Samas Dahava NardehStavan Nirupan समास दहावा नरदेहस्तवननिरुपण,

Dashak Pahila Samas Dahava NardehStavan Nirupan 
Samas Dahava NardehStavan Nirupan is in Marathi. In this Samas, Samarth is telling us the importance. Why Nardeh is very important. Nardeh is obtaining after many births, so we have to use it wisely. Nardeh makes a person to attain Moksha or Mukti possible. In any other animal it is not possible. There are many examples of those who had attained Moksha. Further he also explained us that the body, one has obtained is not only of him, there are many others who can claim that the body belongs to them.

समास दहावा नरदेहस्तवननिरुपण

श्रीराम ॥

धन्य धन्य हा नरदेहो । येथील अपूर्वता पाहो ।

जो जो कीजे परमार्थलाहो । तो तो पावे सिद्धीतें ॥ १ ॥ 

अर्थ

१) हा नरदेह फार धन्य आहे. याची अपूर्वता अशी आहे की, परमार्थ साधावा म्हणून जो जो प्रयत्न करावा तो यशस्वी होतो.

या नरदेहाचेनि लागवेगें । येक लागले भक्तिसंगे ।

येकीं परम वीतरागें । गिरिकंदरें सेविलीं ॥ २ ॥

२) या नरदेहाच्या प्राप्तीमुळे कांहींजण भक्तिमार्गास लागले तर कांहींजण वैराग्य धारण करुन डोंगर-दर्‍यांत जाऊन राहीले. (हे सर्व परमार्थ लाभावा म्हणून)

येक फिरती तीर्थाटणें । करिती पुरश्र्चरणें ।

येक अखंड नामस्मरणें । निष्ठावंत राहिले ॥ ३ ॥

३) कांहींजण तीर्थयात्रा करतात तर कांहींजण पुरश्र्चरणें करतात तर कांहींजण मोठ्या निष्ठेने नामस्मरण करतात.

येक तपें करुं लागले । येक योगाभ्यासी माहाभले ।

येक अभ्यासयोगें जाले । वेदशास्त्रीं वित्पन्न ॥ ४ ॥

४) कांहीजण तपें करु लागलें, तर कांहीं महाजन योगाभ्यासी झाले. कोणी अभ्यासानें वेदशास्त्रसंपन्न असे मोठे विद्वान झाले.

येकीं हटनिग्रह केला । देह अत्यंत पीडिला ।

येकीं देव ठांई पाडिला । भावार्थबळें ॥ ५ ॥

५) काहीं जणांनी हटयोगाचा मार्ग धरुन देहास फार कष्टविले. काहींनी देव आहे असा श्रद्धाभाव वाढवून देवास आपला केला.

येक माहानुभाव विख्यात । येक भक्त जाले ख्यात ।

येक सिद्ध अकस्मात । गगन वोळगती ॥ ६ ॥

६) कोणी मोठे महात्मा म्हणुन तर कोणी मोठे भक्त म्हणुन विख्यात झाले. कोणी सिद्धि मिळवून गगनाला गवसणी घालण्याची सिद्धि मिळवून मोठे झाले.

येक तेजीं तेजचि जाले । येक जळीं मिळोन गेले ।

येक ते दिसतचि अदृश्य जाले । वायोस्वरुपी ॥ ७ ॥

७) कोणी तेजरुपी होऊन तेजांत, तर कोणी पाण्यांत आपरुप होऊन मिसळून गेले.  तर कोणी वायुरुप होऊन अदृश्य झाले.

येक येकचि बहुधा होती । येक देखतचि निघोन जाती ।

येक बैसले असतांचि भ्रमति । नाना स्थानीं समुद्रीं ॥ ८ ॥

८) कोणी अनेक रुपें घेऊ लागले, तर कोणी बघता बघता अदृश्य होऊ लागले. कोणी एका जागी बसले असूनही अनेक ठिकाणी हिंडून येतात. अगदी समुद्रांतही फिरुन येतात.

येक भयानकावरी बैसती । येक अचेतनें चालविती ।

येक प्रेतें उठविती । तपाबळेंकरुनी ॥ ९ ॥

९) कोणी हिंस्र श्वापदांवर सत्ता गाजवून बसतात. तर कोणी अचेतन वस्तु चालवितात. तर कोणी तपोबळाने मेलेल्या माणसांना जिवंत करतात.

येक तेजें मंद करिती । येक जळें आटविती ।

येक वायो निरोधिती । विश्र्वजनाचा ॥ १० ॥

१०) कोणी तेज स्वबळावर मंद (निःप्रभ) करतात. तर कोणी जलाशयांना आटवून टाकतात. काहींजण विश्र्वजनांचा प्राण म्हणजे वायु रोखून धरतात.

ऐसे हटनिग्रही कृतबुद्धी । जयांस वोळल्या नाना सिद्धि ।

ऐसे सिद्ध लक्षावधी । होऊन गेले ॥ ११ ॥

११) कोणी निग्रहाने बुद्धिपूर्वक नाना सिद्धि अवगत करुन घेतात. असे लक्षावधि सिद्ध होऊन गेले.

येक मनोसिद्ध येक वाचासिद्ध । येक अल्पसिद्ध येक सर्वसिद्ध ।

ऐसे नाना प्रकारीचे सिद्ध । विख्यात जाले ॥ १२ ॥

१२) त्यांच्या मनांत येईल ते घडविणारे मनोसिद्ध, जसे बोलतील तसे घडवणारे वाचासिद्ध, काहीं थोड्या सिद्धि जाणणारे तर सर्व सिद्धि जाणणारे कांहीजण मोठे विख्यात झाले.

येक नवविधाभक्तिराजपंथे । गेले परलोकींच्या निजस्वार्थें ।

येक योगी गुप्तपंथें । ब्रह्मभुवना पावले ॥ १३ ॥

१३) कोणी नवविधाभक्तिच्या राजपंथाने जाऊन स्वस्वरुपाचा निजस्वार्थाने अनुभव घेऊन कृतार्थ झाले. तर कांहीं गुप्तमार्गाने ब्रह्मलोकीं गेले.

येक वैकुंठास गेले । येक सत्यलोकीं राहिले ।

येक कैळासीं बैसले । शिवरुप होऊनी ॥ १४ ॥

१४) कांहींजण ब्रह्मज्ञान मिळवून वैकुंठास गेले  तर कांहीं सत्यलोकीं गेले. कांहींजण सिवरुप होऊन कैलासांत जाऊन बसले.

येक इंद्रलोकीं इंद्र जाले । येक पितृलोकीं मिळाले ।

येक ते उडगणीं बैसले । येक ते क्षीरसागरीं ॥ १५ ॥

१५) कांहींजण इंद्रलोकांत इंद्र होऊन, तर कांहींजण पितृलोकांत जाऊन बसले. तर कांहींजण नक्षत्रलोकीं तर कांहींजण क्षीरसागरी गेले.

सलोकता समीपता । स्वरुपता सायोज्यता । 

या चार मुक्ती तत्वता । इच्छा सेऊन राहिले ॥ १६ ॥

१६) ज्या चार मुक्ती म्हटल्या जातात, सलोकता, समीपता, स्वरुपता आणि सायोज्यता यापैकी ज्याला जी योग्य वाटली तीच्या मार्गे कांहींजण गेले.

ऐसे सिद्ध साधु संत । स्वहिता प्रवर्तले अनंत ।

ऐसा हा नरदेह विख्यात । काय म्हणौनि वर्णावा ॥ १७ ॥

१७) याप्रमाणे असंख्य साधु, सिद्ध, संत स्वस्वरुप जाणण्याच्या मार्गे या प्रसिद्ध नरदेहाच्यामुळेंच गेले. तेव्हा या नरदेहाचा महिमा काय वर्णावा ?

या नरदेहाचेनि आधारें । नाना साधनांचेनि द्वारें ।

मुख्य सारासारविचारें । बहुत सुटले ॥ १८ ॥

१८) या नरदेहामुळेंच अनेक साधनांच्यामार्गे स्वहित साधता येते. परंतु मुख्य सारासार विचारानेंच बहुतेकजण मुक्त झाले.

या नरदेहाचेनि संमंधें । बहुत पावले उत्तम पदें ।

अहंता सांडून स्वानंदें । सुखी जाले ॥ १९ ॥

१९) या नरदेहामुळेंच अहंकाराचा त्याग करुन पुष्कळजण आत्मानंदाची प्राप्ती करुन घेऊन उत्तम पदे मिळवते झाले.

नरदेहीं येऊन सकळ । उधरागती पावले केवळ ।

येथें संशयाचे मूळ । खंडोन गेलें ॥ २० ॥

२०) या नरदेही येऊनच सकळ उत्तम गती लाभले. तेव्हां हा नरदेह श्रेष्ठ आहे याबद्दल आता कोणास संशय राहणार नाही.

पशुदेहीं नाहीं गती । ऐसे सर्वत्र बोलती ।

म्हणौन नरदेहींच प्राप्ती । परलोकाची ॥ २१ ॥

२१) पशुदेहांमधे उत्तम गती मिळत नाही, असे सर्वत्र बोलले जाते. म्हणूनच परलोकाची प्राप्ती नरदेहामुळेंच होते हे नक्की.

संत महंत ऋषी मुनी । सिद्ध साधु समाधानी । 

भक्त मुक्त ब्रह्मज्ञानी । विरक्त योगी तपस्वी ॥ २२ ॥

तत्त्वज्ञानी योगाभ्यासी । ब्रह्मच्यारी दिगंबर संन्यासी । 

शडदर्शनी तापसी । नरदेहींच जाले ॥ २३ ॥

२२-२३) या नरदेही कोणकोण झाले ते पाहा. संत, महंत, ऋषी, मुनी, सिद्ध, साधु, समाधानी, भक्त, मुक्त, ब्रह्मज्ञानी, विरक्त, योगी, तपस्वी, तत्वज्ञानी, योगाभ्यासी, ब्रह्मचारी, दिगंबर, संन्यासी, शड्दर्शनी, तापसी आदी. 

म्हणौनि नरदेह श्रेष्ठ । नाना देहांमधें वरिष्ठ ।

जयाचेनि चुके आरिष्ट । येमयातनेचें ॥ २४ ॥

२४) म्हणून नरदेह सर्व देहांमधे श्रेष्ठ, ज्याच्यामुळे यम यातनेचे दुःख टळू शकते.

नरदेह हा स्वाधेन । सहसा नव्हे पराधेन ।

परंतु हा परोपकारीं झिजऊन । कीर्तिरुपें उरवावा ॥ २५ ॥

२५) नरदेह हा स्वतंत्र आहे. तो पराधीन सहसा होत नाही. परंतु या नरदेहाद्वारे परोपकार करुन कीर्तिरुपाने तो मागे ठेवावा.  

अश्र्व वृषभ गाई म्हैसी । नाना पशु स्त्रिया दासी ।

कृपाळूपणें सोडितां त्यांसी । कोणी तरी धरील ॥ २६ ॥

तैसा नव्हे नरदेहो । इछा जाव अथवा राहो । 

परी यास कोणी पाहो । बंधन करुं सकेना ॥ २७ ॥

२६-२७) घोडे, बैल, गाऊ, म्हशी, अनेक पशु, स्त्रिया, दासी जर दया म्हणुन मोकळे सोडले तर त्यांना कोणीतरी धरेल. परंतु नरदेहाचे मात्र असे नाही, बाहेर किंवा आंत आपल्या इच्छेने राहीला तरी त्याला कोणी पकडू शकत नाही.

नरदेह पांगुळ असता । तरी तो कार्यास न येतां ।

अथवा थोंटा जरी असता । तरी परोपकारस नये ॥ २८ ॥

२८) नरदेह पांगळा असेल तर तो कार्यास येत नाही किंवा थोटा असेल तर परोपकाराच्या कामी येत नाही.

नरदेह अंध असिला । तरी तो निपटचि वायां गेला ।

अथवा बधिर जरी असिला । तरी निरुपण नाहीं ॥ २९ ॥

२९) तो आंधळा असेल तर पूर्णपणे वायाच गेला. बहिरा असेल तर निरुपण, प्रवचन श्रवण करता येत नाही.

नरदेह असिला मुका । तरी घेतां नये आशंका । 

अशक्त रोगी नासका । तरी तो निःकारण ॥ ३० ॥

३०) नरदेह असेल तर त्याला शंका बोलून दाखविता येत नाहीत.  अशक्त, रोगी किंवा नासका असेल तर तो कांहींच कामाचा नाही. 

नरदेह असिला मूर्ख । अथवा फेंपर्‍या समंधाचें दुःख ।

तरी तो जाणावा निरार्थक । निश्र्चयेंसीं ॥ ३१ ॥       

३१) तो मूर्ख असेल, त्याला फेफर्‍यांचे  दुःख असेल किंवा समंधाने पछाडला असेल  तर (परमार्थाच्या) कामी निरुपयोगीच होतो.

इतुकें हे नस्तां वेंग । नरदेह आणी सकळ सांग ।

तेणें धरावा परमार्थमार्ग । लागवेगें ॥ ३२ ॥

३२) ही वर वर्णिलेली व्यंगे नसतील आणि तो नरदेह चांगला धष्ट असेल तर त्यानें वेळ न दवडता लगेचच परमार्थाचा मार्ग धरावा.        

सांग नरदेह जोडलें । आणी परमार्थबुद्धि विसर्लें ।

तें मूर्ख कैसें भ्रमलें । मायाजाळीं ॥ ३३ ॥  

३३) चांगला नरदेह मिळुनही मूर्ख परमार्थाचा मार्ग विसरले आणि मायेच्या जाळ्यांत कसे गुरफटले. 

मृत्तिका खाणोन घर केलें । ते माझें ऐसें दृढ कल्पिलें ।

परी तें बहुतांचें हें कळलें । नाहींच तयासी ॥ ३४ ॥

३४) कोणी एकअसाच मूर्ख घर बांधतो आणि भ्रमांत राहतो की हें माझे घर आहे. परंतु त्याला माहीत नसते की हे घर पुष्कळांचे असते.

मुष्यक म्हणती घर आमुचें । पाली म्हणती घर आमुचें ।

मक्षिका म्हणती घर आमुचें । निश्र्चयेंसीं ॥ ३५ ॥

कांतण्या म्हणती घर आमुचें । मुंगळे म्हणती घर आमुचें ।

मुंग्या म्हणती घर आमुचें । निश्र्चयेंसीं ॥ ३६ ॥

विंचू म्हणती आमुचें घर । सर्प म्हणती आमुचें घर ।

झुरळें म्हणती आमुचें घर । निश्र्चयेंसीं ॥ ३७ ॥

भ्रमर म्हणती आमुचें घर । भिंगोर्‍या म्हणती आमुचें घर ।

आळिका म्हणती आमुचें घर । काष्ठामधें ॥ ३८ ॥

मार्जरें म्हणती आमुचें घर । स्वानें म्हणती आमुचें घर ।

मुंगसें म्हणती आमुचें घर । निश्र्चयेंसीं ॥ ३९ ॥

पुंगळ म्हणती आमुचें घर । वाळव्या म्हणती आमुचें घर ।

पिसुवा म्हणती आमुचें घर । निश्र्चयेंसीं ॥ ४० ॥

ढेंकुण म्हणती आमुचें घर । चांचण्या म्हणती आमुचें घर । 

घुंगर्डी म्हणती आमुचें घर । निश्र्चयेंसी ॥ ४१ ॥

पिसोळेम्हणती आमुचें घर । गांधेले म्हणती आमुचें घर । 

सोट म्हणती आमुचें घर । आणी गोंबी ॥ ४२ ॥ 

बहुत किड्यांचा जोजार । किती सांगावा विस्तार ।

समस्त म्हणती आमुचें घर । निश्र्चयेंसी ॥ ४३ ॥  

३५-४३) किती कोण कोण म्हणतात की हे घर माझे आहे तें आता बघा. उंदिर म्हणतात माझे घर, पाली म्हणतात माझे घर, माश्या म्हणतात आमचे घर, याप्रमाणे कांतण्या, मुंगळें, मुंग्या, विंचू, सर्प, झुरळें, भुंगे, भिंगोर्‍या, आळ्या, मांजरे, कुत्री, मुंगुसे, पुंगळ, वाळव्या, पिसवा, ढेंकुण, चांचण्या, घुंगर्डी, पिसोळे, गांधेले, सोट, गोंवी, असें सर्व किडें किती म्हणुन सांगावे, हे सर्व म्हणतात माझे घर.

पशु म्हणती आमुचें घर । दासी म्हणती आमुचें घर । 

घरींची म्हणती आमुचें घर । निश्र्चयेंसी ॥ ४४ ॥  

पाहुणे म्हणती आमुचें घर । मित्र म्हणती आमुचें घर ।

ग्रामस्त म्हणती आमुचें घर । निश्र्चयेंसीं ॥ ४५ ॥

तश्कर म्हणती आमुचें घर । राजकी म्हणती आमुचें घर ।

आग्न म्हणे आमुचें घर । भस्म करुं ॥ ४६ ॥

४४-४६) पशु, दासी, घरांतील सर्व, पाहुणें, मित्र, ग्रामस्त, चोर, राजसेवक, अग्नि आपलेंच म्हणुन भस्म करुं म्हणतो.

समस्त म्हणती घर माझें । हे मूर्खहि म्हणे माझें माझें ।

सेवट जड जालें वोझें । टाकिला देश ॥ ४७ ॥

४७) सर्व म्हणतात माझेंच घर. शेवटी हे घराचे ओझें जड होऊन गांव सोडून निघुन जातो. 

अवघीं घरें भंगलीं । गावांची पांढरी पडिली ।

मग ते गृहीं राहिलीं । आरण्यस्वापदें ॥ ४८ ॥

४८) अशा प्रकारे गावांतील सर्व घरे कांही काळाने पडतात. गांव ओस पडतो. आणि श्वापदे तेथे राहु लागतात.

किडा मुंगी वाळवी मूषक । त्यांचेच घर हें निश्र्चयात्मक ।

हें प्राणी बापुडें मूर्ख । निघोन गेलें ॥ ४९ ॥

४९) खरे म्हणजे किडा, मुंगी, वाळवी, उंदिर यांचेच ते घर असते. माझे माझे म्हणणारा मूर्ख मात्र निघुन जातो.

ऐसी गृहांची स्थिती । मिथ्या आली आत्मप्रचिती ।

जन्म दों दिसांची वस्ती । कोठें तरी करावी ॥ ५० ॥

५०) अशी घराची प्रचिती येऊन माझे म्हणणे खोटे हे समजुन येते. या दोन दिवसांच्या जन्माची वस्ती कोठेंतरी करावी. 

देह म्हणावें आपुलें । तरी हें बहुतां कारणें निर्मिलें ।

प्राणीयांच्या माथां घर केले । वा मस्तकीं भक्षिती ॥ ५१ ॥

रोमेमुळीं किडे भक्षिती । खांडुक जाल्यां किडे पडती ।

पोटामध्यें जंत होती । प्रत्यक्ष प्राणियांच्या ॥ ५२ ॥

कीड लागे दांतासी । कीड लागे डोळ्यांसीं ।

कीड लागे कर्णासी । आणी गोमाशा भरती ॥ ५३ ॥    ५१-५३) देह माझा म्हणावा तर तेही खोटेच कारण घरासारखाच तो देहसुद्धा अनेकांसाठींच निर्मिला असतो. जसे कीं डोक्यांत उवा होतात. केसांच्या मुळाशी राहतात व मांस खातात. गळवे होऊन त्यांत किडे पडतात. पोटांत जंत होतात. दांताला, डोळ्यांना, कानाला किड लागते. गोमाशा मग त्रास देतात.      

गोंचिड अशुद्ध सेविती । चामवा मांसांत घुसती ।

पिसोळे चाऊन पळती । अकस्मात ॥ ५४ ॥

५४) रक्त पिपासु गोचिड रक्त पितात. चामवा मांसांत शिरतात. पिसोळे येऊन चावतात.

भोंगे गांधेलें चाविती । गोंवी जळवा अशुद्ध घेती ।

विंचू सर्प दंश करिती । कानटें फुर्सीं ॥ ५५ ॥

५५) भुंगे, गांधिलमाशा चावतात. गोमा व जलवा रक्त पितात. विंचु, साप, फुरशीं, घोणस दंश करतात.

जन्मून देह पाळिले । तें अकस्मात व्याघ्रें नेलें ।

कां तें लांडगींच भक्षिलें । बळात्कारें ॥ ५६ ॥

मूषकें मांजरे दंश करिती । स्वानें अश्र्वें लोले तोडिती ।

रीसें मर्कटें मारिती । कासावीस करुनी ॥ ५७ ॥    

उष्टरें डसोन उचलिती । हस्थी चिर्डून टाकिती ।

वृषभ टोचून मारिती । अकस्मात ॥ ५८ ॥

तश्कर तडतडां तोडिती । भूतें झडपोन मारिती ।

असो या देहाची स्थिती । ऐसी असे ॥ ५९ ॥

ऐेसें शरीर बहुतांचें । मूर्ख म्हणे आमुचें ।

परंतु खाजें जिवाचें । तापत्रैं बोलिले ॥ ६० ॥

५६-६०) जन्मापासून सांभाळलेला देह अचानक वाघ घेऊन जातो. किंवा लांडगा खाऊन टाकतो.  उंदिर, मांजरे दंश करतात, कुत्री, घोडे लचके तोडतात. अस्वले, माकडे बोचकारुन कासावीस करतात. उंट चावतात. हत्ती देह चिरडून टाकतात. बैल शिंगांनी टोचून मारतात. चोर देहाचे तुकडे करतात. भूतें अंगांत शिरुन मारतात. अशी या देहाची अवस्था आहे. असा हा देह पुष्कळांचा आहे. पण मूर्ख म्हणतो माझा आहे. परंतु हा देह इतर जीवांचे खाद्य आहे. तापत्रय वर्णनांत ते पुढे येईल.

देह परमार्थीं लाविलें । तरीच याचें सार्थक जालें ।

नाहीं तरी हें वेर्थचि गेलें । नाना आघातें मृत्युपंथें ॥ ६१ ॥

असो जे प्रापंचिक मूर्ख । ते काये जाणती परमार्थसुख ।

त्या मूर्खाचें लक्षण कांहीं येक । पुढें बोलिलें असे ॥ ६२ ॥

६१-६२) देह परमार्थी लावला तरच त्याचे सार्थक होते अन्यथा नाना आघातांनी तो मृत्युमुखीं पडतो. असो प्रापंचिक सुखांत गुंतलेल्या मूर्खांना परमार्थांतील सुख उमजत नाही. अशा मूर्खांची कांहीं लक्षणें पुढें सागितली आहेत.         

॥ इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे नरदेहस्तवननिरुपणनाम समास दहावा ॥

Samas Dahava NardehStavan Nirupan 

समास दहावा नरदेहस्तवननिरुपण

Custom Search

Samas Navava Parmarth Stavan समास नववा परमार्थस्तवन

Dashak Pahila Samas Navava Parmarth Stavan 
Samas Navava Parmarth Stavan is in Marathi. This Samas is on Spirituality. How a person can become Paramarthi (Spiritual). Why it is necessary to be spiritual. What is the ultimate goal of every person on this earth? Everything is explained here by Samarth Ramdas.

समास नववा परमार्थस्तवन

श्रीराम ॥

आतां स्वऊं हा परमार्थ । जो साधकांचा निजस्वार्थ ।

नांतरी समर्थामध्यें समर्थ । योग हा॥ १ ॥

अर्थ 
स्वामी समर्थ रामदास म्हणतात,
१) मी आता परमार्थाचे मोठेपण सांगतो. साधकांचे खरे ध्येय व मानवी जीवनांतील उच्चतम ध्येय असा हा परमार्थ आहे.

आहे तरी परम सुगम । परी जनासी जाला दुर्गम ।

कां जयाचें चुकले वर्म । सत्समागमाकडे ॥ २ ॥

२) लोकांना परमार्थ हा सोपा सत् समागमाने असुनही नेमके तेच लोक करत नसल्याने कठीण झाला आहे.

नाना साधनाचे उधार । हा रोकडा ब्रह्मसाक्षात्कार ।

वेदशास्त्रीं जे सार । तें अनुभवास ये ॥ ३ ॥

३) नाना प्रकारची साधने आहेत पण हा ब्रह्मसाक्षात्कार करुन देणारा, जे वेदांचे सार आहे ते लगेचच अनुभवुन देणारा रोकडा व्यवहार म्हणजे परमार्थ आहे.

आहे तरी चहूंकडे । परी अणुमात्र दृष्टी न पडे ।

उदास परी येकीकडे । पाहातां दिसेना ॥ ४ ॥

४) हा परमार्थ, हे ब्रह्मज्ञान सर्वत्र भरलेले आहे पण ते पाहायला गेल्यावर साध्या दृष्टीला दिसत नाही. सर्वस्वाचा त्याग केला तरी हा अणुएवढाही दिसत नाही.

आकाशमार्गी गुप्तपंथ । जाणती योगिये समर्थ ।

इतरांस हा गुह्यार्थ । सहसा न कळे ॥ ५ ॥

५) हृदयस्थ आकाशमार्गाने स्वस्वरुपाला पोहोचविणारा गुप्त मार्ग फक्त योग्यांनाच माहित आहे. इतरांना हा गुह्यार्थ माहित नाही.

साराचेंहि निजसार । अखंड अक्षै अपार । 

नेऊं न सकती तश्कर । कांही केल्या ॥ ६ ॥

६) सर्व ज्ञानाचे सार असा हा अखंड, अक्षय आणि अपार परमार्थ चोरालाही चोरुन नेता येत नाही.

तयास नाहीं राजभये । अथवा नाहीं अग्निभये ।

अथवा स्वापदभये । बोलोंच नये ॥ ७ ॥

७) त्याला राजभय, अग्निभय किंवा श्वापदें यांपासून भय नाही. त्याबद्दल काहीं बोलूच नये.

परब्रह्म तें हालवेना । अथवा ठावहि चुकेना ।

काळांतरीं चळेना । जेथीचा तेथें ॥ ८ ॥

८) परब्रह्म कोणीहीं हालवूं शकत नाही. ते एका स्थानावरुन ढळत नाही. कितीही काळ लोटला तरी ते चळत नाही.

ऐसें तें निज ठेवणें । कदापि पालटों नेणें ।

अथवा नव्हे आदिक उणें । बहुतां काळें ॥ ९ ॥

९) अशी ही आपली स्वतःची ठेव आहे. तीच्यांत कधी बदल होत नाही. किंवा ती कमी जास्त होत नाही.

अथवा तें घसवटेना । अथवा अदृश्य होयेना ।

नातरी पाहातां दिसेना । गुरुअंजनेविण ॥ १० ॥

१०) परब्रह्म कधी झिजत नाही. किंवा अदृश्य होत नाही. परंतु गुरुनें अंजन (कृपा केल्याशिवाय) घातल्याशिवाय ते दिसत नाही. 

मागा योगिये समर्थ । त्यांचाहि निजस्वार्थ । 

यासी बोलिजे परमार्थ । परमगुह्य म्हणौनि ॥ ११ ॥    

११) पूर्वी जे मोठे मोठे योगी होऊन गेले त्यांचासुद्धा निजस्वार्थ परमार्थच होता. तो गुह्यमार्गाने साध्य होतो म्हणून त्याला परमार्थ म्हणतात.    

जेंहीं शोधून पाहिला । त्यासी अर्थ सांपडला ।

येरां असोनि अलभ्य जाला । जन्मोजन्मीं ॥ १२ ॥

१२) ज्यांनी त्याचा शोध घेतला त्यांना तो सापडला. इतरांना तो जवळ असूनही जन्मोजन्मी सापडत नाही.

अपूर्वता या परमार्थाची । वार्ता नाहीं जन्ममृत्याची ।

आणी पदवी सायोज्यतेची । सन्निधचि लाभे ॥ १३ ॥

१३) परमार्थाची अपूर्वता म्हणजे याच्याजवळ जन्म-मृत्यु नाही व सायुज्यमुक्ती मात्र याजवळ आहे.

माया विविकें मावळे । सारासार विचार कळे ।

परब्रह्म तेंहि निवळे । अंतर्यामीं ॥ १४ ॥

१४) विवेक-विचाराने माया लोपते. सारासाराचे ज्ञान होते. अंतर्यामींचे परब्रह्म निवळून उमजु लागते.

ब्रह्म भासलें उदंड । ब्रह्मीं बुडालें ब्रह्मांड ।

पंचभूतांचें थोतांड । तुछ्य वाटे ॥ १५ ॥

१५) ब्रह्म फार मोठे भासमान होऊं लागते व सगळीकडे तेच दिसूं लागते. पंचभूतांचा (मायेचा) पसार खोटा समजल्याने तुछ्य वाटूं लागतो.

प्रपंच वाटे लटिका । माया वाटे लापणिका ।

शुद्ध आत्मा विवेका । अंतरीं आला ॥ १६ ॥

१६) प्रपंच खोटा म्हणुन समजते व मायाही कल्पनामय म्हणून ज्ञान होते. विवेकाच्या साहाय्याने शुद्ध आत्मस्वरुपाचे अंतरी ज्ञान होऊं लागते.

ब्रह्मस्थित बाणतां अंतरीं । संदेह गेला ब्रह्मांडाबाहेरी ।

दृश्याची जुनी जर्जरी । कुहिट जाली ॥ १७ ॥

१७) अंतरी ब्रह्मज्ञान झाल्याने सर्व संशय मावळतात. दृश्य विश्र्व जुने, जीर्ण झालेले, फाटलेले वाटू लागते.

ऐसा हा परमार्थ । जो करी त्याचा निजस्वार्थ । 

आतां या समर्थास समर्थ । किती म्हणौनि म्हणावें ॥ १८ ॥

१८) हा परमार्थ असा आहे, जो करील त्याचा तो निजस्वार्थ आहे. आता यास श्रेष्ठ, थोर, शक्तिमान वगैरे कायकाय म्हणुन मोठे वर्णावे.

या परमार्थाकरितां । ब्रह्मादिकांसि विश्रामता ।

योगी पावती तन्मयता । परब्रह्मीं ॥ १९ ॥

१९) या परमार्थामुळेमच ब्रह्मादिकांना समाधान मिळते. योगीजनांना परब्रह्मीच तल्लीनता लाभते.

परमार्थ सकळांस विसांवा । सिद्ध साधु माहानुभावां ।

सेखीं सात्विक जड जीवां । सत्संगेंकरुनी ॥ २० ॥

२०) सिद्ध, साधु, माहात्मे यांना परमार्थ समाधान देतो. सात्वीक जड जीवांना हा सत्संगाने समाधान देतो.  

परमार्थ जन्माचें सार्थक । परमार्थ संसारीं तारक ।

परमार्थ दाखवी परलोक । धार्मिकासी ॥ २१ ॥

२१) परमार्थ मानवास जन्माचे सार्थक करणारा, त्याला संसारांतुन तारुन नेणारा, व धार्मिकास परलोकींचे सुख देणारा आहे.

परमार्थ तापसांसी थार । परमार्थ साधकांसी आधार ।

परमार्थ दाखवी पार । भवसागराचा ॥ २२ ॥

२२) परमार्थ तापसींना आश्रय देतो. साधकांना परमार्थ आधार देतो.  भवसागररुपी संसार कसा पार करावा ह्याचे ज्ञान परमार्थ देतो.

परमार्थी तो राज्यधारी । परमार्थ नाहीं तो भिकारी ।

या परमार्थाची सरी । कोणांस द्यावी ॥ २३ ॥

२३) ज्याला परमार्थ साधला तो राजाच झाला. ज्याला साधला नाही तो भिकारीच राहीला. या परमार्थाची तुलना कशाचीच करता येत नाही.

अनंत जन्मीचें पुण्य जोडे । तरीच परमार्थ घडे ।

मुख्य परमात्मा आतुडे । अनुभवासी ॥ २४ ॥

२४) पुष्कळ जन्मांचे पुण्य फळफळले म्हणजे परमार्थ घडतो. त्यामुळे साक्षात अनुभव येतो.

जेणें परमार्थ वोळखिला । तेणें जन्म सार्थक केला ।

येर तो पापी जन्मला । कुलक्षयाकारणें ॥ २५ ॥

२५) ज्याने परमार्थ जाणला त्याचा जन्म सार्थक झाला. याउलट इतर पापीजन केवळ कुलक्षयासाठींच जन्मतात.

असो भगवत्प्राप्तीविण । करी संसाराचा सीण ।

त्या मूर्खाचें मुखावलोकन । करुंच नये ॥ २६ ॥

२६) भगवंताची प्राप्ती करुन न घेता जो संसारांत शीणतो, त्या मूर्खाचे तोंडही बघु नये.

भल्यानें परमार्थीं भरावें । शरीर सार्थक करावें ।

पूर्वजांस उद्धरावें । हरिभक्ती करुनी ॥ २७ ॥

२७) म्हणून भल्या माणसाने परमार्थाच्या मार्गाने जावे व आपल्या शरीराचे सार्थक करावे आणि हरिभक्ती करुन आपल्या पूर्वजांस उद्धरावे.

॥ इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे परमार्थस्तवननाम समास नववा ॥ 

Samas Navava Parmarth Stavan 

 समास नववा परमार्थस्तवन

Custom Search

Samas Aathava Sabha Stavan समास आठवा सभास्तवन

Dashak Pahila Samas Aathava Sabha Stavan 
Samas Aathava Sabha Stavan is in Marathi. Samarth Ramdas is praising the Sabha. This is a sabha of God loving people who are reciting Bhajan, listening Purana and chanting praise or stotras of God. Samarth says that these people though Prapanchij they also have many qualities of Paramartha. Hence this Sabha is very worthy of praise.

समास आठवा सभास्तवन

श्रीराम ॥

आतां वंदू सकळ सभा । जये सभेसी मुक्ति सुल्लभा ।

जेथें स्वयें जगदीश उभा । तिष्टतु भरें ॥ १ ॥

अर्थ 
सभेचे महत्व समर्थ रामदास विशद करत आहेत.  
१) आतां मी सर्व सभांना नमस्कार करतो. जेथे (जन्म-मरणापासून) मुक्ति सुलभ होते. आणि जेथे स्वतः जगदिश तिष्ठत उभा असतो.
श्र्लोक । नाहं वसामि वैकुंठे योगिनां हृदये रवौ ।
मद्भक्ता यत्र गायन्ति तत्र तिष्ठामि नारद ॥ 

नाहीं वैकुंठीचा ठाईं । नाहीं योगियांचा हृदईं ।

माझे भक्त गाती ठांईं ठांईं । तेथें मीं तिष्ठतु नारदा ॥ २ ॥

२) नारदाला भगवंत सांगतात मी वैकुंठांत नाही, योग्यांच्या हृदयांतही मी नाही, तर मी माझे भक्त जिथे माझे गुणगान गातात त्या ठिकाणी मी असतो.          याकारणें सभा श्रेष्ठ । भक्त गाती तें वैकुंठ ।

नामघोषें धडधडाट । जयजयकारें गर्जती ॥ ३ ॥

३) यामुळें सभा श्रेष्ठ आहे जेथे भगवंताचे नामाचे गायन व नामघोषाचा जयजयकार करतात तोच वैकुंठ आहे.

प्रेमळ भक्तांचीं गायनें । भगवत्कथा हरिकीर्तनें ।

वेदव्याख्यान पुराणश्रवणें । जेथें निरंतर ॥ ४ ॥

४) जेथे प्रेमळ भक्त गायन करतात, भगवंताच्या कथा, किर्तनें चाललेली असतात, वेद-व्याख्यान, पुराणें यांचे श्रवण नेहमी होत असते,

परमेश्र्वराचे गुणानुवाद । नाना निरुपणाचे संवाद ।

अध्यात्मविद्या भेदाभेद । मथन जेंथें ॥ ५ ॥

५) परमेश्र्वराचे गुणगायन चालू असते, नानाप्रकारची निरुपणें, संवाद, अध्यात्मविद्येचे भेदाभेदांचे मंथन, चर्विचरण चाललेले असते,

नाना समाधानें तृप्ती । नाना आशंकानिवृत्ती । 

चित्तीं बैसे ध्यानमूर्ति । वाग्विळासें ॥ ६ ॥

६) नाना प्रकारच्या शंकाकुशंका यांचे निरसन होते व त्या फिटतात व समाधान होऊन चित्तामध्ये भगवंताची मूर्ति स्थिर होते.

भक्त प्रेमळ भाविक । सभ्य सखोल सात्विक ।

रम्य रसाळ गायक । निष्ठावंत ॥ ७ ॥

कर्मसीळ आचारसीळ । दानसीळ धर्मसीळ ।

सुचिस्मंत पुण्यसीळ । अंतरशुद्ध कृपाळु ॥ ८ ॥

योगी वीतरागी उदास । नेमक निग्रह तापस ।

विरक्त निस्पृह बहुवस । आरण्यवासी ॥ ९ ॥

दंडधारी जटाधारी । नाथपंथी मुद्राधारी ।

येक बाळ ब्रह्मचारी । योगेश्र्वर ॥ १० ॥

पुरश्र्चरणी आणी तपस्वी । तीर्थवासी आणी मनस्वी ।

महायोगी आणी जनस्वी । जनासारखे ॥ ११ ॥

सिद्ध साधु आणी साधक । मंत्रयंत्रशोधक । 

येकनिष्ठ उपासक । गुणग्राही ॥ १२ ॥

संत सज्जन विद्वजन । वेदज्ञ शास्त्रज्ञ माहाजन ।

प्रबुद्ध सर्वज्ञ समाधान । विमळकर्ते ॥ १३ ॥

योगी वित्पन्न ऋषेश्र्वर । धूर्त तार्किक कवेश्र्वर ।

मनोजयाचे मुनेश्र्वर । आणी दिग्वल्की ॥ १४ ॥

ब्रह्मज्ञानी आत्मज्ञानी ।तत्वज्ञानी पिंडज्ञानी ।

योगाभ्यासी योगज्ञानी । उदासीन ॥ १५ ॥

पंडित आणी पुराणिक । विद्वांस आणी वैदिक । 

भट आणी पाठक । येजुर्वेदी ॥ १६ ॥

माहाभले माहाश्रोत्री । याज्ञिक आणी आग्नहोत्री । 

वैद्य आणी पंचाक्षरी । परोपकारकर्ते ॥ १७ ॥

भूत भविष्य वर्तमान । जयांस त्रिकाळाचें ज्ञान ।

बहुश्रुत निराभिमान । निरापेक्षी ॥ १८ ॥

शांती क्ष्मा दयासीळ । पवित्र आणी सत्वसीळ ।

अंतरशुद्ध ज्ञानसीळ । ईश्र्वरी पुरुष ॥ १९ ॥

ऐसे जे कां सभानायेक । जेथें नित्यानित्यविवेक ।

त्यांचा महिमा अलोलिक । काय म्हणोनि वर्णावा ॥ २० ॥

७-२०) आतां या सभेंत कोणकोण असतात ते स्वामी समर्थ रामदास सांगत आहेत.
भक्त, प्रेमळ भाविक जन, सभ्य, ज्ञानाने सखोल, सात्विक, रम्य रसाळ गायक, निष्ठावंत, कर्मनिष्ठ, आचारनिष्ठ, दानशूर, धर्मनिष्ठ, पवित्र, पुण्यवान, शुद्ध अंतःकरणी, कृपाळू, योगी, विरक्त, उदास, नेमी, निग्रही, तापसी, विरक्त, निस्पृह, वनांत वास करणारे, दंडधारी, जटाधारी, नाथपंथी, मुद्रा धारण करणारे, बालब्रह्मचारी, मोठे योगी, पुरश्चरण करणारे, तपस्वी, तीर्थावर राहणारे, मन जिंकणारे, महायोगी, लोकांत राहुन अलिप्त असणारे, सिद्ध, साधु, साधक, मंत्रयंत्र देणारे, एकनिष्ठ उपासक, गुणग्राही, संत, सज्जन, विद्वान, वेदज्ञ, शास्त्रज्ञ, महाजन, प्रौढ पंडित, सर्वज्ञानी, समाधान करुन निर्मळ करणारे, योगी, विद्वान, ऋषीश्र्वर, धूर्त, तार्किक, महाकवि, मनावर विजय मिळविलेले मुनि, दिगंबर, ब्रह्मज्ञानी, आत्मज्ञानी, तत्वज्ञानी, पिंडज्ञानी, योगाभ्यासी, योगज्ञानी, उदासीन, पंडित, पुराणीक, विद्वान, वैदिक, भट, यजुर्वेदी पाठक, मोठे चांगले लोक, मोठे श्रोते, यज्ञ करणारे, अग्नीहोत्र व्रती, वैद्य, पंचाक्षरी, परोपकार करणारे, भूत, भविष्य व वर्तमानाचे त्रिकाळ ज्ञानी, बहुश्रुत, निराभिमानी, अपेक्षा रहित, शांत, दयाळू, क्षमाशील, पवित्र, सत्वशील, शुद्ध अंतःकरणाचे ज्ञानी, असे सर्व ते ईश्र्वरासारखे पुरुष, त्या सभेचे नायकच जेथे नेहमी नित्य कोणते व अनित्य कोणते याचाच विचार चालतो. त्या सभेचा मोठेपणा किती सांगावा. 

जेथें श्रवणाचा उपाये । आणी परमार्थसमुदाये ।

तेथें जनासी तरणोपाये । सहजचि होये ॥ २१ ॥

२१) अशा सभेमध्ये परमार्थी लोकच असल्याने परमार्थ श्रवणाचाच लाभ सामान्य जनांना विनासायास होतो.

उत्तम गुणाची मंडळी । सत्वधीर सत्वागळी ।

नित्य सुखाची नव्हाळी । जेथें वसे ॥ २२ ॥

२२) अत्यंत सत्वगुणी, धैर्यवान, उत्तम गुणाने युक्त मंडळी तेथे असल्याने तेथे नेहमी नित्य नविन सुखच लाभते.

विद्यापात्रें कळापात्रें । विशेष गुणांची सत्पात्रें ।

भगवंताचीं प्रीतिपात्रें । मिळालीं जेथें ॥ २३ ॥

२३) विद्यावान, कलावंत, विशेषगुणयुक्त, भगवंताची आवडती मंडळी येथे एकत्र येतात.

प्रवृत्ती आणी निवृत्ती । प्रपंची आणी परमार्थी ।

गृहस्ताश्रमी वानप्रहस्ती । संन्यासादिक ॥ २४ ॥

२४) तसेच प्रवृत्त आणि निवृत्त, प्रपंची व परमार्थी, गृहस्थाश्रमी व वानप्रस्थाश्रमी, संन्यासी,

वृद्ध तरुण आणी बाळ । पुरुष स्त्रियादिक सकळ ।

अखंड ध्याती तमाळनीळ । अंतर्यामी ॥ २५ ॥

२५) वयस्कर, तरुण आणि बाळ, पुरुष, स्त्रीयां असे सगळे तेथे बसून त्या अंतर्यामी असलेल्या भगवंताचे ध्यान करतात.

ऐसे परमेश्र्वराचे जन । त्यांसी माझें अभिवंदन ।

जयांचेनि समाधान । अकस्मात बाणे ॥ २६ ॥

२६) अशा परमेश्र्वराच्या भक्तांना कीं, ज्यांच्यामुळें तत्काळ समाधान मिळते, त्यांना माझा नमस्कार आहे.

ऐसिये सभेचा गजर । तेथे माझा नमस्कार ।

जेथें नित्य निरंतर । कीर्तन भगवंताचें ॥ २७ ॥

२७) अशा त्या सभेमध्ये निरंतर भगवंताचे भजन-किर्तन चालते, त्या सभेला माझा नमस्कार आहे.

जेथें भगवंताच्या मूर्ती । तेथें पाविजे उत्तम गती ।

ऐसा निश्र्चय बहुतां ग्रंथी । महंत बोलिले ॥ २८ ॥

२८) मोठ्या लोकांनी पुष्कळ ग्रंथामधे असे म्हटले आहे की, जेथे भगवंताचे नामसंकिर्तन चालते तेथे उत्तम गति मिळते.

कल्लौ कीर्तन वरिष्ठ । जेथे होय ते सभा श्रेष्ठ । 

कथाश्रवणें नाना नष्ट । संदेह मावळती ॥ २९ ॥

२९) कलियुगांत कीर्तन हेच वरिष्ठ आहे. त्या सभेंत कथा-संकिर्तन ऐकल्याने सर्व संदेह नष्ट होतात.

॥ इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे सभास्तवननाम समास आठवा ॥

Samas Aathava Sabha Stavan 

समास आठवा सभास्तवन

Custom Search

Samas Satava Kaveshwar Stavan समास सातवा कवेश्र्वरस्तवन

Dashak Pahila Samas Satava Kaveshwar Stavan 
Samas Satava Kaveshwar Stavan is in Marathi. Samarth is now praising the poets. These poets are with their unlimited imagination create many things. They create Gods in beautiful forms, describe and unable people to believe and devote the Gods. Samarth says that in ancient times there were Vyas, Valmiki and many great poets, there are many at present and there will be many in future. He is bowing these poets at the end of this Seventh Samas of Dasbodh.

समास सातवा कवेश्र्वरस्तवन 

श्रीराम ॥

आतां वंदू कवेश्र्वर । शब्दसृष्टीचे ईश्र्वर । 

नातरी हे परमेश्र्वर । वेदावतारी ॥ १ ॥

अर्थ

१) मी आतां थोर कवींना नमस्कार करतो. ते शब्दसृष्टीचे जणूं ई्श्र्वरच असतात. हा ईश्र्वर वेदरुपानेच अवतरलेला आहे. 

कीं हे सरस्वतीचें निजस्थान । कीं हे नाना कळांचे जीवन ।

नाना शब्दांचे भुवन । येथार्थ होये ॥ २ ॥

२) कवि म्हणजे प्रत्यक्ष सरस्वतीचे स्वगृहच होय. ते निरनिराळ्या कला जीवंत ठेवतात. निरनिराळ्या शब्दांचे ते घरच होत. 

कीं हे पुरुषार्थाचें वैभव । कीं हे जगदेश्र्वराचे महत्व ।

नाना लाघवें सत्कीर्तीस्तव । निर्माण कवी ॥ ३ ॥

३) कवी हे पुरुषार्थाचे वैभवच आहेत. ते परमेश्र्वराचे महत्व कृतीने सांगत असतात. निरनिराळ्या प्रकारे परमेश्र्वराची, संताची ते कीर्ति गात असतात.

कीं हे शब्दरत्नाचे सागर । कीं हे मुक्तांचें मुक्त सरोवर ।

नाना बुद्धीचे वैरागर । निर्माण जाले ॥ ४ ॥   

४) कवी हे शब्दरुपी रत्नांचे सागरच होत. त्यांच्यांत मुक्त प्रतिभेचे सरोवरच असते. असेच हे कलावंत किंवा कवी बुद्धीचातुर्याने वेगळे वेगळे खेळ करतात.

अध्यात्मग्रंथांची खाणी । कीं हे बोलिले चिंतामणी ।

नाना कामधेनूचीं दुभणीं । वोळलीं श्रोतयांसी ॥ ५ ॥

५) ते अध्यात्म ग्रंथांची खाणच असतात. ते वाक्चातुर्याने जणु बोलके चिंतामणीच असतात. कामधेनुचे जणु दुधच ते आपल्या श्रोत्यांना पाजतात.

 कीं हे कल्पनेचे कल्पतरु । कीं हे मोक्षाचे मुख्य पडीभरु ।

नाना सायोज्यतेचे विस्तारु । विस्तारले ॥ ६ ॥

६) हे जणु कल्पनेचे कल्पतरुच असतात. कारण मोक्ष मिळवुन देणार्‍या कल्पनेचा, प्रतिभेचा साठा त्यांच्यात असतो. सायोज्यमुक्तीचा त्यांच्या ठिकाणी विस्तार झालेला असतो.

कीं हा परलोकींचा निजस्वार्थु । कीं हा योगियांचा गुप्त पंथु ।

नाना ज्ञानियांचा परमार्थु । रुपासि आला ॥ ७ ॥

७) हा परलोकाचा (परलोक मिळवून देणारा) निजस्वार्थ, किंवा योगी साधकांचा गुप्तपंथ, किंवा ज्ञानाने परमार्थाची साधना करणाराचाच जणु जन्म झालेला असतो.

कीं हे निरंजनाची खूण । कीं हे निर्गुणाची वोळखण ।

मायाविलक्षणाचें लक्षण । ते हे कवी ॥ ८ ॥

८) कवी म्हणजे निरंजन दर्शविणारी खूणच, किंवा निर्गुण दर्शनाची ओळख करुन देणारी, मायेच्या खेळाचे लक्षण दर्शविणारे असे हे कवी असतात.

कीं हा श्रुतीचा भावगर्भ । कीं हा परमेश्र्वराचा अलभ्य लाभ ।

नातरी होये सुल्लभ । निजबोध कविरुपें ॥ ९ ॥

९) ते श्रुतीचा भाव उलगडतात, परमेश्र्वराचा लाभ मिळवण्याचा मार्ग दर्शवितात हे कवीमुळे सोपे होते.

कवि मुमुक्षाचें अंजन । कवि साधकांचें साधन । 

कवि सिद्धांचें समाधान । निश्र्चयात्मक ॥ १० ॥

१०) कवींची प्रतिभा मुमुक्षुंसाठी अंजनासारखी, तर साधकांसाठी एक साधनच दर्शविणारी व सिद्धांसाठी निश्र्चयात्मक समाधान (समाधि अवस्था) मिळवून देणारी असते.

कवि स्वधर्माचा आश्रयो । कवि मनाचा मनोजयो ।

कवि धार्मिकाचा विनयो । विनयकर्ते ॥ ११ ॥

११) कवीच्या प्रतिभेंत स्वकर्तव्याची जाणीव, मनोजय कसा मिळेल आणि धार्मिकांना विनय प्राप्त करुन देण्याची शक्ती असते.

कवि वैराग्याचें संरक्षण । कवि भक्तांचे भूषण ।

नाना स्वधर्मरक्षण । ते हे कवी ॥ १२ ॥

१२) ते वैराग्याचे महत्व विशद करतात. भक्तांच्या भक्तिचे महत्व सांगतात. स्वधर्माचे आचारविचार सांगुन धर्मरक्षण करतात.

कवि प्रेमळांची प्रेमळ स्थिती । कवि ध्यानस्थांची ध्यानमूर्ती ।

कवि उपासकांची वाढ कीर्ती । विस्तारली ॥ १३ ॥

१३) प्रेमी लोकांची प्रेमावस्था ते सगब्दरुपाने सांगतात. ध्यान लावणार्‍यांना ध्यानमूर्तिचे वर्णन करतात. आणि थोर भक्तांचे चरित्रे लिहून त्यांची कीर्ती वाढवतात. 

नाना साधनाचें मूळ । कवि नाना प्रेत्नाचें फळ ।

नाना कार्यसिद्धी केवळ । कविचेनि प्रसादें ॥ १४ ॥

१४) ते निरनिराळ्या साधनांची त्यांना माहिती असते. निरनिराळ्या प्रयत्नांचे फळ काय मिळते हे त्यांना माहित असते. त्यांच्या प्रसादाने, सहकार्याने निरनिराळी कामे सफळ होतात.

आधीं कवींचा वाग्विळास । तरी मग श्रवणीं तुंबळे रस ।

कवीचेनि मतिप्रकाश । कवित्वास होये ॥ १५ ॥   

 १५) कविंची प्रतिभा जागृत होऊन वाणी वाग्विलासाने श्रोत्यांना निरनिराळे रसांनी तृप्त करते. पूर्वींची कवित्वें त्यांची काव्यशक्ति जागृत करतात.

कवि वित्पन्नाची योग्यता । कवि सामर्थ्यवंतांची सत्ता । 

कवि विचक्षणाची कुशळता । नाना प्रकारें ॥ १६ ॥

१६) विद्वानांची योग्यता, सामर्थवंतांची सत्ता आणि हुषार पुरुषांची कुशलता याचे वर्णन कवी अनेक प्रकारे करतात.

कवि कवित्वाचा प्रबंद । कवि नाना धाटी मुद्रा छंद ।

कवि गद्यपद्येंभेदाभेद । पदत्रासकर्ते ॥ १७ ॥

१७) ते निरनिराळे काव्य, प्रबंध रचतात, त्यांत धाटी, छंद, समास, अलंकार रचतात. नविन नविन प्रतिभेचे प्रकार त्यांत योजतात.

कवि सृष्टीचा आळंकार । कवि लक्ष्मीचा शृंघार ।

सकळ सिद्धीचा निर्धार । ते हे कवि ॥ १८ ॥

१८) कवी हा सृष्टीचा अलंकारच आहे. जणु तो लक्ष्मीचा शृगांर आणि सकळ सिद्धि निश्र्चयाने मिळवून देणार असा हा कवी आहे.

कवि सभेचें मंडण । कवि भाग्याचे भूषण ।

नाना सुखाचें संरक्षण । ते हे कवि ॥ १९ ॥

१९) हे कवि सभेला शोभा देतात, भाग्याचे ते भूषण आहेत आणि नाना प्रकारच्या सुखांचे ते संरक्षण करतात.

कवि देवांचे रुपकर्ते । कवि ऋषीचे महत्ववर्णिते ।

नाना शास्त्रांचें सामर्थ्य ते । कवि वाखाणिती ॥ २० ॥

२०) कवि देवांचे रुप वर्णितात, ऋषिंचे महत्व विशद करतात, निरनिराळ्या शास्त्रांचे सामर्थ्य गौरवतात.

नस्ता कवींचा व्यापार । तरी कैंचा अस्ता जगोद्धार ।

म्हणौनि कवि हे आधार । सकळ सृष्टीसी ॥ २१ ॥

२१) कवींनी मोठमोठी काव्यें केली नसती तर जगाचा उद्धार झाला नसता. त्यामुळे सकळ सृष्टीसाठी ते मोठे आधारच आहेत.

नाना विद्या ज्ञातृत्व कांहीं । कवेश्र्वरेविण तों नाहीं । 

कविपासून सर्वहि । सर्वज्ञता ॥ २२ ॥

२२) नाना प्रकारचे ज्ञान व विद्या या कवीशिवाय मिळाल्या नसत्या. कवीच सारे ज्ञान सर्वत्र पसरवतात.

मागां वाल्मीक व्यासादिक । जाले कवेश्र्वर अनेक ।

तयांपासून विवेक । सकळ जनासी ॥ २३ ॥

२३) पूर्वी वाल्मिकी, व्यास आदि असे अनेक मोठे मोठे कवी होऊन गेले ज्यांनी लोकांना विवेकाचे दर्शन करविले.

पूर्वीं काव्यें होतीं केलीं । तरीच वित्पत्ती प्राप्त जाली ।

तेणें पंडिताआंगी बाणली । परम योग्यता ॥ २४ ॥

२४) पूर्वी उत्तमोत्तम काव्यें केलेली होती. त्यांच्यायोगे पंडितांना विद्वत्ता प्राप्त झाली. ज्यामुळे जगांत त्यांना योग्यता मिळाली.

ऐसें पूर्वी थोर थोर । जाले कवेश्र्वर अपार ।

आतां आहेत पुढें होणार । नमन त्यांसी ॥ २५ ॥

२५) पूर्वी जे मोठेमोठे कवीश्र्वर होऊन गेले, आताही आहेत व पुढेही होतील त्या सर्वांना माझा नमस्कार आहे.

नाना चातुर्याच्या मूर्ती । कीं हे साक्षात् बृहस्पती । 

वेद श्रुती बोलों म्हणती । ज्यांच्या मुखें ॥ २६ ॥ 

 २६) कवि हे चातुर्याच्या मूर्ति असलेले प्रत्यक्ष बृहस्पतीच आहेत. वेद व श्रुती यांनासुद्धा कविंच्या मुखांतून प्रगट व्हावेसे वाटले.

परोपकाराकारणें । नाना निश्र्चय अनुवादणें ।

सेखीं बोलिले पूर्णपणें संशयातीत ॥ २७ ॥

२७) परोपकारासाठी वेगवेगळे सिद्धांत कवि सांगतात. पूर्णपणे संशयविरहीत सिद्धांतांचे ज्ञान ते प्रगट करतात.

कीं हे अमृताचे मेघ वोळले । कीं हे नवरसाचे वोघ लोटले ।

नाना सुखाचे उचंबळले । सरोवर हे ॥ २८ ॥

२८) कवि म्हणजे अमृत वर्षाव करणारे मेघच, (नदींतून) वाहणारे नवरसांचे मोठेमोठे प्रवाह, किंवा निरनिराळ्या सुखांनी उचंबळणारे सरोवरच असतात.

कीं हे विवेकनिधींचीं भांडारें । प्रगट जालीं मनुष्याकारें ।

नाना वस्तूचेनि विचारें । कोंदाटले हे ॥ २९ ॥

२९) जणु मनुष्यरुपाने विवेकरुपी संपत्तीने भरलेली भांडारगृहे, नाना प्रकारच्या (आत्मज्ञान देणार्‍या) विचारांनी भरलेलेच हे कवि असतात.

कीं हें आदिशक्तीचें ठेवणें । नाना पदार्थास आणी उणें ।

लाधलें पूर्व संचिताच्या गुणें । विश्र्वजनासी ॥ ३० ॥

३०) जणु आदिशक्तीची (म्हणजेच ईश्र्वराची स्वशक्ती) ठेव महामाया जी सर्व पदार्थांना तुच्छ लेखते, ती पूर्वपुण्याने सर्व जनांना लाभते.

कीं हे सुखाचीं तारुवें लोटलीं । आक्षै आनंदें उलटलीं ।      

विश्र्वजनास उपेगा आली । नाना प्रयोगाकारणें ॥ ३१ ॥

३१) कवि म्हणजे अक्षय आनंदाने भरलेली जीवनप्रवाहांत तरंगत असलेली नाव जी विश्र्वांतील सर्व लोकांना वेगवेगळ्या योजनांची पूर्ति करण्यास उपयोगी पडते.

कीं हे निरंजनाचीं संपत्ती । कीं हे विराटाची योगस्थिती ।

नातरी भक्तीची फळश्रुती । फळास आली ॥ ३२ ॥

३२) कवि म्हणजे शुद्ध परब्रह्माचे ऐश्र्वर्य, त्या विराटाची समाधी अवस्था, परम भक्तीची फळश्रुती असे हे कवि असतात.

कीं हा ईश्र्वराचा पवाड । पाहातां गगनाहून वाड ।

ब्रह्मांडरचनेहून जाड । कविप्रबंदरचना ॥ ३३ ॥

३३) आकाशापेक्षां मोठी ईश्र्वराची देणगी असे हे कवि कीं, ज्यांची काव्यरचना ब्रह्मांडाहूनही मोठी असते.

आतां असो हा विचार । जगास आधार कवेश्र्वर ।

तयांसी माझा नमस्कार । साष्टांग भावें ॥ ३४ ॥

३४) आता कविवर्णनाचे विचार मी पुरे करतो. जगाला आधारभूत असलेल्या त्या कचिवर्यांना माझा साष्टांग नमस्कार आहे.

॥ इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे कवेश्र्वरस्तवननाम समास सातवा ॥ 

Samas Satava Kaveshwar Stavan

समास सातवा कवेश्र्वरस्तवन  

Custom Search