्माण केलें. 
नाना प्रकारीचे प्राणी कल्पिले । इछेसरिसे निर्माण जाले ।
अवघे जोडेचि उदेले । अंडजजारजादिक ॥ ३२ ॥
३२) त्यानें अनेक प्रकारच्या प्राण्यांची कल्पना करतांच तें प्राणी ताबडतोप निर्माण झालें. अंडज, जारज असें प्राणी नरमादी अशा जोडीनें प्रगट झालें.   
येक जळस्वेदापासून जाले । ते प्राणी स्वेदज बोलिले ।
येक वायोकरितां जाले । अकस्मात उद्बिज ॥ ३३ ॥
३३) अशा प्रकारे जे प्राणी घाम व पाणी यापासून निर्माण झालें त्यांना स्वेदज म्हणतात. जे जीवप्राणी वायूपासून निर्माण झालें त्यांना उद्भिज म्हणतात. 
मनुष्याची गौडविद्या । राक्षसांची वोडंबरीविद्या ।
ब्रह्मयाची सृष्टिविद्या । येणें प्रकारें ॥ ३४ ॥ 
३४) माणसें जादुनें वस्तु निर्माण करतात.तेव्हां तिला गौडविद्या म्हणतात. राक्षसांच्या वस्तु निर्माण करण्याच्या विद्येला वोडंबरी म्हणतात. तर ब्रह्मदेवाच्या निर्माण करण्याच्या विद्येला सृष्टिविद्या म्हणतात.  
कांहींयेक मनुष्यांची । त्याहून विशेष राक्षेसांची ।
त्याहून विशेष ब्रह्मयाची । सृष्टिविद्या ॥ ३५ ॥
३५) माणसांची गौडविद्या कांहीं थोड्या वस्तु निर्माण करते, तर राक्षसांची वोडंबरीविद्या त्याहून थोड्याअधिक वस्तु निर्माण कते. पण ब्रह्मदेवांची सृष्टिविद्या त्या दोन्हीविद्यांहून अधिक वस्तु निर्माण करते. विश्वामधील सर्व वस्तु ती निर्माण करते. 
जाणते नेणते प्राणी निर्मिले । वेद वदोन मार्ग लाविले ।
ब्रह्मयानें निर्माण केले । येणें प्रकारें ॥ ३६ ॥
३६) ब्रह्मदेवानें जाणते  व नेणते दोन्ही प्रकारचे प्राणी निर्माण केले. वेद निर्माण करुन जीवनांत वागण्याचा मार्ग दाखवून दिल. ब्रह्मदेवानें अशाप्रकारें प्राणी निर्माण केले.
मग शरीरांपासून शरीरें । सृष्टि वाढली विकारें ।
सकळ शरीरें येणें प्रकारें । निर्माण जालीं ॥ ३७ ॥
३७) सृष्टि निर्माण झाल्यावर मग शरीरापासून शरीरें निर्माण झाली. आणि सृष्टिचा विस्तार झाला. अशाप्रकारें सगळीं शरीरें निर्माण झाली.
येथें आशंका फिटली । सकळ सृष्टि विस्तारली ।
विचार पाहातां प्रत्यया आली । येथान्वयें ॥ ३८ ॥
३८) येथें शंका फिटली. सगळीकडे सृष्टि विस्तार पावली ती कशी  यावर तिच्या विस्ताराचा  क्रम प्रत्यक्ष अनुभवास आला. 
ऐसी सृष्टि निर्माण केली । पुढें विष्णूनें कैसी प्रतिपाळिली ।
हेहि विवंचना पाहिली । पाहिजे श्रोतीं ॥ ३९ ॥
३९) ब्रह्मदेवानें सृष्ति निर्माण केली पण ती विष्णुनें सांभाळली कशी, त्यानें तिचे प्रतिपालन कसें केलें ह्याचेही विवेचन श्रोत्यांनी समजलें पाहिजे.  
सकळ प्राणी निर्माण जाले । ते मूळरुपें जाणोन पाळिले ।
शरीरें दैत्य निर्दाळिले । नाना प्रकारींचें ॥ ४० ॥
४०) सर्व प्राणी निर्माण झाले, त्यांच्याजवळ जणीव आहे. जाणीव विष्णूचें मूळरुप आहे. त्या शुद्ध जाणिवेनें सर्व प्राण्यांचें पालन होतें. त्या जाणीवेनें प्रत्यक्ष शरीर धारण करुन अनेक राक्षसांना मारुन टाकलें.              
नाना अवतार धरणें । दुष्टांचा संहार करणें ।
धर्म स्थापयाकारणें । विष्णूस जन्म ॥ ४१ ॥
४१) दुष्टांचा संहार करण्यासाठीं ती विष्णूरुप मूळची शुद्ध जाणीव अनेक अवतार धारण करतें. धर्माची स्थापना करण्यासाठीं विष्णूला जन्म घ्यावें लागतात. 
म्हणोन धर्मस्थापनेचे नर । तेंहि विष्णूचे अवतार ।
अभक्त दुर्जन रजनीचर । सहजचि जाले ॥ ४२ ॥
४२) या दृष्टिनें धर्माची स्थापना करणारे सुद्धां विष्णुचे अवतार होत. अर्थात जे अभक्त व दुर्जन असतात ते राक्षस समजावेत. 
आतां प्राणी जे जन्मले । ते नेणोन संव्हारले । 
मूळरुपें संव्हारिलें । येणें प्रकारें ॥ ४३ ॥
४३) आतां जे प्राणी जन्माला येतात. त्यांचा नेणीवेनें संव्हार होतो. ज्याप्रमाणें मूळ विष्णुरुप जाणीव प्राण्यांचे पालन करते. त्याचप्रमाणें मूळ रुद्ररुप नेणीव प्राण्यांचा संहार करते.  
शरीरें रुद्र खवळेल । तैं जीवसृष्टि संव्हारेल ।
अवघें ब्रह्मांडचि जळेल । संव्हारकाळीं ॥ ४४ ॥
४४) सर्व प्राण्यांच्या शरीरांतील रुद्र जेव्हां खवळतो त्यावेळीं सारी जीवसृष्टि नाश पावते. यावेळीं सर्व विश्व जळून जाते.  
एवं उत्पत्ती संव्हार । याचा ऐसा आहे विचार ।
श्रोतीं होऊन ततपर । अवधान द्यावें ॥ ४५ ॥
४५) उत्पत्ति, स्थिति व संहार यांचें विवेचन याप्रमाणें सांगून झालें. श्रोत्यांनी पुढें लक्ष देऊन ऐकावें. 
कल्पांतीं संव्हार घडेल । तोचि पुढे सांगिजेल ।
पंचप्रळय वोळखेल । तोचि ज्ञानी ॥ ४६ ॥
४६) कल्पान्ती जो संहार होतो तो पुढील समासांत सांगणार आहे. पांच प्रकारचे प्रलय जो ओळखतो तोच खरा ज्ञानी होय.  
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे बीजलक्षणनाम समास चवथा
Samas Chavatha BijLakshan
समास चवथा बीजलक्षण 


Custom Search

Monday, November 20, 2017

Samas Tisara Deha Aashanka Shodhan समास तिसरा देहआशंका शोधन


Dashak Dahava Samas Tisara Deha Aashanka Shodhan 
Samas Tisara Deha Aashanka Shodhan, It is in Marathi. Swami Samarth Ramdas is telling us about Deha (body) Aashanka. The listener asked many questions.
समास तिसरा देहआशंका शोधन
श्रीराम ॥
उपाधीवीण जे आकाश । तेंचि ब्रह्म निराभास ।
तें निराभासीं मूळमायेस । जन्म जाला ॥ १ ॥
१) आकाशाला मर्यादा असते. ते वेगळेपणानें भासतें. मर्यादा व वेगळेपाणाचा भास बाजूस टाकला तर तेंच आकाश ब्रह्म बनतें. अशा अमर्याद व भासहीन ब्रह्मामध्यें मूळ माया जन्मली.
तें मूळमायेचें लक्षण । वायोस्वरुपचि जाण ।
पंचभूतें आणि त्रिगुण । वायोअआंगीं ॥ २ ॥
२) वायुस्वरुप असणें हें मूळमायेचें लक्षण होय. पांच भूतें व तीन गुण वायुमध्यें अंतर्भूत असतात.  
आकाशापासून वायो जाला । तो वायोदेव बोलिला ।

वायोपासून अग्नी जाला । तो अग्निदेव ॥ ३
३) आकाशापासून वायु निर्माण झाला. त्यास वायुदेव म्हणतात. वायूपासून अग्नि झाला. त्यास अग्निदेव म्हणतात.   
अग्नीपासून जालें आप । तें नारायेणाचें स्वरुप ।
आपापासून पृथ्वीचें रुप । तें बीजाकारें ॥ ४ ॥
४) अग्नीपासून आप निर्माण झालें. तें नारायणाचे स्वरुप आहे. आपापासून पृथ्वी निर्माण झालीं. तिचें रुप बीजाकार आहे. बीजामध्यें ज्याप्रमाणें संपूर्ण वृक्ष सामावलेला असतो, त्याचप्रमाणें पृथ्वीमध्यें शक्ति गुप्तपणें असतें.   
ते पृथ्वीचे पोटी पाषाण । बहु देवांचे लक्षण ।
नाना प्रचित प्रमाण । पाषाणदेवीं ॥ ५ ॥
५) पृथ्वीच्या पोटांत पुष्कळ पाषाण आहेत. त्यपैकीं कांहीं पाषाणांमध्यें देबाचे रुप मानतात. अशा पाषाणांमध्यें देव वास्तव करतात याची प्रचीती येते. पाषाणांमध्यें देव असण्याचें हेंच प्रमाण समजावें.  
नाना वृक्ष मृत्तिका । प्रचित रोकडी विश्र्वलोकां ।
समस्त देवांचा थारा येका । वायोमध्यें ॥ ६ ॥
६) अनेक वृक्षांमध्यें आणि मातीच्या मूर्तिंमध्यें देव आहे असा रोकडा अनुभव या विश्र्वांतील पुष्कळ लोकांना येतो. या सर्व देवांना एका वायूचा आश्रय असतो. हे सर्व देव शक्तीचीं विविध रुपें आहेत. 
देव यक्षिणी कात्यायेणी । चामुंडा जखिणी मानविणी ।
नाना शक्ति नाना स्थानीं । देशपरत्वें ॥ ७ ॥ 
७) देव, यक्षिणी, कात्यायणी, चामुंडा, जाखिणी, मानविंणी वगैरे अनेक प्रकारच्या शक्ति निरनिराळ्या देशांमध्यें वेगवेगळ्या ठिकाणीं आढळतात. 
पुरुषनामें कि्येक । देव असती अनेक । 
भूतें देवतें नपुषक । नामें बोलिजेती ॥ ८ ॥
८) पुल्लिंगी नावें असणारें कितीतरी देव आहेत. त्याचप्रमाणें दैवतें, भूतें अशी नपुसंक नामें असणारें देव आहेत.  
देव देवता देवतें भूतें । पृथ्वीमध्यें असंख्यातें ।
परंतु या समस्तांतें । वायोस्वरुप बोलिजे ॥ ९ ॥
९) जगामध्यें देव, देवता, दैवतें आणी भूतें खरोखर असंख्य आहेत. परंतु ही सर्व वायुस्वरुप आहेत. हीं सगळीं शक्तीचीं रुपें आहेत.  
वायोस्वरुप सदा असणें । प्रसंगें नाना देह धरणें ।
गुप्त प्रगट होणें जाणें । समस्तांसी ॥ १० ॥
१०) या सर्व देवता नेहमीं वायुरुपानें राहतात. प्रसंगीं त्या निरनिराळे देह धारण करतात. गुप्त असलेले प्रगट व्हायचे व प्रगट असलेले गुप्त व्हायचे अशारीतीनें या सगळ्या देवता वास करतात.   
वायोस्वरुपें विचरती । वायोमध्यें जगज्ज्योती । 
जाणतीकळा वासना वृत्ति । नाना भेदें  ॥ ११ ॥
११) या देव देवता वायुरुपानें सगळीकडे संचार करतात. वायूमध्यें जगत् ज्योती आहे. ती जाणीवरुप आहे. ही जी जाणीव आहे तिच्यामध्यें वासनेमुळें नाना प्रकारचे भेद निर्माण होतात.   
आकाशापासून वायो जाला । तो दों प्रकारें विभागला ।
सावधपणें विचार केला । पाहिजे श्रोतीं ॥ १२ ॥
१२) आकाशापासून वायु निर्माण झाला तेव्हां त्याचे दोन विभाग झाले. श्रोत्यांनी त्याचा लक्षपूर्वक विचार केला पाहिजे. 
येक वारा सकळ जाणती । येक वायो मधील जगज्ज्योती ।
जगज्ज्योतीच्या अनंत मूर्ती । देवदेवतांच्या ॥ १३ ॥
१३) आपण ज्याला वारा म्हणतो तो वायूचा एक प्रकार आहे. तो सर्वांना माहीत आहे. ज्यास जगत् ज्योति म्हणतात तो दुसरा प्रकार होय. सर्व देव-देवता  जगत्-ज्योतिच्या अनंत मूर्ति आहेत.  
वायो बहुत विकारला । परंतु दों प्रकारें विभागला ।
आतां विचार ऐकिला । पाहिजे तेजाचा ॥ १४ ॥
१४) वायूचे विकार पुष्कळ आढळले तरी त्याचे मुख्य प्रकार देनच आहेत. यानंतर तेजाचे प्रकार ऐकावे.   
वायोपासून तेज जालें । उष्ण सीतळ प्रकाशलें ।
द्विविध रुप ऐकिलें । पाहिजे तेजाचें ॥ १५ ॥
१५) वायूपासून तेज निर्माण झाले. उष्ण व थंड अशा दोन प्रकारांनी तें अनुभवास येतें. तेजाचे हे दोन प्रकार आतां ऐकावें.  
उष्णापासून जाला भानु । प्रकाशरुप दैदीप्यमानु ।
सर्वभक्षक हुताशनु । आणी विद्युल्यता ॥ १६ ॥
१६) प्रकाशरुप व अत्यंत तेजोमय असा सूर्य उष्णापासून झाला. त्याचप्रमाणें सर्व भक्षण करणारा अग्नि आणि वीज दोन्ही उष्णापासून निे्माण झाली.  
सीतळापासून आप अमृत । चंद्र तारा आणी सीत ।
आतां परिसा सावचित्त । होऊन श्रोते ॥ १७ ॥
१७) थंड किंवा शीतल तेजापासून पाणी, अमृत,चंद्रमा, तारका आणि थंडी हे निर्माण झाले. आतां श्रोत्यांनीं लक्ष देऊन ऐकावें. 
तेज बहुत विकारलें । परंतु द्विविधान बोलिलें ।
आपहि द्विविधाच निरोपिलें । आप आणि अमृत ॥ १८ ॥
१८) तेजाचे विकार बरेच असले तरी त्याचे मुख्य प्रकार दोनच आहेत. पाण्याचे प्रकार देखील मुख्यतः दोनच आहेत. ते म्हणजे पाणी व अमृत होय. ते सांगून झालेच आहेत. 
ऐकें पृथ्वीचा विचार । पाषाण मृत्तिका निरंतर ।
आणीक दुसरा प्रकार । सुवर्ण परीस नाना रत्नें ॥ १९ ॥  
१९) आतां पृथ्वीचे प्रकार ऐकावे. दगड व माती हा नेहमीच्या अनुभवाचा प्रकार आणि सोनें, परीस व अनेक प्रकारची रत्नें हा दुसरा प्रकार होय.     
बहुरत्ना वसुंधरा । कोण खोटा कोण खरा ।
अवघें कळे विचारा-। रुढ होतां ॥ २० ॥
२०) बहुरत्ना वसुंधरा असें म्हणतात. रत्न खरें कोणतें व खोटें कोणतें हें समजलें पाहिजेम. माणसानें विचार केला म्हणजे ते त्यास समजते. 
मनुष्यें कोठून जालीं । हे मुख्य आशंका राहिली ।
पुढें वृत्ति सावध केली । पाहिजे श्रोतीं ॥ २१ ॥
२१) असो. माणसें कोठून आली ? ही मुख्य शंका अजून तशीच राहिली आहे. तिचे निरसन ऐकण्यास श्रोत्यांनी मन सावध करावें. 
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे देहआशंकाशोधननाम समास तिसरा ॥
Samas Tisara Deha Aashanka Shodhan
समास तिसरा देहआशंका शोधन


Custom Search

Saturday, November 18, 2017

Samas Dusara Deha Aashanka समास दुसरा देहआशंका निरुपण


Dashak Dahava Samas Dusara Deha Aashanka 
Samas Dusara Deha Aashanka, It is in Marathi. Swami Samarth Ramdas is telling us about Deha (body) Aashanka. The listener asked many questions.
समास दुसरा देहआशंका निरुपण
श्रीराम ॥
स्वामीनें विचार दाखविला । येथें विष्णूचा अभाव दिसोन आला ।
ब्रह्मा विष्णु महेशाला । उरी नाहीं ॥ १ ॥
१) मागल्या समासांत स्वामींनी एक विचार मांडला. तो असा कीं, ब्रह्मा, विष्णु, महेश या देवतां शरीरांत आहेत. परंतु या देवतांना कोठें स्थानच नाहीं. त्या शरीरांत आहेत असा अनुभव येत नाहीं.    
उत्पत्ति स्थिति संहार । ब्रह्मा विष्णु महेश्र्वर ।
याचा पाहातां विचार । प्रत्ययो नाहीं ॥ २ ॥
२) ब्रह्मा, विष्णु, महेश उत्पत्ति, स्थिति, संव्हार घडवितात काय ? याचा विचारानें शोध घेतला तर तसा अनुभव येत नाहीं.
ब्रह्मा उत्पत्तिकर्ता चौमुखांचा । येथें प्रत्ययो नाहीं त्याचा ।
पाळणकर्ता विष्णु चौभुजांचा । तो हि ऐकोन जाणों ॥ ३ ॥
३) उत्पत्ति करणारा ब्रह्मदेव चार तोंडांचा आहे असें सांगतात. पण त्याचा कधीं अनुभव येत नाहीं. पालन करणारा विष्णु चार हातांचा आहे असें म्हणतात. परंतु त्याला कधीं कोणी पाहिला नाहीं. तो नुसता ऐकून माहीत आहे.  
महेश संव्हार करितो । हाहि प्रत्ययो कैसा येतो ।
लिंगमहिमा पुराणीं तो । विपरीत बोलिला ॥ ४ ॥
४) महेश संहार करतो असें म्हणतात. पण त्याचा अनुभव कसा तें माहीत नाहीं. पुराणांमध्यें शंकराच्या लिंगाचा महिमा वेगळाच सांगितला आहे. तो विपरीत भासतो.   
मूळमायेस कोणें केलें । हें तो पाहिजे कळलें । 
तिही देवांचे रुप जालें । ऐलिकडे ॥ ५ ॥
५) या तिन्ही देवांचे प्रगटपणें रुप धारण करणें मायेच्या अलीकडचें आहे. ती मूळमाया कोणी केली हें कळलें पाहिजे.  
मूळमाया लोकजननी । तयेपासून गुणक्षोभिणी ।
गुणक्षोभिणीपासून त्रिगुणी । जन्म देवा ॥ ६ ॥
६) मूळमाया ही खरी विश्वजननी आहे. तिच्यापासून गुणक्षोभिणी जन्मली. गुणक्षोभिणीपासून सत्व, रज, तम हे तीन गुण जन्मले. त्या तीन गुणांपासून त्रिदेव जन्मले आहेत. 
ऐसें बोलती शास्त्रकारक । आणि प्रवृत्तीचेहि लोक ।
प्रत्यये पुसतां कित्येक । अकांत करिती ॥ ७ ॥
७) शास्त्र रचणारे शास्त्रकर्ते व शास्त्र प्रमाण मानणारे सामान्य लोक देवांच्या उत्पत्तीबद्दल असें सांगतात. हे देव आहेत याविषयीं कांहीं प्रत्यक्ष अनुभव आहे काय ? असें विचारलें कीं त्यांपैकीं बरेच लोक आकांडतांडव करतात. 
म्हणोन त्यास पुसावेना । त्यांचेन प्रत्ययो आणवेना ।
प्रत्ययेंविण प्रेत्न नाना । ठकाठकी ॥ ८ ॥
८) म्हणून त्यांना विचारण्याची सोय नाहीं. त्या देवांच्या अस्तित्वाचा प्रत्यक्ष अनुभव ते लोक आणून देऊं शकत नाहीत. ज्याचा प्रत्यक्ष अनुभव येत नाहीं त्यासाठीं नाना प्रयत्न करणें म्हणजे नुसती फसवाफसवी होते. 
प्रचितीवीण वैद्य म्हणवी । उगीच करी उठाठेवी ।
तया मूर्खाला गोवी । प्राणीमात्र ॥ ९ ॥
९) एखादा माणूस रोग व त्यांचे उपचार यांचें ज्ञान नसतांना उगाच आपल्याला वैद्य म्हणवूं लागला तर त्याचा व्यवसाय म्हणजे नस्ती उठाठेव होते. अशा मूर्खाला सर्व लोक अडचणींत टाकतात.   
तैसाच हाहि विचार । प्रत्यये करावा निर्धार ।
प्रत्ययें नस्तां अंधकार । गुरुशिष्यांसी ॥ १० ॥
१०) या देवांच्या बाबतींत असाच प्रकार होतो. येथें प्रत्यक्ष अनुभव घेऊन मग आपलें निश्र्चित मत बनवावें. प्रत्यक्ष अनुभव नसेल तर गुरु व शिष्य दोघेहि अज्ञानाच्या अंधारामध्यें भ्रमत राहातात.     
बरें लोकांस काये म्हणावें । लोक म्हणती तेंचि बरवें ।
परंतु स्वामीनें सांगावें । विशद करुनी ॥ ११ ॥
११) बरें लोकांना तरी नांवें कां ठेवावीत? लोक म्हणतील तेंच बरोबर आहे असें म्हणावें लागतें. म्हणून स्वामीनीं हा विषय स्पष्ट करुन सांगावा. 
म्हणों देवीं माया केली । तरी देवांचीं रुपें मायेंत आलीं ।
जरी म्हणो मायेनें माया केली । तरी दुसरी नाहीं ॥ १२ ॥
१२) देवांनीं माय केली असें म्हणावें तर देवचमुळीं मायेनें निर्माण केले आहेत. देवांचीं रुपें मायामय आहेत. मायेनें माया निर्माण केली म्हणावें तर मूळमाया एकच आहे, दोन नाहींत.   
जरी म्हणों भूतीं केली । तरी ते भूतांचीच वळली ।
म्हणावें जरी परब्रह्में केली । तरी ब्रह्मीं कर्तुत्व नाहीं ॥ १३ ॥
१३) पंचभूतांनी माया केली म्हणावें तर मूळमायेमध्यें पंचभूतें भरुन आहेत. म्हणून तें शक्य नाहीं. परब्रह्मानें माया निर्माण केलीं म्हणावें तर परब्रह्मामध्यें कर्तेपण नाहीं.  
आणी माया खरी असावी । तरी ब्रह्मीं कर्तुत्वाची गोवी ।
माया मिथ्या ऐसी जाणावी । तरी कर्तुत्व कैंचें ॥ १४ ॥
१४) शिवाय माया जर खरी असती तर परब्रह्माकडे कर्तेपण देण्याचा प्रश्र्ण होता. माया जर खरीच नाहीं तर तिला निर्माण करण्याच्या कर्तृत्वाचा प्रश्र्णच येत नाहीं. 
आतां हें अवघेंचि उगवें । आणी मनास प्रत्यये फावे ।
ऐसें केलें पाहिजे देवें । कृपाळूपणें ॥ १५ ॥
१५) शेवटीं श्रोता म्हणतो कीं, हें सारें प्रश्र्ण सुटून मनाला अनुभव येईल असें विवेचन सद्गुरुनीं कृपाळू होऊन करावें. 
वेद मातृकावीण नाहीं । मातृका देहावीण नाहीं ।
देह निर्माण होत नाहीं । देहावेगळा ॥ १६ ॥
६) वेद शब्दमय आहेत. शब्द अक्षरापासून बनतात. सर्व अक्षरांचें मूळ ओंकाराच्या साडेतीन मात्रांमध्यें आहे. म्हणून वेद हें मात्रामय आहेत. ओंकार देहाशिवाय साकार होत नाहीं. आणि देहावाचून देह निर्माण होत नाहीं.  
तया देहामधें नरदेहो । त्या नरदेहांत ब्राह्मणदेहो ।
तया ब्राह्मणदेहास पाहो । अधिकार वेदीं ॥ १७ ॥
१७) देहांमध्यें नरदेह उत्तम मानतात. नरदेहामध्यें ब्राह्मणदेह श्रेष्ठ मानतात. ब्राह्मणदेहाला वेदांचा अधिकार आहे. 
असो वेद कोठून जाले । देह कासयाचे केले । 
देव कैसे प्रगटले । कोण्या प्रकारें ॥ १८ ॥
१८) असो. येथें प्रश्न येतों कीं वेद कोठून निर्माण झाले ? देह कशाचे बनवले ? आणि देव कोणत्या रीतीनें दृश्य आकाराला आलें ?
ऐसा बळावला अनुमान । केलें पाहिजे समाधान ।
वक्ता म्हणे सावधान । होईं आतां ॥ १९ ॥
१९) श्रोत्यांचा तर्कअसा धावूं लागला. त्यांचे समाधान करणें जरुर आहे. म्हणून वक्ता म्हणाला कीं, अगदीं लक्षपूर्वक उत्तर ऐकावें. 
प्रत्यये पाहातां सांकडी । अवघी होते विघडाविघडी ।
अनुमानितां घडीनें घडी । काळ जातो ॥ २० ॥
२०) प्रत्यक्ष अनुभव बघितला तर खरोखर अडचण निर्माण होते. कारण शास्त्रें जें प्रतिपादन करतात त्याच्याशी अनुभवाचा विरोध होतो. आणि त्यावर तर्क करीत राहिलें तर निकाल लागत नाहींच उलट क्षणाक्षणाने काळ मात्र फुकट जातो. 
लोकधाटी शास्त्रनिर्णये । येथें बहुधा निश्र्चये । 
म्हणोनियां येक प्रत्यये । येणार नाहीं ॥ २१ ॥
२१) लोकांचीं मतें काय व शास्त्राचे निर्णय काय नाना प्रकारचे असतात. म्हणून त्यांच्यामध्यें एकनिश्र्चित असा सिद्धान्त आढळत नाहीं.  
आतां शास्त्राची भीड धरावी । तरी सुटेना हे गथागोवी ।
गथागोवी हे उगवावी । तरी शास्त्रभेद दिसे ॥ २२ ॥
२२) त्यामुळें असें होतें कीं, शास्त्राचे निर्णय सांभाळण्याचा प्रयत्न केला तर हा घोटाळा उलगडत नाहीं. आणि हा घोटाळा उलगडण्याचा प्रयत्न केला तर शास्त्रांच्या निर्णयामध्यें एकमत आढळत नाहीं.  
शास्त्र रक्षून प्रत्यये आणिला । पूर्वक्ष त्यागून सिद्धांत पाहिला ।
शाहाणा मूर्ख समजाविला । येका वचनें ॥ २३ ॥
२३) आपलें उत्तर असें पाहिजे कीं, एकीकडे शास्त्राच्या प्रामाण्याला धक्का लागूं नये आणि दुसरीकडे प्रत्यक्ष अनुभवाशीं त्याचा विरोध येऊं नये. आधीं पूर्वपक्ष मांडावा. त्यांतील दोष दाखवून तो बाजूस सारावा, आणि मग आपला सिद्धान्त प्रतिपादन करावा. एकच उत्तर द्यावें पण त्यानें शहाणा व अडाणी दोघांचे समाधान व्हावें.  
शास्त्रींच पूर्वपक्ष बोलिला । पूर्वपक्ष म्हणावें लटक्याला ।
विचार पाहातं आम्हांला । शब्द नाहीं ॥ २४ ॥   
२४) शास्त्रामध्यें पूर्वापार सांगण्याची रीत आहे. पूर्वपक्ष अपुरा असतो. खरा नसतो. म्हणून येथें पूर्वपक्ष मांडला आणि त्याचे विवेचन केलें तर आम्हांला त्यांत दोष देता येणार नाहीं.    
तथापि बोलों कांहीयेक । शास्त्र रक्षून कौतुक ।
श्रोतीं सादर विवेक । केला पाहिजे ॥ २५ ॥
२५) तथापि शास्त्रांचे प्रामाण्य रक्षण करुन या विषयाचें कौतुकानें थोडे विवेचन करतो. श्रोत्यांनी आदरानें त्याचा विचार करावा. 
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे देहआशंकानाम समास दुसरा ।
Samas Dusara Deha Aashanka
समास दुसरा देहआशंका निरुपण


Custom Search